Sutra 12

Devanagari script

विरुद्धदेशकालमिहागतो वा स्वयमेव क्षयव्ययाभ्यां न भविष्यति महाक्षयव्ययाभिगम्योऽयं देशो दुर्गाटव्यपसारबाहुल्यात् ॥ कZ_०७.१५.१२f ॥

Transliteration

viruddhadeśakālamihāgato vā svayameva kṣayavyayābhyāṃ na bhaviṣyati mahākṣayavyayābhigamyo'yaṃ deśo durgāṭavyapasārabāhulyāt

Translation

તે અનુકૂળ ન હોય એવા દેશ-કાળમાં અહીં આવ્યો હોય તોય, તે આપમેળે જ ક્ષય અને વ્યયમાં પડશે જ—એ જરૂરી નથી; કારણ કે આ પ્રદેશ કિલ્લાઓ, જંગલો અને પીછેહઠ/પલાયન માર્ગોની બહુળતા કારણે મહા ક્ષય અને મહા વ્યય કરાવનાર છે।

Word by Word

• विरुद्ध: hostile, opposed, adverse
• Type: Adjective
• Root: √रुध् (रुधिर्/रुध्)
• Form: विशेषण; प्रथमा-एकवचनम् (देशस्य विशेषणम्)

• देश: territory, country, region
• Type: Noun
• Root: देश
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्

• कालम्: time, season, occasion
• Type: Noun
• Root: काल
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम् (देशकालम् इति द्वन्द्व/समाहारार्थे)

• इह: here, in this context/place
• Type: Indeclinable
• Root: इह
• Form: अव्यय

• आगतः: arrived, having come
• Type: Verb (PPP used adjectivally)
• Root: √गम्
• Form: कृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम् (आगतः = ‘having come/arrived’)

• वा: or, alternatively
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक

• स्वयम्: by oneself, of itself
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम्
• Form: अव्यय

• एव: indeed, just, only
• Type: Particle
• Root: एव
• Form: अव्यय; अवधारणार्थक

• क्षय: decay, diminution, loss
• Type: Noun
• Root: क्षय
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचनम् (क्षयव्ययाभ्याम् इत्यत्र)

• व्यय: expense, outlay
• Type: Noun
• Root: व्यय
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचनम् (क्षयव्ययाभ्याम् इत्यत्र)

• आभ्याम्: by/through (the two): by loss and expenditure
• Type: Case-suffix (analyzed as separate after sandhi)
• Root: (तृतीया-द्विवचन-प्रत्ययः)
• Form: तृतीया-द्विवचनम्; ‘क्षय’ + ‘व्यय’ इत्येतयोः सह

• न: not
• Type: Negation
• Root: न
• Form: अव्यय; निषेध

• भविष्यति: will be, will happen
• Type: Verb
• Root: √भू
• Form: लृट् (भविष्यत्काल); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचनम्

• महा: great, large
• Type: Adjective (prefixal form)
• Root: महत् (महा-)
• Form: समासपूर्वपद; ‘महाक्षयव्यय’ इत्यस्य विशेषक

• क्षय: loss, depletion
• Type: Noun
• Root: क्षय
• Form: समासाङ्ग; ‘महाक्षयव्यय’ इत्यत्र

• व्यय: expenditure
• Type: Noun
• Root: व्यय
• Form: समासाङ्ग; ‘महाक्षयव्यय’ इत्यत्र

• अभिगम्यः: to be approached/attained (only) by
• Type: Verb (Gerundive)
• Root: √गम् (अभि-√गम्)
• Form: कृदन्त (तव्यत्/यत्-प्रत्यय; भावे/कर्तरि); पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्; ‘अभिगम्यः’ = ‘to be approached/attainable (only) by…’

• अयम्: this
• Type: Pronoun
• Root: इदम्
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्

• देशः: territory, region
• Type: Noun
• Root: देश
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्

• दुर्ग: fort, stronghold
• Type: Noun
• Root: दुर्ग
• Form: समासाङ्ग; ‘दुर्गाटवी’ इत्यत्र

• अटवी: forest, wilderness
• Type: Noun
• Root: अटवी
• Form: स्त्रीलिङ्ग; समासाङ्ग; ‘दुर्गाटवी’ इत्यत्र

• अपसार: withdrawal, retreat, escape/exit route
• Type: Noun
• Root: अपसार
• Form: पुंलिङ्ग; ‘दुर्गाटव्यपसार’ इत्यत्र (दुर्ग-अटवी-अपसारः = दुर्गे/अटव्यां अपसारः)

• बाहुल्यात्: because of abundance, due to prevalence
• Type: Noun
• Root: बाहुल्य
• Form: नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचनम्; हेतौ (कारणार्थे)

Entities Mentioned

• durga
• āṭavī
• apasāra

More Details

FAQs

What caution does Kautilya add about relying on enemy self-attrition?

That adverse terrain/season alone may not break the enemy; the theatre’s forts, forests, and withdrawal routes can prolong conflict and raise costs for all.