Adhyakshaprachara Adhyaya 6 Sutra 2 - Arthashastra | Gujarati | Vedapath

Kautilya

Sutra 2

Devanagari script

शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारबहिरिकादेयं च दुर्गम् ॥ कZ_०२.६.०२ ॥

Transliteration

śulkaṃ daṇḍaḥ pautavaṃ nāgariko lakṣaṇādhyakṣo mudrādhyakṣaḥ surā sūnā sūtraṃ tailaṃ ghṛtaṃ kṣāraḥ sauvarṇikaḥ paṇyasaṃsthā veśyā dyūtaṃ vāstukaṃ kāruśilpigaṇo devatādhyakṣo dvārabahirikādeyaṃ ca durgam

Translation

દુર્ગ (નગર)ની આવકનો આધાર—શુલ્ક, દંડ, નૌ-પરિવહન/ફેરી-કર (પૌતવ), નાગરિક કર, લક્ષણાધ્યક્ષ (ધોરણ/ચિહ્ન)થી આવક, મુદ્રાધ્યક્ષ (ટંકશાળ) આવક, સૂરા આવક, સૂના (વધશાળા) આવક, સૂત્ર (સૂત્ર/વસ્ત્ર) આવક, તેલ, ઘી, ક્ષાર, સૌવર્ણિક (સોનાર) આવક, પণ্যસંસ્થા (નિયંત્રિત બજાર) આવક, વેશ્યા આવક, દ્યુત (જુગાર) આવક, વાસ્તુક (બાંધકામ) આવક, કારુ-શિલ્પિગણ (કારીગર-શિલ્પી ગિલ્ડ) આવક, દેવતાધ્યક્ષ (દેવાલય/તીર્થ-પ્રશાસન) આવક, તેમજ દ્વાર અને દ્વારબાહ્ય ચેકપોસ્ટ પરની વસૂલાત।

Word by Word

शुल्कम्customs duty; toll

दण्डःfine; penalty; punishment

पौतवम्weights-and-measures/assay department (pautava)

नागरिकःcity superintendent; municipal officer

लक्षणाध्यक्षःsuperintendent/inspector of marks (standards, identifying marks)

मुद्राध्यक्षःsuperintendent of the mint; coinage officer

सुराliquor; spirit

सूनाslaughterhouse; butchery

सूत्रम्thread; yarn

तैलम्oil

घृतम्ghee; clarified butter

क्षारःalkali; caustic salt

सौवर्णिकःgoldsmith; worker in gold

पण्यसंस्थाmarket organization; trading establishment

वेश्याcourtesan; prostitute

द्यूतम्gambling; game of dice

वास्तुकम्building works; architecture/construction

कारुशिल्पिगणःguild/body of artisans and craftsmen

देवताध्यक्षःsuperintendent of temples/deity establishments

द्वारबहिरिकादेयम्gate/outpost levy collected outside the city gate

चand

दुर्गम्fort; fortress

Entities Mentioned

Customs office

Courts/penal administration

Ferry/ports

Municipal administration (nāgarika)

Standards/weights office

Mint

Liquor administration

Slaughterhouse

Market institution

Guilds

Temple administration

Gate/checkpoint administration

FAQs

What is the administrative intent of listing these items under ‘durga’?

To enumerate the predictable, controllable revenue streams of the fortified city—largely regulatory, licensing, and checkpoint-based collections—so they can be budgeted, assigned to offices, and audited.

Which revenues here reflect state control over vice/regulated consumption?

Liquor (surā), slaughterhouse (sūnā), courtesans (veśyā), and gambling (dyūta) indicate licensing/monopoly-style control with fiscal extraction.