Mantra 20

Sukta 93

Sanskrit (Devanagari)

अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम्। स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम्

IAST Transliteration

arbhakó ná kumārakó’dhí tiṣṭhann aváṃ rátham | sá pakṣan mahiṣáṃ mṛgáṃ pitráe mātŕe vibhúkratum

English Translation (Griffith/Whitney)

Like a mere boy, like a young lad, mounting the swift car, he cooked the buffalo, the wild game, for father and for mother—he of far-reaching purpose.

Translation

માત્ર એક નાનકડા બાળક જેવો, યુવાન કુમાર જેવો, ઝડપી રથ પર ચઢીને ઊભો રહી—દૂરગામી સંકલ્પવાળો તે પિતા અને માતા માટે મહિષ (ભેંસ) અને વન્ય મૃગનું માંસ પકાવતો હતો.

Word by Word

• अर्भकः: a little boy, child
• अर्भकः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अर्भक (प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)

• कुमारकः: a young boy, lad
• कुमारकः: कर्तृ (अर्भकः इत्यस्य विशेषणवत्/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुमारक (प्रातिपदिक; कुमार + क)

• अधि: upon, on
• अधि: अधिकरण (भावार्थे)
• Type: Indeclinable
• Root: अधि (उपसर्ग/अव्यय)

• तिष्ठन्: standing
• तिष्ठन्: कर्तृ (अर्भकः/कुमारकः)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) → तिष्ठत् (वर्तमाने कृदन्त)

• नवम्: new
• नवम्: कर्म (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नव (प्रातिपदिक)

• रथम्: chariot
• रथम्: कर्म (अधि तिष्ठन्—यम् अधितिष्ठति)
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• सः: he
• सः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पक्षन्: plucking/tearing off
• पक्षन्: कर्तृ (सः)
• Type: Verb
• Root: पक्ष् (धातु; ‘to pluck/tear off’ इत्यर्थे) → पक्षत् (वर्तमाने कृदन्त)

• महिषम्: buffalo
• महिषम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: महिष (प्रातिपदिक)

• मृगम्: wild animal, game
• मृगम्: कर्म (महिषम् इत्यस्य समन्वय/विशेषणभावः—‘buffalo as game/animal’)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक)

• पित्रे: to/for the father
• पित्रे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• मात्रे: to/for the mother
• मात्रे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)

• विभुक्रतुम्: of far-reaching/abundant resolve (wide-ranging will)
• विभुक्रतुम्: कर्म/विशेषण (कस्य? सः—‘him’ as object in implied praise/description)
• Type: Adjective
• Root: विभुक्रतु (प्रातिपदिक; विभु + क्रतु)

Attribution

Rishi: RV-derived attribution (source-hymn dependent)

Devata: Indra (implicitly; vibhukratu as Indraic epithet)

Chandas: Anuṣṭubh-like (RV reuse)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shringara","emotional_arc":"From youthful daring to warm fulfillment in feeding and honoring parents.","listener_experience":"Energized readiness to provide; affectionate duty.","intensity":6}