Adhyaya 17
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting the kingdom into an administrable revenue-machine. Chapter 2.17 positions the forest not as wilderness but as a controlled fiscal organ feeding the kośa. The Kupyādhyakṣa is tasked to (i) procure forest wealth through rangers and production units, (ii) classify commodities into administrable categories (timber, bamboo, creepers, bark/fibers, rope materials, leaves, flowers/dyes, drugs, poisons, animal products, metals, earthenware), and (iii) institutionalize accountability via standardized loss-allowances and receivables/arrears ledgers, with an exception regime for emergencies. This chapter therefore links ecological extraction to state capacity: predictable supplies support workshops, military logistics, and trade, while ledgers reduce corruption and stabilize cashflow. In the Saptāṅga logic, it strengthens kośa directly and janapada indirectly by preventing resource-plunder that would erode long-term productivity and public order.
Sutras
Sutra 1
कुप्याध्यक्षो द्रव्यवनपालैः कुप्यमानाययेत् ॥ कZ_०२.१७.०१ ॥
કુપ્યાધ્યક્ષે આવકવાળા વનોના વનપાલો દ્વારા કુપ્ય (વનઉત્પાદ) મંગાવવું જોઈએ.
Sutra 2
द्रव्यवनकर्मान्तांश्च प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१७.०२ ॥
તેણે આવકવાળા વનોના કાર્યસ્થાનો (કર્માંત) પણ ચલાવાવા જોઈએ.
Sutra 3
द्रव्यवनच्छिद्रां च देयमत्ययं च स्थापयेदन्यत्रापद्भ्यः ॥ कZ_०२.१७.०३ ॥
તેણે આવકવાળા વનોમાં થતી લીકેજ/નુકસાન અને બાકી રકમમાં આપવામાં આવેલી છૂટ/માફી—બન્નેની નોંધ રાખવી જોઈએ; આપત્તિના પ્રસંગો સિવાય.
Sutra 4
कुप्यवर्गः शाकतिनिशधन्वनार्जुनमधूकतिलकसालशिंशपारिमेदराजादनशिरीषखदिरसरलतालसर्जाश्वकर्णसोमवल्ककुशाम्रप्रियकधवादिः सारदारुवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०४ ॥
‘કુપ્ય’ વર્ગમાં સારદારુ (હૃદયકાષ્ઠ/ઇમારતી લાકડું)નો વર્ગ આવે છે, જેમ કે—શાકતિ, નિશા, ધન્વન, અર્જુન, મધૂક, તિલક, સાલ, શિંશપા, રિમેદ, રાજાદન, શિરીષ, ખદિર, સરલ, તાલ, સર્જ, અશ્વકર્ણ, સોમવલ્ક, કુશામ્ર, પ્રિયક, ધવ વગેરે.
Sutra 5
उटजचिमियचापवेणुवंशसातिनकण्टकभाल्लूकादिर्वेणुवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०५ ॥
વેણુ-વર્ગ (વાંસ વર્ગ)માં ઉટજ, ચિમિય, ચાપ, વેણુ, વંશ, સાતિન, કણ્ટક, ભાલ્લૂક વગેરે આવે છે.
Sutra 6
वेत्रशीकवल्लीवाशीश्यामलतानागलतादिर्वल्लीवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०६ ॥
વેત્ર, શીક, વલ્લી, વાશી, શ્યામલતા, નાગલતા વગેરે લતાઓ ‘વલ્લી-વર્ગ’ (લતા-શ્રેણી)માં આવે છે.
Sutra 7
मालतीमूर्वार्कशणगवेधुकातस्यादिर्वल्कवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०७ ॥
માલતી, મૂર્વા, અર્ક, શણ, ગવેધુકા વગેરે છાલ/તંતુ આપતા છોડ ‘વલ્ક (છાલ) વર્ગ’માં આવે છે.
Sutra 8
मुञ्जबल्बजादि रज्जुभाण्डम् ॥ कZ_०२.१७.०८ ॥
મુંજ, બલ્બજ વગેરેમાંથી દોરી/રશી સંબંધિત સામાન (રજ્જુભાંડ) બને છે.
Sutra 9
तालीतालभूर्जानां पत्त्रम् ॥ कZ_०२.१७.०९ ॥
તાલી, તાલ અને ભૂર્જમાંથી પાંદડા/પત્ર (લખાણ અથવા આવરણ માટે) મળે છે.
Sutra 10
किंशुककुसुम्भकुङ्कुमानां पुष्पम् ॥ कZ_०२.१७.१० ॥
કિંશુક, કુસુમ્ભ અને કુંકુમ વગેરેના ફૂલ (વસ્તુરૂપે) સમાવેશ પામે છે.
Sutra 11
कन्दमूलफलादिरौषधवर्गः ॥ कZ_०२.१७.११ ॥
કંદ, મૂળ, ફળ વગેરે ‘ઔષધ (ઔષધીય દ્રવ્ય) વર્ગ’માં આવે છે.
Sutra 12
कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौरार्द्रबालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारकोष्ट्रकादीनि विषाणि सर्पाः कीटाश्च त एव कुम्भगताः विषवर्गः ॥ कZ_०२.१७.१२ ॥
કાલકૂટ, વત્સનાભ, હાલાહલ, મેષશૃંગ, મુસ્તા, કુષ્ઠ, મહાવિષ, વેલ્લિતક, ગૌર, આર્દ્રબાલક, માર્કટ, હૈમવત, કાલિંગ, દારદ, કાંકોલ, સારક, કોષ્ટ્રક વગેરે—અને એ જ જાતિના સર્પો તથા કીટકો, જ્યારે કુંભોમાં રાખવામાં આવે—આ બધું ‘વિષવર્ગ’ (વિષની શ્રેણી) કહેવાય છે।
Sutra 13
गोधासेरकद्वीप्यृक्षशिंशुमारसिंहव्याघ्रहस्तिमहिषचमरसृमरखड्गगोमृगगवयानां चर्मास्थिपित्तस्नाय्वक्षिदन्तशृङ्गखुरपुच्छानि अन्येषां वापि मृगपशुपक्षिव्यालानाम् ॥ कZ_०२.१७.१३ ॥
ગોધા, સેરક, દ્વીપિ (ચિત્તો/ચિતાબાઘ), ઋક્ષ (ભાલુ), શિંશુમાર, સિંહ, વ્યાઘ્ર, હાથી, મહિષ, ચમર, સૃમર (હરણ), ખડ્ગ (ગેંડો), ગોમૃગ, ગવય વગેરે તથા અન્ય મૃગ-પશુ-પક્ષી-વ્યાલોમાંથી—ચર્મ, અસ્થિ, પિત્ત, સ્નાયુ, આંખ, દાંત, શિંગ, ખુર અને પૂંછડી—આ દ્રવ્યો (માલ) થાય છે।
Sutra 14
कालायसताम्रवृत्तकंससीसत्रपुवैकृन्तकारकूटानि लोहानि ॥ कZ_०२.१७.१४ ॥
ધાતુઓમાં કાલાયસ (કાળું લોખંડ), તામ્ર, વૃત્ત, કાંસ (કાંસ્ય/બ્રોન્ઝ), સીસ, ત્રપુ (ટિન), વૈકૃંતક અને કારકૂટ આવે છે।
Sutra 15
विदलमृत्तिकामयं भाण्डम् ॥ कZ_०२.१७.१५ ॥
ભાંડાં (પાત્ર/ભંડારની સામગ્રી) વિદલ (ચીરેલા/ફાડેલા પદાર્થ) અને મૃત્તિકા (માટી)માંથી બને છે।
Sutra 16
अङ्गारतुषभस्मानि मृगपशुपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्च । इति ॥ कZ_०२.१७.१६ ॥
કોથળો/અંગાર, તુષ અને રાખ; હરણ, પશુ, પક્ષી અને વ્યાલ (હિંસક પ્રાણી) માટેનાં વાડા; તેમજ લાકડાં અને ઘાસનાં ગોડાઉન—આ (વ્યવસ્થાઓ) છે.
Sutra 17
आजीवपुररक्षार्थाः कार्याः कुप्योपजीविना ॥ कZ_०२.१७.१७च्द् ॥
જીવિકા અને નગરની રક્ષા માટે જરૂરી કાર્યો એવા માલ (કુપ્ય) પરથી જીવન નિર્વાહ કરનારાઓ દ્વારા કરાવવાં જોઈએ.
Frequently Asked Questions
Stable public revenue and predictable supplies (timber, fibers, drugs, metals) for state works reduce price shocks, enable infrastructure and defense provisioning, and curb predatory over-harvesting—supporting long-run prosperity and order.
Implied: accountability is enforced through the chidrā and deyam-atyaya records—losses beyond the established allowance (except in āpadaḥ) are treated as official fault/misappropriation, triggering recovery and punitive action under general Arthāśāstra rules for embezzlement and negligence.