Adhyaya 10
Book 1 frames vijigīṣu-power as a product of disciplined internal order, not merely external conquest. Chapter 10 operationalizes the Saptāṅga principle that the ministerial limb must be ‘pure’ (śauca) for the organism of state to function without self-poisoning. In 1.10.16–20, Kauṭilya rejects symbolic self-purification (the king presenting himself or a goddess as a “target”) in favor of institutional testing: ministers must be examined for fear-driven deviations regarding the trivarga (dharma, artha, kāma). The passage argues a diagnostic logic: corruption contaminates the innocent like poison in water; once deeply corrupted, remedy is hard to find. Therefore the king should create an external testing ground and deploy trusted agents (sattrin) to probe officials across fourfold upadhā-tests. This is the vijigīṣu’s internal security doctrine: build conquest-capacity by ensuring loyal, resilient administrative nerve-centers before war, diplomacy, and revenue extraction.
Sutras
Sutra 1
मन्त्रिपुरोहितसखः सामान्येष्वधिकरणेषु स्थापयित्वामात्यानुपधाभिः शोधयेत् ॥ कZ_०१.१०.०१ ॥
સામાન્ય (અસંવેદનશીલ) પદોમાં મંત્રી, પુરોહિત અને વિશ્વાસુ સાથીને નિયુક્ત કરીને રાજાએ ઉપધા (ગુપ્ત પરીક્ષાઓ) દ્વારા અમાત્યોની તપાસ કરવી જોઈએ.
Sutra 2
पुरोहितमयाज्ययाजनाध्यापने नियुक्तममृष्यमाणं राजावक्षिपेत् ॥ कZ_०१.१०.०२ ॥
રાજાએ એવો પુરોહિત નિયુક્ત કરવો જોઈએ, જે (ઉશ્કેરનાર તરીકે) રોષ/અસંતોષ ધરાવતો હોય; તેને અયોગ્ય યજ્ઞકર્મ કરાવવું અને અધ્યાપનમાં લગાડી પરીક્ષા શરૂ કરવી.
Sutra 3
स सत्त्रिभिः शपथपूर्वमेकैकममात्यमुपजापयेत् अधार्मिको अयं राजा साधु धार्मिकमन्यमस्य तत्कुलीनमपरुद्धं कुल्यमेकप्रग्रहं सामन्तमाटविकमौपपादिकं वा प्रतिपादयामः सर्वेषामेतद् रोचते कथं वा तव इति ॥ कZ_०१.१०.०३ ॥
તે સત્ત્રી-એજન્ટો દ્વારા, શપથ અપાવી, એકેક મંત્રીને એકાંતમાં ટટોળે: ‘આ રાજા અધાર્મિક છે. ચાલો, બીજો—ધાર્મિક—વ્યક્તિ સ્થાપીએ: તેના જ વંશનો, અથવા બંધક/નજરબંધ સગો, અથવા પારશ્વ-સગો, અથવા એકમાત્ર દાવેદાર, અથવા સીમાવર્તી સામંત, અથવા વનપ્રમુખ, અથવા દત્તક/લાવવામાં આવેલ વિકલ્પ. સૌને આ ગમે છે; તને શું લાગે?’
Sutra 4
प्रत्याख्याने शुचिः । इति धर्मोपधा ॥ कZ_०१.१०.०४ ॥
જો તે પ્રસ્તાવ નકારે, તો તે શુદ્ધ; આ ‘ધર્મોપધા’ (ધર્મ-પરીક્ષા) છે.
Sutra 5
सेनापतिरसत्प्रग्रहेणावक्षिप्तः सत्त्रिभिरेकैकममात्यमुपजापयेत् लोभनीयेनार्थेन राजविनाशाय सर्वेषामेतद् रोचते कथं वा तव इति ॥ कZ_०१.१०.०५ ॥
સેનાપતિને (અયોગ્ય પ્રતિબદ્ધતા/ફાંદામાં ફસાયો છે એમ) બતાવી, સત્ત્રી-એજન્ટો દ્વારા તે એકેક મંત્રીને એકાંતમાં ઉશ્કેરે: ‘લોભામણાં ધનથી રાજાના વિનાશ માટે સૌ તૈયાર છે; તું શું કહે છે?’
Sutra 6
प्रत्याख्याने शुचिः । इत्यर्थोपधा ॥ कZ_०१.१०.०६ ॥
જો તે (લોભનું) પ્રસ્તાવ નકારે, તો તે શુદ્ધ; આ ‘અર્થોપધા’ (અર્થ/ધન-પરીક્ષા) છે.
Sutra 7
परिव्राजिका लब्धविश्वासान्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रमेकैकमुपजपेत् राजमहिषी त्वां कामयते कृतसमागमोपाया महानर्थश्च ते भविष्यति इति ॥ कZ_०१.१०.०७ ॥
અંતઃપુરમાં વિશ્વાસ અને સત્કાર મેળવેલી એક પરિવ્રાજિકા દરેક મહામાત્રને એકેક કરીને એકાંતમાં લલચાવે— “રાજમહિષી તને ઇચ્છે છે; મુલાકાતનો ઉપાય કરશો તો તને મોટો લાભ થશે” એમ.
Sutra 8
प्रत्याख्याने शुचिः । इति कामोपधा ॥ कZ_०१.१०.०८ ॥
જો તે પ્રસ્તાવ નકારી દે, તો તે શુદ્ધ છે; આ ‘કામોપધા’ (કામ-પરીક્ષા) છે.
Sutra 9
प्रहवणनिमित्तमेको अमात्यः सर्वानमात्यानावाहयेत् ॥ कZ_०१.१०.०९ ॥
હલચલ/ઉપદ્રવના બહાને એક અમાત્ય બધા અમાત્યોને બોલાવે.
Sutra 10
तेनोद्वेगेन राजा तानवरुन्ध्यात् ॥ कZ_०१.१०.१० ॥
તે ઊભી થયેલી ઘબરાહટ/ઉદ્વેગનો લાભ લઈને રાજાએ તેમને કાબૂમાં લેવા (અર્થાત્ અટકાવવા) જોઈએ.
Sutra 11
कापटिकश्चात्र पूर्वावरुद्धस्तेषामर्थमानावक्षिप्तमेकैकममात्यमुपजपेत् असत्प्रवृत्तो अयं राजा साध्वेनं हत्वान्यं प्रतिपादयामः सर्वेषामेतद् रोचते कथं वा तव इति ॥ कZ_०१.१०.११ ॥
અહીં વફાદારીનું ઢોંગ કરતો એક ઉશ્કેરણીકાર—જેને પહેલેથી જ નિયંત્રણ/નજર હેઠળ રાખ્યો હોય—તેમના દરેક મંત્રીને એકેક કરીને ગુપ્ત રીતે ટટોળી કહે: “આ રાજા અધર્મથી વર્તે છે; ચાલો, યોગ્ય રીતે એને મારીને બીજાને સ્થાપિત કરીએ. આ બધાને ગમે છે—તું શું કહે છે?”
Sutra 12
प्रत्याख्याने शुचिः । इति भयोपधा ॥ कZ_०१.१०.१२ ॥
જો તે (ઉશ્કેરણી) નકારી દે, તો તે ‘શુદ્ધ’ છે—આ ભય‑પરીક્ષા છે.
Sutra 13
तत्र धर्मोपधाशुद्धान्धर्मस्थीयकण्टकशोधनेषु कर्मसु स्थापयेत् अर्थोपधाशुद्धान् समाहर्तृसम्निधातृनिचयकर्मसु कामोपधा शुद्धान्बाह्याभ्यन्तरविहाररक्षासु भयोपधाशुद्धानासन्नकार्येषु राज्ञः ॥ कZ_०१.१०.१३ ॥
ત્યાં ધર્મ‑પરીક્ષામાં શુદ્ધ જણાયેલા લોકોને ન્યાયકાર્યો તથા ‘કંટક’ (ઉપદ્રવી/અપરાધી)‑શોધન‑દમન કાર્યોમાં સ્થાપિત કરવો. અર્થ‑પરીક્ષામાં શુદ્ધોને આવક‑સંગ્રહ, ખજાનાની દેખરેખ અને ભંડાર/સંચય કાર્યોમાં લગાડવા. કામ‑પરીક્ષામાં શુદ્ધોને રાજાના બાહ્ય‑આભ્યંતર વિહાર‑ભોગ અને ગતિ‑વિધિની રક્ષા માટે રાખવા. ભય‑પરીક્ષામાં શુદ્ધોને રાજાના નજીકના અને તાત્કાલિક કાર્યોમાં નિયુક્ત કરવો.
Sutra 14
सर्वोपधाशुद्धान्मन्त्रिणः कुर्यात् ॥ कZ_०१.१०.१४ ॥
બધી પરીક્ષાઓમાં શુદ્ધ જણાયેલા લોકોને જ મંત્રી બનાવવો.
Sutra 15
सर्वत्राशुचीन् खनिद्रव्यहस्तिवनकर्मान्तेषु उपयोजयेत् ॥ कZ_०१.१०.१५ ॥
જે સર્વત્ર અશુદ્ધ જણાય, તેમને ખાણો, સામાન‑હાથવગું/હસ્તાંતરણ, હાથી‑શાળા, જંગલો અને કર્માંત (કારખાનું/વર્કશોપ) કાર્યોમાં લગાડવા.
Sutra 16
अधिकुर्याद् यथा शौचमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥ कZ_०१.१०.१६च्द् ॥
આચાર્યોના મત મુજબ, જેટલી શુચિતા/પરીક્ષિત ઈમાનદારી હોય તેટલા પ્રમાણમાં અધિકાર વધારવો અથવા સોંપવો જોઈએ।
Sutra 17
शौचहेतोरमात्यानामेतत्कौटिल्यदर्शनम् ॥ कZ_०१.१०.१७च्द् ॥
કૌટિલ્યના મત મુજબ, આ અમાત્યો/અધિકારીઓની શુચિતા (ઈમાનદારી) સુનિશ્ચિત કરવા માટે છે।
Sutra 18
कदाचिद्द् हि प्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ॥ कZ_०१.१०.१८च्द् ॥
જે ભ્રષ્ટ/દૂષિત થઈ ગયો હોય, તેના માટે ક્યારેક કોઈ ઉપાય મળતો નથી (અર્થાત સુધારો શક્ય ન રહે).
Sutra 19
नागत्वान्तं निवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ ॥ कZ_०१.१०.१९च्द् ॥
જે અંતિમ સ્થિતિ સુધી પહોંચ્યો છે, ત્યાંથી પાછો વળતો નથી; સત્ત્વવાન/ધૈર્યવાનની ધૃતિ અડગ રહે છે.
Sutra 20
शौचाशौचममात्यानां राजा मार्गेत सत्त्रिभिः ॥ कZ_०१.१०.२०च्द् ॥
રાજાએ ગુપ્ત એજન્ટો (સત્ત્રિ/સત્ત્રિન) દ્વારા મંત્રીઓની શુચિતા કે અશુચિતા (ઈમાનદારી કે ભ્રષ્ટતા) તપાસવી જોઈએ.
Frequently Asked Questions
Stable administration: honest ministers reduce leakage of revenue, prevent policy sabotage, and increase public trust; this strengthens all limbs—especially treasury and army—by ensuring decisions and funds are not privately diverted.
This unit implies pre-appointment exclusion and containment rather than a fixed tariff of punishment: an aśauca amātya should not be entrusted with office/critical tasks; if already placed and found corrupt, Kauṭilyan practice elsewhere supports removal, confiscation, and punitive action proportionate to the harm.