Adhyaya 9
Book 1, Chapter 9 operationalizes the Saptāṅga logic by hardening the Mantrin/Amātya limb—the king’s cognitive and executive extension. Kautilya frames ministerial fitness not as birth alone but as a tested bundle of loyalty (dṛḍha-bhakti), character, strength, health, courage, and social non-hostility. The chapter then supplies a verification protocol: cross-source testing via trusted persons, peers, co-workers, and direct observation, distinguishing pratyakṣa, parokṣa, and anumeya as the king’s epistemic toolkit. Administrative reality—many tasks, many locations—forces delegation; hence parokṣa work is assigned to ministers to prevent loss through delay. The purohita is then installed as a high-trust specialist for ritual-omen intelligence and crisis remediation (daiva + mānuṣa āpada), binding kṣatra to brāhmaṇa counsel. In Vijigīṣu strategy, this chapter is a gatekeeping mechanism: competent, loyal ministers and a disciplining priest-counsel node make expansion sustainable by ensuring fast execution, low internal friction, and resilient response to calamity.
Sutras
Sutra 1
दृढभक्तिः शीलबलारोग्यसत्त्वयुक्तः स्तम्भचापलहीनः सम्प्रियो वैराणामकर्तेत्यमात्यसम्पत् ॥ कZ_०१.९.०१ ॥
અમાત્યની ઉત્તમતા આ છે—દૃઢ ભક્તિ/નિષ્ઠા; શીલ, બળ, આરોગ્ય અને સાહસથી યુક્ત; અહંકાર અને ચંચળતા વિનાનો; સૌને પ્રિય; અને વૈર ઊભું ન કરનાર.
Sutra 2
अतः पादार्घगुणहीनौ मध्यमावरौ ॥ कZ_०१.९.०२ ॥
અતએવ, જરૂરી ગુણોમાં ચોથો ભાગ અથવા અડધો ભાગ ઓછો હોય તે અનુક્રમે મધ્યમ અને નીચા ગણાય.
Sutra 3
तेषां जनपदभिजनमवग्रहं चाप्ततः परीक्षेत समानविद्येभ्यः शिल्पं शास्त्रचक्षुष्मत्तां च कर्मारम्भेषु प्रज्ञां धारयिष्णुतां दाक्ष्यं च कथायोगेषु वाग्मित्वं प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत्त्वं च संवासिभ्यः शीलबलारोग्यसत्त्वयोगमस्तम्भमचापलं च प्रत्यक्षतः सम्प्रियत्वमवैरत्वं च ॥ कZ_०१.९.०३ ॥
તેમની તપાસ આ રીતે કરવી: વિશ્વસનીય જાણકારો પાસેથી તેમનો જનપદ/સ્વપ્રદેશ અને વંશ-પ્રતિષ્ઠા તથા કોઈ અયોગ્યતા-દોષ; સમાન વિદ્યામાં તાલીમ લીધેલાઓ પાસેથી તેમનું શિલ્પ/તકનીકી કૌશલ્ય અને શાસ્ત્રોના આધારે વિચાર કરવાની ક્ષમતા; કાર્ય આરંભમાં તેમની બુદ્ધિ, સ્થિરતા અને કાર્યદક્ષતા; ચર્ચા-વિચારમાં તેમની વાક્પટુતા, આત્મવિશ્વાસ અને તત્કાળ પ્રતિભા; સહવાસીઓ પાસેથી તેમનું શીલ, બળ, આરોગ્ય અને સાહસ, તેમજ અહંકાર અને ચંચળતાનો અભાવ; અને પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણથી તેમની પ્રિયતા અને વૈરરહિતતા।
Sutra 4
प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राजवृत्तिः ॥ कZ_०१.९.०४ ॥
રાજાનું વર્તન (અને શાસનવ્યવહાર) પ્રત્યક્ષ, પરોક્ષ અને અનુમાન દ્વારા નિર્ધારિત કરવું જોઈએ.
Sutra 5
स्वयं द्र्ष्टं प्रत्यक्षम् ॥ कZ_०१.९.०५ ॥
જે પોતે જોયું હોય તે પ્રત્યક્ષ છે.
Sutra 6
परोपदिष्टं परोक्षम् ॥ कZ_०१.९.०६ ॥
જે બીજાએ જણાવેલું હોય તે પરોક્ષ છે.
Sutra 7
कर्मसु कृतेनाकृतावेक्षणमनुमेयम् ॥ कZ_०१.९.०७ ॥
કાર્યોમાં કરેલું અને ન કરેલું—તેનું અવલોકન/મૂલ્યાંકન એ અનુમાન છે.
Sutra 8
यौगपद्यात्तु कर्मणामनेकत्वादनेकस्थत्वाच्च देशकालात्ययो मा भूदिति परोक्षममात्यैः कारयेत् । इत्यमात्यकर्म ॥ कZ_०१.९.०८ ॥
પરંતુ અનેક કામો એકસાથે અને અનેક સ્થળોએ થવાને કારણે દેશ-કાળમાં ચૂક/વિલંબ ન થાય—એ માટે તે મંત્રીઓ દ્વારા પરોક્ષ રીતે કામ કરાવવું જોઈએ. આ જ અમાત્યોનું કાર્ય છે.
Sutra 9
पुरोहितमुदितोदितकुलशीलं साङ्गे वेदे दैवे निमित्ते दण्डनीत्यां चाभिविनीतमापदां दैवमानुषीणामथर्वभिरुपायैश्च प्रतिकर्तारं कुर्वीत ॥ कZ_०१.९.०९ ॥
તેણે પુરોહિત તરીકે પ્રસિદ્ધ કુળ અને શીલ ધરાવનાર, વેદ (અંગો સહિત), દૈવી લક્ષણ-અપશકુન તથા દંડનીતિ/શાસનવિદ્યા માં સારી રીતે પ્રશિક્ષિત એવા વ્યક્તિને નિયુક્ત કરવો જોઈએ; અને દૈવી તથા માનવ કારણોથી આવતી આપત્તિઓ સામે અથર્વણ ઉપાયો (રક્ષણ અને નિવારક ઉપાયો) દ્વારા પ્રતિકાર કરનાર તરીકે તેને સ્થાપિત કરવો જોઈએ.
Sutra 10
तमाचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिनमिव चानुवर्तेत ॥ कZ_०१.९.१० ॥
તેણે તેને એમ અનુસરવું જોઈએ જેમ શિષ્ય આચાર્યને, પુત્ર પિતાને અને ભૃત્ય સ્વામીને અનુસરે છે.
Sutra 11
जयत्यजितमत्यन्तं शास्त्रानुगमशस्त्रितम् ॥ कZ_०१.९.११च्द् ॥
શાસ્ત્રાનુગત બળથી સજ્જ થયેલું અજેયને પણ સંપૂર્ણ રીતે જીતે છે.
Frequently Asked Questions
Higher administrative reliability: loyal, competent ministers reduce corruption and delay, improve crisis-response, and stabilize revenue, justice, and security—thereby protecting livelihoods and enabling predictable prosperity.
This passage does not prescribe a specific danda; its logic is ex ante control—reject the unfit at appointment and use anumeya (work-audit) to detect failure. In Arthashāstra practice, detected disloyalty/dereliction typically triggers removal, forfeiture, and graded punishment under daṇḍanīti, but the exact scale is set elsewhere.