Sukta 4
Rishi: Traditionally associated with Prajāpati/Skambha-type speculation in AV 15 (exact r̥ṣi assignment varies by anukramaṇī; needs full hymn apparatus).
Devata: Kāla (Time/Year) and directional guardians personified as Vairūpa and Vairāja.
Chandas: Mixed/prose-like Atharvanic style; not a strict Ṛgvedic meter in these cataloguing lines.
AV 15.4 એક પંચાંગીય-બ્રહ્માંડીય રક્ષણસૂક્ત છે. તે વર્ષ (કાળ)ને મહિના, દિશાઓ અને યજ્ઞકર્મના કાર્યકર્તાઓના સુવ્યવસ્થિત જાળ તરીકે “સ્થાપિત” કરીને, લાભાર્થીને સમય અને અવકાશમાં યોગ્ય રીતે સ્થિત કરે છે. ઋતુના મહિનાઓને રક્ષક તરીકે નામ આપી અને તેમને શક્તિશાળી વૈદિક ગાનશક્તિઓ સાથે (ઉદા., બૃહત્ અને રથંતર; વૈરૂપ અને વૈરાજ) જોડીને, આ સૂક્ત અવ્યવસ્થા દૂર કરતું અપોત્રોપૈક આવરણ ઊભું કરે છે અને ઔષધિથી નહીં, પરંતુ યોગ્ય સંરેખણના જ્ઞાન (વિદ્યા) દ્વારા સમૃદ્ધિ સુરક્ષિત કરે છે.
Mantras
Mantra 1
तस्मै॒ प्राच्या॑ दि॒शः
તસ્મૈ પ્રાચ્યા દિશઃ—પૂર્વ દિશા તેની છે.
Mantra 2
वा॒स॒न्तौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वन् बृ॒हच्च॑ रथंत॒रं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
વસંતના બે માસોને તેમણે તેના રક્ષક બનાવ્યા; અને બૃહત્ તથા રથંતર—આ બન્નેને પણ તેના યજ્ઞકર્મના અનુષ્ઠાતા (વિધિ-કાર્યના કાર્યકર્તા) બનાવ્યા.
Mantra 3
वा॒स॒न्तावे॑नं॒ मासौ॒ प्राच्या॑ दि॒शो गो॑पायतो बृ॒हच्च॑ रथंत॒रं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
વસંતના બે માસો પૂર્વ દિશાથી તેની રક્ષા કરે છે; અને બૃહત્ તથા રથંતર તેના અનુસરીને ઉપસ્થિત રહે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
Mantra 4
तस्मै॒ दक्षि॑णाया दि॒शः
તેના માટે દક્ષિણ દિશા સુરક્ષિત થાય છે.
Mantra 5
ग्रैष्मौ॒ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वन् यज्ञाय॒ज्ञियं॑ च वामदेव्यं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
ગ્રીષ્મના બે માસોને તેમણે રક્ષક બનાવ્યા; યજ્ઞાયજ્ઞિય અને વામદેવ્ય—વિધિને પૂર્ણ કરનાર બે (સ્તોત્રો).
Mantra 6
ग्रैष्मा॑वेनं॒ मासौ॒ दक्षि॑णाया दि॒शो गो॑पायतो यज्ञाय॒ज्ञियं॑ च वामदे॒व्यं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
ઉનાળાના બે માસો તેને દક્ષિણ દિશાથી રક્ષે છે; અને ‘યજ્ઞાયજ્ઞિય’ તથા ‘વામદેવ્ય’ સ્તુતિઓ યજ્ઞમાં તેની પાસે ઉપસ્થિત રહી અનુસરે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
Mantra 7
तस्मै॑ प्र॒तीच्या॑ दि॒शः
તેના માટે પશ્ચિમ દિશા સુરક્ષિત થાય છે.
Mantra 8
वार्षि॑कौ॒ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वन् वैरू॒पं च॑ वैरा॒जं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
વર્ષાકાલના બે માસોએ વૈરૂપ અને વૈરાજને રક્ષક તરીકે નિયુક્ત કર્યા—વિધિના અનુષ્ઠાતા (કર્મ-કારક) તરીકે.
Mantra 9
वार्षि॑कावेनं॒ मासौ॑ प्र॒तीच्या॑ दि॒शो गो॑पायतो वैरू॒पं च॑ वैरा॒जं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
પશ્ચિમ દિશાથી આવેલા વર્ષાકાલના બે માસો આ પુરુષનું રક્ષણ કરે છે—વૈરૂપ અને વૈરાજ તેની પાસે ઉપસ્થિત રહે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
Mantra 10
तस्मा॒ उदी॑च्या दि॒शः
તેણા માટે ઉત્તર દિશાઓ અનુકૂળ અને રક્ષાત્મક બને છે.
Mantra 11
शा॒र॒दौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वंछ्यै॒तं च॑ नौध॒सं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
શરદઋતુના બે મહિના—શ્યૈત અને નૌધસ—રક્ષક તરીકે નિયુક્ત છે; વિધિના અનુષ્ઠાતા (કર્મ-નિર્વાહક) તરીકે તેઓ બંને છે.
Mantra 12
शा॒र॒दावे॑नं॒ मासा॒वुदी॑च्या दि॒शो गो॑पायतः श्यै॒तं च॑ नौध॒सं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
ઉત્તર દિશાથી શરદઋતુના તે બે મહિના આ મનુષ્યનું રક્ષણ કરે છે; શ્યૈત અને નૌધસ તેની સાથે અનુસરીને ઉપસ્થિત રહે છે—જે એમ જાણે છે તેને (આ ફળે છે).
Mantra 13
तस्मै॑ ध्रु॒वाया॑ दि॒शः
તેને ધ્રુવ (સ્થિર) પ્રદેશની દિશાઓ (ચતુર્દિશા) અધિકારરૂપે પ્રાપ્ત છે.
Mantra 14
है॒म॒नौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्व॒न् भूमिं॑ चा॒ग्निं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
હૈમના એવા બે માસોને તેમણે રક્ષક તરીકે નિમ્યા—ભૂમિ અને અગ્નિ (અગ્નિદેવ)ના અનુષ્ઠાતા/કાર્યકર્તા તરીકે.
Mantra 15
है॒म॒नावे॑नं॒ मासौ॑ ध्रु॒वाया॑ दि॒शो गो॑पायतो॒ भूमि॑श्चा॒ग्निश्चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
હૈમાના એવા બે માસો—તે તેના માટે ધ્રુવ પ્રદેશની દિશાઓનું રક્ષણ કરે છે; અને ભૂમિ તથા અગ્નિ તેની અનુસરીને, સેવકરૂપે, સ્થિર રહે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
Mantra 16
तस्मा॑ ऊ॒र्ध्वाया॑ दि॒शः
તેને ઊર્ધ્વ પ્રદેશની દિશાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
Mantra 17
शै॒शि॒रौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्व॒न् दिवं॑ चादि॒त्यं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
શૈશિર એવા બે માસોને તેમણે રક્ષક તરીકે નિમ્યા—દિવ (સ્વર્ગ) અને આદિત્ય (સૂર્ય)ના કાર્યને સિદ્ધ કરનાર, અનુષ્ઠાતા તરીકે.
Mantra 18
शै॒शि॒रावे॑नं॒ मासा॑वू॒र्ध्वाया॑ दि॒शो गो॑पायतो॒ द्यौश्चा॑दि॒त्यश्चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
શૈશિર (શિયાળાના) માસો તેને ઉપરની દિશાથી રક્ષા કરે છે; દ્યૌ (આકાશ) અને આદિત્ય પણ તેની પાસે અનુસેવક બની ઊભા રહે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
Frequently Asked Questions
It creates protection by aligning a person with the ordered Year (Kāla): months are appointed as guardians and the quarters (directions) are ritually secured, forming a complete protective grid.
They are personified guardian-executors assigned to specific months/seasonal segments, functioning like Kāla’s appointed officers who carry out protection.
Not necessarily. The hymn’s ‘materials’ are primarily time (months/season) and space (quarters). Simple direction-marking (water, cord, kuśa) can be used, but the core act is the structured recitation and installation.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.