Sutra 13
Devanagari script
कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश्च साहस्राः ॥ कZ_०५.३.१३ ॥
Transliteration
kārtāntikanaimittikamauhūrtikapaurāṇikasūtamāgadhāḥ purohitapuruṣāḥ sarvādhyakṣāś ca sāhasrāḥ
Translation
કાર્તાંતિક, નૈમિત્તિક (શકુન-વ્યાખ્યાતા), મૌહૂર્તિક (જ્યોતિષી), પૌરાણિક, સૂત, માગધ, પુરોહિતના કર્મચારીઓ અને બધા અધ્યક્ષો—આ બધાં હજાર (પણ) દરજ્જામાં છે.
Word by Word
कार्तान्तिक-नैमित्तिक-मौहूर्तिक-पौराणिक-सूत-मागधाःKārtāntikas, Naimittikas, Mauhūrtikas, Paurāṇikas, Sūtas, and Māgadhas (various court specialists such as astrologers/omen-readers, time-choosers, traditional historians/bards, heralds/panegyrists)
कार्तान्तिक-नैमित्तिक-मौहूर्तिक-पौराणिक-सूत-मागधाः:
TypeNoun (collective list)
Rootकार्तान्तिक; नैमित्तिक; मौहूर्तिक; पौराणिक; सूत; मागध
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (समाहाररूपेण ‘पुरुषाः’ इत्यनेन सह विशेषणवत्)
पुरोहित-पुरुषाःpersons belonging to/serving as the purohita (court-priest personnel)
पुरोहित-पुरुषाः:
TypeNoun (collective)
Rootपुरोहित; पुरुष
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; ‘पुरोहित’ इति विशेषण/उपपदेन ‘पुरुष’ इति विशेष्यः
सर्वाध्यक्षाःall superintendents (heads of departments)
सर्वाध्यक्षाः:
TypeNoun
Rootअधि+ईक्ष् (अध्यक्ष)
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; ‘सर्व’ इति विशेषणम्
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
साहस्राः(being) a thousand (in number)
साहस्राः:
TypeAdjective (numeral-derived)
Rootसाहस्र
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; ‘सहस्र’ (1000) तद्धित-निर्मित विशेषणम्; पूर्वोक्तेषु पुरुषेषु विशेषणम्
Entities Mentioned
K
kārtāntikaN
naimittikaM
mauhūrtikaP
paurāṇikaS
sūtaM
māgadhaP
purohitaA
adhyakṣaFAQs
Kauṭilya standardizes compensation by role-class, creating predictable pay-bands for budgeting and control, while signaling rank within the state apparatus.
Both are treated as high-trust roles tied to legitimacy and governance—superintendents manage revenue and enforcement, while court specialists manage public perception, timing, and ideological authority.