Adhyaya 3
Book 4 operationalizes internal security by removing ‘thorns’ (kaṇṭaka)—criminal, economic, and environmental disruptors. In 4.3, Kautilya treats fear itself as a governance variable: wild beasts, serpents, aquatic dangers, and ‘rakṣas’ panic can depopulate routes, reduce cultivation, and weaken revenue. The Vijigīṣu’s power is not only conquest but continuity of extraction and order; therefore the state must maintain confidence, mobility, and safety in the janapada. This passage integrates three levers: danda (fines for non-compliance), artha-incentives (reward to the slayer of dangerous animals), and public liturgy (parva-pūjā) as mass psychological administration. It also domesticates extra-institutional expertise (Atharvan specialists, māyāyogins) by bringing them under royal patronage and supervision, converting potentially subversive charisma into sanctioned public utility. Thus, pragmatic welfare (yogakṣema) and revenue-protection converge: the king appears as protector ‘like a father,’ while the administrative machine standardizes response to calamity.
Sutras
Sutra 1
दैवान्यष्टौ महाभयानि अग्निरुदकं व्याधिर्दुर्भिक्षं मूषिका व्यालाः सर्पा रक्षांसीति ॥ कZ_०४.३.०१ ॥
દૈવજન્ય આઠ મહાભયો—અગ્નિ, જળ/પૂર, વ્યાધિ, દુર્ભિક્ષ, ઉંદર, વ્યાલ (વન્ય પશુઓ), સર્પ અને રક્ષાંસિ (હિંસક/શત્રુ તત્ત્વો).
Sutra 2
तेभ्यो जनपदं रक्षेत् ॥ कZ_०४.३.०२ ॥
આ (આપત્તિઓ)માંથી તે જનપદ/રાજ્યનું રક્ષણ કરે.
Sutra 3
ग्रीष्मे बहिरधिश्रयणं ग्रामाः कुर्युः दशमूलीसंग्रहेणाधिष्ठिता वा ॥ कZ_०४.३.०३ ॥
ઉનાળામાં ગામોએ વસાહત બહાર રહેવા/છાવણીની વ્યવસ્થા કરવી, અથવા ‘દશમૂલી’ (દસ પ્રકારની આવશ્યક સામગ્રી)ના સંગ્રહના આધાર પર સંગઠિત રહેવું.
Sutra 4
नागरिकप्रणिधावग्निप्रतिषेधो व्याख्यातः निशान्तप्रणिधौ राजपरिग्रहे च ॥ कZ_०४.३.०४ ॥
નગરાધ્યક્ષની નિયુક્તિ/વ્યવસ્થામાં જેમ અગ્નિ-પ્રતિષેધ (નિષેધ/નિયમન) સમજાવ્યું છે, તેમ જ તે રાત્રિ-પહેરાની નિયુક્તિમાં અને રાજકીય પરિસરોમાં પણ લાગુ પડે છે.
Sutra 5
बलिहोमस्वस्तिवाचनैः पर्वसु चाग्निपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.०५ ॥
તે બલિ, હોમ અને સ્વસ્તિવાચન કરાવે; તેમજ પર્વદિવસોમાં અગ્નિપૂજাও કરાવે.
Sutra 6
वर्षारात्रमानूपग्रामाः पूरवेलामुत्सृज्य वसेयुः ॥ कZ_०४.३.०६ ॥
વરસાદી ઋતુમાં કાદવાળ પ્રદેશના ગામોના રહેવાસીઓ પૂરનાં કાંઠા/બંધ છોડીને જળપ્લાવન-રેખાથી દૂર વસવાટ કરે.
Sutra 7
काष्ठवेणुनावश्चोपगृह्णीयुः ॥ कZ_०४.३.०७ ॥
તેઓ લાકડાં અને વાંસની નાવોને સુરક્ષિત રાખશે.
Sutra 8
उह्यमानमलाबुदृतिप्लवगण्डिकावेणिकाभिस्तारयेयुः ॥ कZ_०४.३.०८ ॥
જે લોકો પૂરનાં પાણીમાં વહેતા લઈ જવામાં આવે છે, તેમને તુંબડાં, ફુલાવેલી ચામડીઓ, તરતા સાધનો, તરાપા અને વાંસના ગોઠાં વડે સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડવા જોઈએ.
Sutra 9
अनभिसरतां द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र प्लवहीनेभ्यः ॥ कZ_०४.३.०९ ॥
જે મદદ ન કરે તેમને બાર પણનો દંડ—પરંતુ જેમની પાસે તરવાનું સાધન નથી તેઓ અપવાદ.
Sutra 10
पर्वसु च नदीपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१० ॥
પર્વ/વિશેષ દિવસોમાં તે નદીપૂજા કરાવશે.
Sutra 11
मायायोगविदो वेदविदो वा वर्षमभिचरेयुः ॥ कZ_०४.३.११ ॥
માયાયોગના જાણકારો અથવા વેદવિદો વરસાદને પ્રભાવિત કરવાના અનુષ્ઠાન કરી શકે છે.
Sutra 12
वर्षावग्रहे शचीनाथगङ्गापर्वतमहाकच्छपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१२ ॥
વરસાદની શરૂઆત/વરસાદ અટકવાની સ્થિતિમાં તે શચીનાથ (ઇન્દ્ર), ગંગા, પર્વતો અને મહાકચ્છ (મહાકચ્છપ)ની પૂજા-વિધિઓ કરાવશે.
Sutra 13
व्याधिभयमौपनिषदिकैः प्रतीकारैः प्रतिकुर्युः औषधैश्चिकित्सकाः शान्तिप्रायश्चित्तैर्वा सिद्धतापसाः ॥ कZ_०४.३.१३ ॥
રોગના ભયનો પ્રતિકાર ઉપનિષદીય રક્ષોપાયોથી કરવો; વૈદ્યો ઔષધોથી કરાવે; અથવા સિદ્ધ તપસ્વીઓ શાંતિ-પ્રાયશ્ચિત્તોથી કરે.
Sutra 14
तेन मरको व्याख्यातः ॥ कZ_०४.३.१४ ॥
આથી મરક (મહામારીજન્ય મૃત્યુ)નું વર્ણન/વ્યાખ્યા થઈ ગઈ.
Sutra 15
तीर्थाभिषेचनं महाकच्छवर्धनं गवां श्मशानावदोहनं कबन्धदहनं देवरात्रिं च कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१५ ॥
તે તીર્થોમાં અભિષેક-સ્નાન, મહાકચ્છ-વર્ધન, ગાયોના ‘શ્મશાનાવદોહન’ (શ્મશানে દોહવું), કબન્ધ-દહન (શવદાહ) અને દેવરાત્રિ-આચરણ પણ કરાવશે.
Sutra 16
पशुव्याधिमरके स्थानार्थनीराजनं स्वदैवतपूजनं च कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१६ ॥
પશુવ્યાધિ અને મહામારીજન્ય મૃત્યુ ફેલાય ત્યારે, તે સ્થળ અને તેના સાધનસંપત્તિનું વિધિપૂર્વક શુદ્ધિકરણ-નીરાજન કરાવવું, અને રાજ્યના પોતાના રક્ષક દેવતાઓની પૂજા પણ કરાવવી।
Sutra 17
दुर्भिक्षे राजा बीजभक्तोपग्रहं कृत्वानुग्रहं कुर्यात्दुर्गसेतुकर्म वा भक्तानुग्रहेण भक्तसंविभागं वा देशनिक्षेपं वा ॥ कZ_०४.३.१७ ॥
દુર્ભિક્ષમાં રાજાએ બીજ અને રાશનની આગોતરી સહાય આપી પ્રજાને રાહત આપવી; અથવા કિલ્લાબંધી તથા સિંચાઈ/જાહેર કામો હાથ ધરવા; અથવા સહાયરૂપે રાશન વહેંચવું; અથવા લોકોને યોગ્ય વિસ્તારોમાં પુનર્વસાવા/સ્થાનાંતરિત કરવા।
Sutra 18
मित्राणि वा व्यपाश्रयेत कर्शनं वमनं वा कुर्यात् ॥ कZ_०४.३.१८ ॥
અથવા તે મિત્ર રાજ્યોનો આશ્રય લઈ શકે; અને જરૂર મુજબ કર્શન (ઉપવાસ/ક્ષીણકરણ-ચિકિત્સા) તથા વમન (ઉલટી-ચિકિત્સા) જેવા ઉપચારક્રમ અમલમાં મૂકી શકે।
Sutra 19
निष्पन्नसस्यमन्यविषयं वा सजनपदो यायात्समुद्रसरस्तटाकानि वा संश्रयेत ॥ कZ_०४.३.१९ ॥
પ્રજાસહિત તે એવા બીજા પ્રદેશમાં જાય જ્યાં પાક પાકી ગયો હોય; અથવા સમુદ્ર, તળાવો કે સરોવર/જળાશયોના કિનારે આશ્રય લે।
Sutra 20
धान्यशाकमूलफलावापान्वा सेतुषु कुर्वीत मृगपशुपक्षिव्यालमत्स्यारम्भान्वा ॥ कZ_०४.३.२० ॥
સિંચાઈના કામો/બંધો પર અનાજ, શાકભાજી, કંદમૂળ અને ફળોની વાવણી/રોપણી કરાવવી; અને શિકાર, પશુધન, પક્ષીઓ, જંગલી પ્રાણીઓ તથા માછલીઓના સંગ્રહ/આહરણની વ્યવસ્થા શરૂ કરવી।
Sutra 21
मूषिकभये मार्जारनकुलोत्सर्गः ॥ कZ_०४.३.२१ ॥
ઉંદરનો ભય હોય ત્યારે બિલાડીઓ અને નોળિયાં છોડવા જોઈએ।
Sutra 22
तेषां ग्रहणहिंसायां द्वादशपणो दण्डः शुनामनिग्रहे चान्यत्रारण्यचरेभ्यः ॥ कZ_०४.३.२२ ॥
તેમને (બિલાડીઓ અને નોળ) પકડવા અથવા હિંસા કરવા બદલ બાર પણનો દંડ; તેમજ કૂતરાઓને કાબૂમાં ન રાખવા બદલ પણ—પરંતુ જંગલમાં ફરતા કૂતરાઓ સિવાય।
Sutra 23
स्नुहिक्षीरलिप्तानि धान्यानि विसृजेदुपनिषद्योगयुक्तानि वा ॥ कZ_०४.३.२३ ॥
તે સ્નુહી (યૂફોર્બિયા)ના દૂધિયા લેટેક્સથી લિપ્ત કરેલા ધાન્ય છાંટે; અથવા યોગ્ય તકનીકી યોગ (ઉપનિષદ્-યોગ)થી તૈયાર કરેલા ધાન્ય છાંટે।
Sutra 24
मूषिककरं वा प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०४.३.२४ ॥
અથવા ઉંદર-નિયંત્રણ માટે ‘મૂષિક-કર’ (ઉંદર-કર) વસૂલ કરવો।
Sutra 25
शान्तिं वा सिद्धतापसाः कुर्युः ॥ कZ_०४.३.२५ ॥
અથવા સિદ્ધ તપસ્વીઓ શાંતિ-કર્મ (પ્રશમનવિધિ) કરીને શાંતિ સ્થાપે।
Sutra 26
पर्वसु च मूषिकपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.२६ ॥
અને પર્વ/ઉત્સવના દિવસોમાં ‘મૂષિક-પૂજા’ (ઉંદરોને શાંત/નિયંત્રિત કરવા માટેના વિધિ) કરાવવી જોઈએ।
Sutra 27
तेन शलभपक्षिक्रिमिभयप्रतीकारा व्याख्याताः ॥ कZ_०४.३.२७ ॥
આ (પદ્ધતિ) દ્વારા તીડ, પક્ષીઓ અને કીડા/કૃમિઓના ભય સામેના પ્રતિઉપાયો સમજાવ્યા છે.
Sutra 28
व्यालभये मदनरसयुक्तानि पशुशवानि प्रसृजेत्मदनकोद्रवपूर्णान्यौदर्याणि वा ॥ कZ_०४.३.२८ ॥
જંગલી પશુઓનો ભય હોય ત્યારે તે મદન-રસ મિશ્રિત પશુશવો પાથરી દે, અથવા (વૈકલ્પિક રીતે) મદન અને કોદ્રવથી ભરેલા ચારા/આંતરડાં મૂકે.
Sutra 29
लुब्धकाः श्वगणिनो वा कूटपञ्जरावपातैश्चरेयुः ॥ कZ_०४.३.२९ ॥
શિકારીઓ અથવા કૂતરાં-ટોળીના સંચાલકો, છુપાયેલા પાંજરાં અને ખાડા-ફાંદાઓ (પિટ-ફોલ) વડે પેટ્રોલ કરે.
Sutra 30
आवरणिनः शस्त्रपाणयो व्यालानभिहन्युः ॥ कZ_०४.३.३० ॥
શસ્ત્રધારી રક્ષક-પહેરેદારો જંગલી પશુઓને પ્રહાર કરીને ઠાર કરે.
Sutra 31
अनभिसर्तुर्द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.३.३१ ॥
જે હાજર ન થાય/જરૂર પડ્યે આગળ ન આવે, તેને બાર પણનો દંડ છે.
Sutra 32
स एव लाभो व्यालघातिनः ॥ कZ_०४.३.३२ ॥
જંગલી પશુનો વધ કરનારને પણ એટલો જ લાભ (ઇનામ) મળે છે.
Sutra 33
पर्वसु च पर्वतपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.३३ ॥
પર્વદિવસોમાં ‘પર્વત-પૂજા’ (પર્વત/ભૂપ્રદેશ સંબંધિત જોખમો માટેના ઉપાયો) કરાવવી જોઈએ.
Sutra 34
तेन मृगपशुपक्षिसंघग्राहप्रतीकारा व्याख्याताः ॥ कZ_०४.३.३४ ॥
આ જ રીતથી હરણ, પશુ અને પક્ષીઓના ટોળાં દ્વારા થતી સામૂહિક પકડ/ધાડ સામેના પ્રતિકાર ઉપાયો સમજાવ્યા છે.
Sutra 35
सर्पभये मन्त्रैरोषधिभिश्च जाङ्गुलीविदश्चरेयुः ॥ कZ_०४.३.३५ ॥
સર્પભય હોય ત્યારે મંત્રો અને ઔષધિઓ સાથે જાંગુલિ-વિદ્ (સાપ સંભાળવામાં નિષ્ણાત) કાર્ય કરે.
Sutra 36
सम्भूय वापि सर्पान् हन्युः ॥ कZ_०४.३.३६ ॥
અથવા, મળીને તેઓ સાપોને મારી નાખે.
Sutra 37
अथर्ववेदविदो वाभिचरेयुः ॥ कZ_०४.३.३७ ॥
અથવા અથર્વવેદના જાણકારોએ અભિચાર સામે રક્ષણાત્મક પ્રતિ-વિધિઓ કરવી જોઈએ.
Sutra 38
पर्वसु च नागपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.३८ ॥
અને પર્વ/શુભ દિવસોમાં નાગપૂજા કરાવવી જોઈએ.
Sutra 39
तेनोदकप्राणिभयप्रतीकारा व्याख्याताः ॥ कZ_०४.३.३९ ॥
તે દ્વારા જળચર પ્રાણીઓના ભયના પ્રતિઉપાયો સમજાવવામાં આવ્યા છે.
Sutra 40
रक्षोभये रक्षोघ्नान्यथर्ववेदविदो मायायोगविदो वा कर्माणि कुर्युः ॥ कZ_०४.३.४० ॥
ભૂત-પ્રેત/દુષ્ટ આત્માઓના ભયમાં અથર્વવેદના જાણકારો—અથવા માયા અને યોગવિધિના જાણકારો—એવા ભયનાશક કર્મો કરે.
Sutra 41
पर्वसु च वितर्दिच्छत्रोल्लोपिकाहस्तपताकाच्छागोपहारैश्चैत्यपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.४१ ॥
અને પર્વદિવસોમાં વિતર્દિ, છત્ર, ઉલ્લોપિકા, હસ્તપતાકા તથા બકરાંના ઉપહારોથી ચૈત્યપૂજા કરાવવી જોઈએ.
Sutra 42
चरुं वश्चरामः इत्येवं सर्वभयेष्वहोरात्रं चरेयुः ॥ कZ_०४.३.४२ ॥
“અમે ચરુ (યજ્ઞનો પાયસ) લઈને ફરીએ છીએ” એમ કહીને, સર્વ પ્રકારના ભયમાં તેઓ દિવસ-રાત ચક્કર લગાવે.
Sutra 43
सर्वत्र चोपहतान्पितेवानुगृह्णीयात् ॥ कZ_०४.३.४३ ॥
અને સર્વત્ર તે પિતાની જેમ પીડિતોને અનુકંપા બતાવે—સહાય અને રક્ષણ આપે.
Sutra 44
वसेयुः पूजिता राज्ञा दैवापत्प्रतिकारिणः ॥ कZ_०४.३.४४च्द् ॥
તેઓ રાજા દ્વારા પૂજિત થઈ, દૈવી આપત્તિઓના પ્રતિકારક તરીકે ત્યાં વસે.
Frequently Asked Questions
Reduced mortality and panic from wildlife/serpents/aquatic threats; stabilized movement, cultivation, and market activity; increased trust in royal protection through visible public measures and rapid response capacity.
For the non-attacker/non-intervener (anabhisartuḥ), a fine of 12 paṇas (dvādaśapaṇa-daṇḍa).