Mantra 3

Sukta 50

Sanskrit (Devanagari)

तर्दापते वघापते तृष्टजम्भा आ शृणोत मे । य आरण्या व्यऽद्वरा ये के च स्थ व्यऽद्वरास्तान्त्सर्वान् जम्भयामसि

IAST Transliteration

tardā́pate vághāpate tṛ́ṣṭajambhā ā́ śṛṇota me | yé āraṇyā́ vy-ádvarā yé ké ca sthá vy-ádvarās tā́n sárvān jambhayāmasi

English Translation (Griffith/Whitney)

O lord of Tarda, lord of destruction, ye sharp-jawed, hear me hither. What forest-bred burrowers there be, whatever burrowers ye are—those all we crush, we break their jaws.

Translation

હે તર્દાપતે, હે વઘાપતે, તીક્ષ્ણ જડબાવાળા—મારી વાત સાંભળો. જે અરણ્યમાં જન્મેલા બિલ ખોદનારા છે, અને જે કોઈ પણ બિલ ખોદનારા હોય—તેમ સૌને અમે ચકનાચૂર કરીએ છીએ; તેમના જડબા તોડી નાખીએ છીએ.

Word by Word

• तर्दापते: O lord/master of the tards (a class of beings/spirits)
• तर्दापते: सम्बोधन (आह्वान)
• Type: Noun (समास)
• Root: तर्द (प्रातिपदिक, नाम) + पति (प्रातिपदिक)

• वघापते: O lord/master of the vaghās (harmful beings/spirits)
• वघापते: सम्बोधन (आह्वान)
• Type: Noun (समास)
• Root: वघ (प्रातिपदिक, नाम) + पति (प्रातिपदिक)

• तृष्टजम्भाः: (you) with parched/dry jaws; having dried jaws
• तृष्टजम्भाः: सम्बोधन/कर्तृ (आहूत-समूहः)
• Type: Noun/Adjective (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास; बहुवचन-विशेषण)
• Root: तृष्ट (विशेषण/प्रातिपदिक) + जम्भ (प्रातिपदिक) → तृष्ट-जम्भ

• आ: towards; fully
• आ: क्रियाविशेषण (उपसर्गार्थः: ‘towards/fully’)
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/निपात)

• शृणोत: hear (you all)!
• शृणोत: क्रिया (आज्ञा)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)

• मे: my
• मे: सम्बन्ध (सम्बन्ध-कारकः)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)

• ये: who (those who)
• ये: कर्तृ (यः-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम)

• आरण्याः: forest(-dwelling ones)
• आरण्याः: कर्तृ (ये …)
• Type: Noun/Adjective
• Root: आरण्य (प्रातिपदिक; ‘forest-dwelling’)

• वि: apart; asunder
• वि: क्रियाविशेषण (उपसर्गार्थः: ‘apart, asunder’)
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/निपात)

• अद्वराः: doorless/wayless (ones)
• अद्वराः: कर्तृ (ये …)
• Type: Noun/Adjective
• Root: अद्वर (प्रातिपदिक; ‘without a door/without a way in’; epithet)

• ये: who (those who)
• ये: कर्तृ (ये …)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम)

• के: which/what (ones)
• के: कर्तृ (ये के च …)
• Type: Pronoun
• Root: किम् (सर्वनाम)

• च: and
• च: समुच्चय (conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)

• स्थ: you are / you stand
• स्थ: क्रिया (सम्बन्ध-वाक्ये)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु) / स्था (धातु) — वैदिक प्रयोगः ‘स्थ’ = ‘are/stand’

• वि: apart; asunder
• वि: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/निपात)

• अद्वराः: doorless/wayless (ones)
• अद्वराः: कर्तृ/विशेषण (स्थ …)
• Type: Noun/Adjective
• Root: अद्वर (प्रातिपदिक)

• तान्: those (them)
• तान्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• सर्वान्: all
• सर्वान्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)

• जम्भयामसि: we cause to be crushed / we make (them) clamp/disable
• जम्भयामसि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: जम्भय् (धातु; causative of √जम्भ ‘to crush/press; to make jaws clamp’)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (rṣi not specified in the provided excerpt)

Devata: Targeted hostile leader/collective of pests (personified); operative power is the mantra’s crushing force

Chandas: Likely Anuṣṭubh or mixed (requires full metrical audit)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"vira","emotional_arc":"Confrontation → domination → secured confidence.","listener_experience":"A surge of protective aggression that resolves into certainty of control.","intensity":8}