Sutra 48
Devanagari script
अदक्षिणामुखं पृष्ठतःसूर्यमनुलोमवातमनीकं स्वभूमौ व्यूहेत ॥ कZ_१०.३.४८ ॥
Transliteration
adakṣiṇāmukhaṃ pṛṣṭhataḥ sūryam anulomavātam anīkaṃ svabhūmau vyūheta
Translation
પોતાની ભૂમિ પર સેનાવ્યૂહ એવો ગોઠવવો કે તે દક્ષિણમુખી ન હોય, સૂર્ય પીઠ પાછળ રહે, અને પવન અનુકૂળ (પીઠ તરફથી) રહે।
Word by Word
अदक्षिणामुखम्(an array) not facing south; with its front not to the south
अदक्षिणामुखम्:
TypeAdjective
Rootमुख
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम् (अनीकम् इति विशेष्यस्य)
पृष्ठतःfrom behind; at the rear/back
पृष्ठतः:
TypeIndeclinable (Avyaya)
Rootपृष्ठ
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्ययम्; अर्थे ‘पश्चात्/पृष्ठे’
सूर्यम्the sun
सूर्यम्:
TypeNoun
Rootसूर्य
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; (पृष्ठतः इत्यस्य सह)
अनुलोमवातम्with the wind favorable/at one’s back (i.e., in the same direction)
अनुलोमवातम्:
TypeAdjective
Rootवात
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम् (अनीकम् इति विशेष्यस्य); अनुलोमः = अनुकूलः/अनुगतः, वातः = वायुः
अनीकम्the army/force (battle-array)
अनीकम्:
TypeNoun
Rootअनीक
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; कर्म (व्यूहेत इत्यस्य)
स्वभूमौon one’s own ground/territory
स्वभूमौ:
TypeNoun
Rootभूमि
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी; अधिकरणम् (व्यूहेत)
व्यूहेतshould array/should deploy (in formation)
व्यूहेत:
TypeVerb
Rootव्यूह्
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन; लोट्-भावार्थः ‘व्यूहं कुर्यात्’
Entities Mentioned
S
sūryaV
vātaA
anīkaFAQs
It standardizes pre-battle checks (sun/wind/orientation) so commanders systematically seek small environmental advantages that aggregate into battlefield effectiveness.