Anuvaka 6
જીવનને સ્થિર કરવું—પ્રાણ-પુનઃસ્થાપન, દિશાત્મક રક્ષણ (દિક્પાલ-રક્ષા) અને શુભ સ્થાપન દ્વારા વ્યક્તિ તથા ગૃહનું સંરક્ષણ. ઉપવિષયો: (1) રક્ષા: દિશાઓ મુજબ રક્ષણ, દુષ્કર્મીઓનું નિવારણ; (2) સંજ્ઞાન: પોતાના વર્તુળમાં અને તેનાથી પર પણ એકતા/સૌહાર્દ; (3) ભૈષજ્ય: પ્રાણ-અપાનને ફરી સ્થિર કરીને મૃત્યુના આકર્ષણનો પ્રતિકાર; (4) વિષહરણ: વીરુધ્ (ઔષધી વનસ્પતિઓ) અને મંત્રબળથી વિષનાશ; (5) વાચ/શ્રુતિ-વંદન: ઋચ્ અને સામનને અસરકારક વાણી તરીકે માન આપવો; (6) સ્વસ્ત્યયન: સુરક્ષિત મુસાફરી અને વિઘ્નરહિત ગમન.
Suktas in Anuvaka 6
Sukta 51
આ એક-મંત્ર રક્ષોઘ્ન સ્તુતિ બૃહસ્પતિ અને ઇન્દ્રને સર્વ દિશાઓનું રક્ષણ સોંપીને સંપૂર્ણ રક્ષાવર્તુળ સ્થાપે છે. પાછળથી, ઉપરથી/ઉત્તર તરફથી અને નીચેથી આવનાર “દુષ્કર્તા”ને દૂર હાંકી કાઢવા બૃહસ્પતિને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; જ્યારે ઇન્દ્ર આગળનો ભાગ અને મધ્યને સુરક્ષિત રાખે છે અને સમુદાય માટે વિશાળ, સુરક્ષિત “વિસ્તાર” (વરીયસ) વિસ્તારે છે.
Sukta 52
આ સંક્ષિપ્ત સંજ્ઞાન-સૂક્ત અશ્વિનોને પ્રાર્થના કરે છે કે પોતાના વર્તુળમાં જ નહીં, પરંતુ બહારના લોકો સાથે પણ સમન્વય (સામાન્ય સમજ) રોપો, જેથી સામૂહિક જીવનમાં ભંગાણ ન પડે. વધુમાં, જ્યારે ઘણા લોકો એકત્ર થાય—ખાસ કરીને તણાવભર્યા નાગરિક અથવા યુદ્ધકાળીન પ્રસંગોમાં—ત્યારે જાહેર ઉથલપાથલ, અપશકુનનાં સંકેતો અને અસ્થિરતા લાવતાં દુર્નિમિત્તો નિયંત્રિત રહે, અને એકતાભર્યો પરામર્શ તથા એકમતતા પ્રબળ રહે—એવી પણ વિનંતી કરે છે.
Sukta 53
આ ભૈષજ્ય (ઉપચારક) સૂક્ત દર્દીના પ્રાણતંત્રને સ્થિર કરે છે. મૃત્યુ નજીક આવે ત્યારે પ્રાણ (અંદર ખેંચાતો શ્વાસ) અને અપાન (બહાર છોડાતો શ્વાસ) વિદાય ન લે તે માટે તેમને સ્મરીને ફરી તેમના સ્થાને સ્થાપિત કરે છે. યમ/મૃત્યુનો દાવો પલટાવી દે છે, દિવ્ય વૈદ્યોને (અશ્વિનો, અગ્નિ ભિષજ્) આહ્વાન કરે છે, અને પીડિતને સપ્તર્ષિઓના રક્ષણકારી વાહન હેઠળ રાખીને સુરક્ષિત વૃદ્ધાવસ્થા તરફ દોરી જાય છે. તેની શક્તિ ‘ક્ષય સામેનો ખજાનો’ (જરિમાન) તરીકે રજૂ થાય છે, જે અખંડિત જીવનશક્તિ અને જીવનની સતતતા પુનઃસ્થાપિત કરે છે.
Sukta 54
આ સંક્ષિપ્ત બે-મંત્રનું સૂક્ત ઋચ્ અને સામનને જીવંત, અસરકારક પવિત્ર વાણી-રૂપો તરીકે વંદે છે; એ જ યજ્ઞકર્મને શક્ય બનાવે છે અને યાગને દેવતાઓ સુધી પહોંચાડે છે. આ અધ્યયન-રક્ષણનું મંત્રરૂપ પણ છે: વિદ્યાર્થી પ્રાર્થના કરે છે કે શક્તિશાળી વેદ—પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે અને હાથમાં લેવાય ત્યારે—કોઈ હાનિ ન કરે, પરંતુ બદલે બળ, સ્પષ્ટતા અને સફળ કર્માનુષ્ઠાન આપે.
Sukta 55
આ એક-મંત્ર સૂક્તમાં ઇન્દ્રને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે તે યાત્રિકને ‘સ્વસ્ત્યયન’—શુભ, નિર્વિઘ્ન ગમનમાર્ગ—પ્રદાન કરે, અને યાત્રાને ઇન્દ્રના પોતાના ‘સ્વર્ગથી અવતરતા’ માર્ગો સાથે સુસંગત બનાવે, જે જગતને ગતિમાં મૂકે છે. આ દૈવી માર્ગોને રક્ષાત્મક નમૂના તરીકે આહ્વાન કરીને મંત્ર યાત્રામાં સફળ ઉપક્રમ અને સમૃદ્ધિ માટે પૌષ્ટિક મંત્રરૂપે પણ કાર્ય કરે છે, તેમજ દુર્ઘટના, વિલંબ, અપશકુન અને શત્રુબળોને દૂર રાખનાર અપોત્રોપાયિક રક્ષણરૂપે પણ કાર્ય કરે છે.
Sukta 56
AV 7.56 એક પ્રતિવિષ-ચિકિત્સાત્મક (વિષનાશક) ભૈષજ્ય મંત્રસૂક્ત છે. તેમાં શર્કોટ તથા અન્ય રેંગતા, દંશ કરનારા જીવોના વિષને મંત્રબળ અને ઔષધી વીરુધ્ની શક્તિ દ્વારા ઓળખીને વશ કરવામાં આવે છે. આ સૂક્ત વનૌષધીની પ્રતિવિષ-શક્તિને બ્રહ્મન્ (પવિત્ર વાણી) સાથે જોડીને, તે પ્રાણીનું વિષ “ચૂરી નાખ્યું” હોવાનું ઘોષિત કરે છે અને તેના દંશ કરનારા મોઢાંને નીચે વાળી નિષ્કર બનાવે છે.
Sukta 57
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય સૂક્ત સરસ્વતી દેવીને ઉપચારક તરીકે આહ્વાન કરે છે—ચિંતા કારણે કંપિત થવાથી, ભટકતી વિનંતિમાં મન અસ્થિર થવાથી, અથવા શરીરમાં કોઈ “ફાટ” જેવી અનુભૂતિ થવાથી તે આંતરિક સ્થિરતા અને દેહની અખંડિતતા ફરી સ્થાપે. ઘૃત (ઘી)ને પોષક પરિપૂર્ણતાના પ્રતીક તરીકે અને સાત વહેતી ધારાઓના પ્રેરક રૂપક દ્વારા, વ્યક્તિ અને ગૃહવંશ માટે આરોગ્ય, બળ અને ઋત (ક્રમબદ્ધ, સુસંગત વિકાસ) સહિત સર્વાંગી સમૃદ્ધિની કામના કરે છે.
Sukta 58
આ સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક સૂક્ત ‘અન્ન–સોમ સ્વીકાર’ના સૂત્રરૂપે ઇન્દ્ર–વરુણને પિચડેલો, મધુમિશ્રિત સોમ પાન કરવા અને બર્હિસ પર આસન ગ્રહણ કરીને અર્પણને માન્યતા આપવા આમંત્રિત કરે છે. દેવતાઓની પ્રસન્ન ભાગીદારી યજ્ઞમાં સ્થિર થતાં, દૃઢ દૈવી વિધાન હેઠળ અન્ન, બળ/વીર્ય અને સુવ્યવસ્થિત સમૃદ્ધિ સ્થિર રહે—એ આ સૂક્તનો હેતુ છે.
Sukta 59
આ એક-મંત્ર રક્ષા–અભિચારિક પ્રયોગ “શાપમોચન” માટે શત્રુતાપૂર્ણ શાપવચનોને તેમના મૂળ કર્તા તરફ જ પાછા ફેરવે છે. શાપ આપનારની શક્તિ વીજળી ઝાડને આઘાત કરે તેમ ઘાયલ થઈ મૂળથી સુકાઈ જાય એવી કલ્પના કરીને, શાપનો આધાર સંપૂર્ણ રીતે ઉલટાઈ ને કપાઈ જાય એવો દૃઢ દાવો કરે છે.
Sukta 60
AVŚ 7.60 પૌષ્ટિક ગૃહપ્રવેશ અને ગૃહ-સ્થિરતા માટેનું સૂક્ત છે. તે નિવાસમાં “ભદ્ર” (શુભ સમૃદ્ધિ)ની પ્રતિષ્ઠા સ્થાપે છે અને ઘરને રહેવાસીઓ માટે મિત્રભાવપૂર્ણ બનાવે છે. ભૂખ અને તરસ જેવા અભાવના બળોને શાંત કરી, ઘરને ધન, બળ અને સુમેળભર્યા સહવાસનું સુરક્ષિત, આવકારક આશ્રય બનાવે છે; અને સમૃદ્ધિનું સ્થાન “અહીં જ” (ઇહૈવ) છે—એવો આગ્રહ કરીને તેને મજબૂત રીતે મોહરબદ્ધ કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.