Mantra 26

Sukta 8

Sanskrit (Devanagari)

प्राणापानौ चक्षुः श्रोत्रमक्षितिश्च क्षितिश्च या। व्यानोदानौ वाङ् मनः शरीरेण त ईयन्ते

IAST Transliteration

prāṇāpānāú cákṣuḥ śrótram ákṣitiś ca kṣítiś ca yā́ | vyānódānāu vā́ṅ mánaḥ śarī́reṇa tá īyante ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Prāṇa and Apāna, sight and hearing, imperishableness and steadfast abiding, and likewise Vyāna and Udāna—speech and mind: by means of the body do these move and have their course.

Translation

પ્રાણ અને અપાન, દૃષ્ટિ અને શ્રવણ, અક્ષિતતા (અવિનાશિતા) અને ક્ષિતિ (સ્થિર નિવાસ) — તેમજ વ્યાન અને ઉદાન; વાણી અને મન — આ બધાં શરીર દ્વારા ગતિ કરે છે અને પોતાનો માર્ગ ચલાવે છે.

Word by Word

• प्राणापानौ: (the) in-breath and out-breath
• प्राणापानौ: कर्तृ (समुच्चित-कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्र-√अन् ‘श्वस’)+ अपान (अप-√अन् ‘श्वस’) (समाहार-द्वन्द्व)

• चक्षुः: eye; sight
• चक्षुः: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)

• श्रोत्रम्: ear; hearing
• श्रोत्रम्: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: श्रोत्र (प्रातिपदिक)

• अक्षितिः: imperishability; undecay
• अक्षितिः: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: अक्षिति (प्रातिपदिक; ‘अ-क्षि’ + ‘-ति’ इति व्युत्पत्तिः; स्थैर्य/अक्षयत्व-भावः)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च

• क्षितिः: earth; stability; dwelling
• क्षितिः: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: क्षिति (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च

• या: which (she/that)
• या: कर्तृ (सम्बन्ध/अन्वयः: ‘या … ताः/ते’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• व्यानोदनौ: (the) vyāna and udāna (vital airs)
• व्यानोदनौ: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: व्यान (वि-आ-√अन् ‘श्वस’) + उदान (उद्-√अन् ‘श्वस’) (समाहार-द्वन्द्व)

• वाक्: speech
• वाक्: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)

• मनः: mind
• मनः: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)

• शरीरेण: by/through the body
• शरीरेण: करणम् (येन/यत्र माध्यमेन)
• Type: Noun
• Root: शरीर (प्रातिपदिक)

• ते: they
• ते: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ईयन्ते: go; move; proceed
• ईयन्ते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √इ (गत्यर्थः) ; धातोः ‘ईय’ इति वर्तमान-प्रत्ययान्तः

Attribution

Rishi: AV 11.8 tradition (microcosm hymn); variable r̥ṣi attribution

Devata: Prāṇas (vital breaths) and Indriyas (faculties) as functional deities

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":null,"emotional_arc":"From multiplicity of faculties to calm assurance of coordinated movement.","listener_experience":"Steadying, embodied presence; a sense of internal synchronization.","intensity":5}