Adhyaya 13
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into auditable administration. Chapter 2.13 locates precious metals within the state’s “circulatory system” of value: bullion quality is not artisanal trivia but a fiscal-security matter. By prescribing a controlled workshop (single entry, compartmentalized rooms) and installing a skilled, reputable, and trustworthy goldsmith at a central urban node, Kauṭilya creates an inspection-and-processing chokepoint. He then supplies a taxonomy of gold and silver types (by origin and appearance) and a set of corrective metallurgical procedures (lead-based purification, controlled heating, quenching/soaking) that function as compliance standards. The pragmatic objective is to ensure that state receipts, payments, ornaments, and coinage inputs remain pure and uniform—thereby stabilizing prices, preventing private clipping/adulteration, and protecting the Kośa from hidden debasement. In the Vijigīṣu’s grand strategy, a reliable treasury underwrites forts, army pay, diplomacy, and emergency resilience.
Sutras
Sutra 1
सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानामसम्बन्धावेशनचतुःशालामेकद्वारामक्षशालां कारयेत् ॥ कZ_०२.१३.०१ ॥
સુવર્ણાધ્યક્ષ સોનું-ચાંદીના કાર્યો માટે ટંકશાળા/પરખશાળા સ્થાપે—પરસ્પર અસંબંધિત અલગ કાર્યવિભાગો ધરાવતી ચતુઃશાળા રચના, અને આવન-જાવન માટે એક જ દ્વાર.
Sutra 2
विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तमभिजातं प्रात्ययिकं च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१३.०२ ॥
કેન્દ્રિય કાર્યસ્થળે તે તકનીકી રીતે કુશળ, પ્રતિષ્ઠિત અને વિશ્વસનીય (જામીનદાર/પ્રમાણિત) એવા સોનારને નિયુક્ત કરે.
Sutra 3
जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धमाकरोद्गतं च सुवर्णम् ॥ कZ_०२.१३.०३ ॥
સોનાના પ્રકારો: જાંબૂનદ, શાતકુમ્ભ, હાટક, વૈણવ, શૃઙ્ગ-શુક્તિજ (શિંગ અને શંખ/સીપમાંથી મળતું), જાતરૂપ (સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન), રસવિદ્ધ (રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી શુદ્ધ/ઉપચારિત), અને આકરોદ્ગત (ખાણમાંથી નીકળેલું) સોનું.
Sutra 4
किञ्जल्कवर्णं मृदु स्निग्धमनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम् रक्तपीतकं मध्यमम् रक्तमवरम् ॥ कZ_०२.१३.०४ ॥
પરાગવર્ણનું, નરમ, સ્નિગ્ધ/તેજસ્વી કાંતિ ધરાવતું, દોષરહિત અને ઝગમગતું સોનું શ્રેષ્ઠ છે; લાલાશ-પીળું મધ્યમ; લાલ નીચું.
Sutra 5
श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं चाप्राप्तकम् ॥ कZ_०२.१३.०५ ॥
શ્રેષ્ઠ સોનામાં ફિક્કો (પાંડુ) અથવા સફેદ રંગ સ્વીકાર્ય નથી.
Sutra 6
तद् येनाप्राप्तकं तच्चतुर्गुणेन सीसेन शोधयेत् ॥ कZ_०२.१३.०६ ॥
જે ધાતુ/અયસ્ક ‘અપ્રાપ્તક’ (યોગ્ય રીતે ન મળતું/ફળ ન આપતું) હોય, તેને ચારગણી માત્રામાં સીસું વાપરી શુદ્ધ કરવું જોઈએ.
Sutra 7
सीसान्वयेन भिद्यमानं शुष्कपटलैर्ध्मापयेत् ॥ कZ_०२.१३.०७ ॥
સીસાના મિશ્રણ/સંપર્કથી જો (ધાતુ) ફાટી જાય, તો તેને સૂકા આવરણો/સ્તરો સાથે ધમાવી (ગરમ કરીને) ઠીક કરવું જોઈએ.
Sutra 8
रूक्षत्वाद्भिद्यमानं तैलगोमये निषेचयेत् ॥ कZ_०२.१३.०८ ॥
રૂક્ષતા/ભંગુરતાથી જો (ધાતુ) ફાટી જાય, તો તેને તેલ અને ગોબરમાં બુઝાવી/સિંચન કરીને ઉપચાર કરવો જોઈએ.
Sutra 9
आकरोद्गतं सीसान्वयेन भिद्यमानं पाकपत्त्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत्कदलीवज्रकन्दकल्के वा निषेचयेत् ॥ कZ_०२.१३.०९ ॥
ખાણમાંથી નીકળેલું અયસ્ક જો સીસાના મિશ્રણથી ફાટી જાય, તો તેને ભઠ્ઠીમાં શેકવા માટે પાતળી પત્તરીઓ/પ્લેટો બનાવી ગોળીઓ/ગાંઠોમાં કૂટવું જોઈએ; અથવા કદળી (કેળું) અને વજ્રકંદના કલ્ક (લેપ/પેસ્ટ)માં બુઝાવી/સિંચન કરીને ઉપચાર કરવો જોઈએ.
Sutra 10
तुत्थोद्गतं गौडिकं काम्बुकं चाक्रवालिकं च रूप्यम् ॥ कZ_०२.१३.१० ॥
રૂપ્ય (ચાંદી) તુત્થમાંથી ઉદ્ભવેલું, ગૌડિક, કામ્બુક અને ચાક્રવાલિક—આ રીતે (પ્રકારોનું) હોય છે.
Sutra 11
श्वेतं स्निग्धं मृदु च श्रेष्ठम् ॥ कZ_०२.१३.११ ॥
જે શ્વેત, સ્નિગ્ધ (ચમકદાર) અને મૃદુ (નરમ/નમ્ય) હોય—તે શ્રેષ્ઠ છે.
Sutra 12
विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम् ॥ कZ_०२.१३.१२ ॥
વિપરીત સ્થિતિમાં (આ ગુણો ઉલટા હોય) અને જો તેમાં ફોલા પડે/ફાટી જાય, તો તે દોષયુક્ત છે.
Sutra 13
तत्सीसचतुर्भागेन शोधयेत् ॥ कZ_०२.१३.१३ ॥
તેના જથ્થાના ચોથા ભાગ જેટલું સીસું વાપરી તેને શુદ્ધ/પરિષ્કૃત કરવું જોઈએ.
Sutra 14
उद्गतचूलिकमच्छं भ्राजिष्णु दधिवर्णं च शुद्धम् ॥ कZ_०२.१३.१४ ॥
શુદ્ધ (ચાંદી)માં ઊભરેલો ચૂલિકા/મણકો દેખાય છે; તે સ્વચ્છ, તેજસ્વી અને દહીંના રંગનું (દૂધિયું સફેદ) હોય છે.
Sutra 15
शुद्धस्यैको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः ॥ कZ_०२.१३.१५ ॥
શુદ્ધ (ધાતુ) માટે ‘હારિદ્ર’ રંગનો એક (માનક) પ્રયોગ થાય છે; સોનું રંગ-સંદર્ભ/પરિષ્કરણ દ્રવ્ય છે.
Sutra 16
ततः शुल्बकाकण्युत्तरापसारिता आचतुःसीमान्तादिति षोडश वर्णकाः ॥ कZ_०२.१३.१६ ॥
ત્યારબાદ (સ્તરો) ‘શુલ્બ-માનકથી કાકણી-માનક સુધી’ અને ‘ત્યાંથી આગળ ચાર-સીમા-પર્યંત’ એમ કહેવાય છે—આ રીતે સોળ વર્ણક (રંગ/પરખ-સ્તરો) માન્ય છે.
Sutra 17
सुवर्णं पूर्वं निकष्य पश्चाद्वर्णिकां निकषयेत् ॥ कZ_०२.१३.१७ ॥
પ્રથમ સોનાને કસોટીપથ્થર પર ઘસવું; ત્યારબાદ સરખામણી માટે રંગ-માનક (વર્ણિકા)ને તેના પર ઘસવું.
Sutra 18
समरागलेखमनिम्नोन्नते देशे निकषितम् परिमृदितं परिलीढं नखान्तराद्वा गैरिकेणावचूर्णितमुपधिं विद्यात् ॥ कZ_०२.१३.१८ ॥
રેખા સમાન રંગની દેખાય તોય—ઉંચી-નીચી ન હોય એવા સ્થળે તપાસતાં—તે મસળી/ફેલાઈ જાય, ઘસવાથી ઊતરી જાય/ખેંચાઈને મટી જાય, અથવા નખની ખાંચમાં ખુરચીને કાઢી શકાય, અથવા ગેરૂ જેવી પાવડરિંગ દેખાય, તો તેને ભેળસેળ (ઉપધિ) માનવી જોઈએ.
Sutra 19
जातिहिङ्गुलुकेन पुष्पकासीसेन वा गोमूत्रभावितेन दिग्धेनाग्रहस्तेन संस्पृष्टं सुवर्णं श्वेतीभवति ॥ कZ_०२.१३.१९ ॥
ગોમૂત્રથી ભાવિત શુદ્ધ હિંગુલુક અથવા ‘પુષ્પ’ કાસીસ લગાડેલા આંગળીઓના અગ્રભાગથી સ્પર્શ કરતાં સોનું સફેદાશ પામે છે.
Sutra 20
सकेसरः स्निग्धो मृदुर्भाजिष्णुश्च निकषरागः श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२० ॥
શ્રેષ્ઠ કસોટી-રંગ/રેખા તે છે જે પરાગ-સમૃદ્ધ, ચીકણી, નરમ અને તેજસ્વી હોય.
Sutra 21
कालिङ्गकस्तापीपाषाणो वा मुद्गवर्णो निकषः श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२१ ॥
કાળિંગક પ્રકારનો અથવા તાપી-પથ્થર—મૂંગના રંગનો—શ્રેષ્ઠ કસોટીપથ્થર છે.
Sutra 22
समरागी विक्रयक्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२२ ॥
એકસરખા રંગવાળો (રેખા/દાગ/પરિણામ) વેચાણ અને ખરીદી—બન્ને વ્યવહારો માટે યોગ્ય છે.
Sutra 23
हस्तिच्छविकः सहरितः प्रतिरागी विक्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२३ ॥
‘હાથી-ચામડી’ જેવી છાયા ધરાવતો, થોડો લીલાશવાળો, અને પ્રતિરાગ (વિપરીત છાયા) યુક્ત રેખા/દાગ વેચાણ માટે યોગ્ય છે.
Sutra 24
स्थिरः परुषो विषमवर्णश्चाप्रतिरागी क्रयहितः ॥ कZ_०२.१३.२४ ॥
સ્થિર, ખડખડિયું, રંગમાં અસમાન, અને પ્રતિરાગ વિનાનું રેખા/દાગ ખરીદી માટે યોગ્ય છે (અર્થાત્ ખરીદીમાં સાવચેતી/કપાતનો સંકેત).
Sutra 25
छेदश्चिक्कणः समवर्णः श्लक्ष्णो मृदुर्भाजिष्णुश्च श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२५ ॥
શ્રેષ્ઠ (નમૂનો) તે છે જેના કાપેલા સપાટી મસૃણ અને ચમકદાર હોય, રંગ સમાન હોય, બંધારણ સૂક્ષ્મ હોય, તે નરમ અને તેજસ્વી હોય.
Sutra 26
तापो बहिरन्तश्च समः किञ्जल्कवर्णः कुरण्डकपुष्पवर्णो वा श्रेष्ठः ॥ कZ_०२.१३.२६ ॥
સોનું ત્યારે શ્રેષ્ઠ ગણાય, જ્યારે તાપ/પરખનો પ્રભાવ બહાર અને અંદર સમાન હોય, અને તેનો રંગ પરાગ (સુવર્ણ-પીળો) અથવા કુરંડક ફૂલના રંગ જેવો હોય.
Sutra 27
श्यावो नीलश्चाप्राप्तकः ॥ कZ_०२.१३.२७ ॥
જો તે ગાઢ ભૂરો અથવા નીલછાયો હોય, તો તે સ્વીકાર્ય નથી.
Sutra 28
तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१३.२८ ॥
માનક ત્રાજવા અને વજન-બાટોની ચર્ચા અમે ‘પૌતવાધ્યક્ષ’ (તોલ-માપના અધિક્ષક) હેઠળ કરીશું.
Sutra 29
तेनोपदेशेन रूप्यसुवर्णं दद्यादाददीत च ॥ कZ_०२.१३.२९ ॥
તે સૂચના (માનક) મુજબ ચાંદી અને સોનું આપવું પણ અને લેવું પણ જોઈએ.
Sutra 30
अक्षशालामनायुक्तो नोपगच्छेत् ॥ कZ_०२.१३.३० ॥
જે અધિકૃત રીતે નિમાયેલ/મંજૂર નથી, તે જુગારઘરમાં પ્રવેશ ન કરે.
Sutra 31
अभिगच्छन्नुच्छेद्यः ॥ कZ_०२.१३.३१ ॥
નિષેધ હોવા છતાં જે પ્રવેશ કરવાનો પ્રયત્ન કરે, તેને બહાર કાઢવો/દૂર કરવો જોઈએ.
Sutra 32
आयुक्तो वा सरूप्यसुवर्णस्तेनैव जीयेत ॥ कZ_०२.१३.३२ ॥
અથવા નિયુક્ત (અધિકૃત) વ્યક્તિ ચાંદી અને સોનું લઈને જુગાર રમે; અને એ જ દાવથી જ તેને હરાવવો જોઈએ.
Sutra 33
विचितवस्त्रहस्तगुह्याः काञ्चनपृषतत्वष्टृतपनीयकारवो ध्मायकचरकपांसुधावकाः प्रविशेयुर्निष्कसेयुश्च ॥ कZ_०२.१३.३३ ॥
સોનાના કામદારો—ચિતરાં/છાંટાવાળું સોનું સંભાળનાર, સોનાર, તપનીય (શોધિત) સોનું બનાવનાર, ભઠ્ઠી ફૂંકનાર, ખેંચનાર/રોલ કરનાર, અને ધૂળ ધોવનાર—વસ્ત્ર, હાથ અને ગુપ્ત સ્થાનોની તપાસ પછી જ અંદર પ્રવેશે અને બહાર નીકળે.
Sutra 34
सर्वं चैषामुपकरणमनिष्ठिताश्च प्रयोगास्तत्रैवावतिष्ठेरन् ॥ कZ_०२.१३.३४ ॥
તેમના બધા સાધનો/ઉપકરણો અને કોઈપણ અધૂરી કામ-પ્રક્રિયાઓ ત્યાં જ (કાર્યસ્થળે) રહેવી જોઈએ.
Sutra 35
गृहीतं सुवर्णं धृतं च प्रयोगं करणमध्ये दद्यात् ॥ कZ_०२.१३.३५ ॥
પ્રાપ્ત સોનું અને રાખી/નોંધાવી રાખેલ કાર્ય-ઉત્પાદ/પ્રક્રિયા કચેરીમાં (અભિલેખ/પ્રશાસકીય કસ્ટડીમાં) જમા કરવી જોઈએ.
Sutra 36
सायं प्रातश्च लक्षितं कर्तृकारयितृमुद्राभ्यां निदध्यात् ॥ कZ_०२.१३.३६ ॥
સાંજે અને ફરી સવારે, બનાવનાર અને આદેશ આપનાર—બન્નેની મુદ્રાઓથી ચિહ્નિત કરીને (કામ/સામગ્રી) જમા કરવી.
Sutra 37
क्षेपणो गुणः क्षुद्रकमिति कर्माणि ॥ कZ_०२.१३.३७ ॥
(દોષયુક્ત/છલયુક્ત) કાર્યોને ‘ક્ષેપણ’, ‘ગુણ’ અને ‘ક્ષુદ્રક’ કહેવામાં આવે છે.
Sutra 38
क्षेपणः काचार्पणादीनि ॥ कZ_०२.१३.३८ ॥
‘ક્ષેપણ’માં કાચ ઉમેરવું/ઘુસાડવું વગેરે (બદલી) રીતો આવે છે.
Sutra 39
गुणः सूत्रवानादीनि ॥ कZ_०२.१३.३९ ॥
‘ગુણ’માં દોરા/તાર વડે કરેલું કામ વગેરે (તકનીકો) આવે છે.
Sutra 40
घनं सुषिरं पृषतादियुक्तं क्षुद्रकमिति ॥ कZ_०२.१३.४० ॥
જે કામ ઘન (ઠોસ) હોય, અથવા ખોખલું હોય, અથવા ચિત્તી/પેચ જેવી જોડાણોથી યુક્ત હોય—તેને ‘ક્ષુદ્રક’ (નીચું/સસ્તું કરેલું કામ) કહે છે.
Sutra 41
अर्पयेत्काचकर्मणः पञ्चभागं काञ्चनं दशभागं कटुमानम् ॥ कZ_०२.१३.४१ ॥
કાચના કામ માટે તે પાંચ ભાગ સોનું અને ‘કટુ’ માપના દસ ભાગ (નિર્ધારિત પ્રમાણમાં) ઉમેરવા/ફાળવવા જોઈએ.
Sutra 42
ताम्रपादयुक्तं रूप्यं रूप्यपादयुक्तं वा सुवर्णं संस्कृतकम् तस्माद् रक्षेत् ॥ कZ_०२.१३.४२ ॥
તાંબાના પગ જોડેલું રૂપું, અથવા રૂપાના પગ જોડેલું સોનું ‘સંસ્કૃતક’ (સંયુક્ત/પ્રક્રિયાયુક્ત) વસ્તુ છે; તેથી તેનું રક્ષણ/કઠોર દેખરેખ રાખવી જોઈએ.
Sutra 43
पृषतकाचकर्मणः त्रयो हि भागाः परिभाण्डं द्वौ वास्तुकं चत्वारो वा वास्तुकं त्रयः परिभाण्डम् ॥ कZ_०२.१३.४३ ॥
છાંટાવાળું/પેચવર્ક કાચકામમાં—(એક પ્રમાણ) ‘પરિભાંડ’ના ત્રણ ભાગ અને ‘વાસ્તુક’ના બે ભાગ; અથવા ‘વાસ્તુક’ના ચાર ભાગ અને ‘પરિભાંડ’ના ત્રણ ભાગ.
Sutra 44
त्वष्टृकर्मणः शुल्बभाण्डं समसुवर्णेन सम्यूहयेत् ॥ कZ_०२.१३.४४ ॥
ધાતુકારીના કામમાં તાંબાના વાસણને સમપ્રમાણ સોનાથી સંયોજિત/પૂર્ણ (માનક મુજબ) કરવું જોઈએ.
Sutra 45
रूप्यभाण्डं घनं सुषिरं वा सुवर्णार्धेनावलेपयेत् ॥ कZ_०२.१३.४५ ॥
રૂપાનું વાસણ—ઘન હોય કે ખોખલું—સોનાના અડધા (પ્રમાણ)થી મઢવું/લેપિત કરવું જોઈએ.
Sutra 46
चतुर्भागसुवर्णं वा वालुकाहिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत् ॥ कZ_०२.१३.४६ ॥
તે એક-ચોથાઈ સોનું વાલુકા-હિંગુલુકના રસથી અથવા ચૂર્ણથી ભીંજવવું/સંસેચિત કરવું.
Sutra 47
तपनीयं ज्येष्ठं सुवर्णं सुरागं समसीसातिक्रान्तं पाकपत्त्रपक्वं सैन्धविकयोज्ज्वालितं नीलपीतश्वेतहरितशुकपत्त्रवर्णानां प्रकृतिर्भवति ॥ कZ_०२.१३.४७ ॥
‘તપનીય’ શ્રેષ્ઠ સુવર્ણ—સુરાગ (સારો રંગ ધરાવતું), સમ-સીસા (સમાન સીસા) અવસ્થા ઓળંગીને પ્રક્રિયિત, પાતળા પડમાં તપાવી પરિપક્વ (પાકપત્ત્રપક્વ), અને સૈંધવિક યોગથી જ્વલિત—નીલ, પીળ, શ્વેત, હરિત તથા શુકપત્ત્રવર્ણ જેવા રંગોની કુદરતી આધાર-ધાતુ બને છે.
Sutra 48
तीक्ष्णं चास्य मयूरग्रीवाभं श्वेतभङ्गं चिमिचिमायितं पीतचूर्णितं काकणिकः सुवर्णरागः ॥ कZ_०२.१३.४८ ॥
આ સુવર્ણરાગ તીક્ષ્ણ/પ્રબળ છે; તેમાં મયૂરગ્રીવા જેવી ઝળહળાટ છે, તૂટે ત્યારે શ્વેતાભ ભંગ દેખાય છે, ચિમિચિમ જેવી ચમક/ચટચટ થાય છે, અને ચૂર્ણ કરવાથી પીળું દેખાય છે; તે કાકણિક પ્રકારનું છે.
Sutra 49
तारमुपशुद्धं वा अस्थितुत्थे चतुः समसीसे चतुः शुष्कतुत्थे चतुः कपाले त्रिर्गोमये द्विरेवं सप्तदशतुत्थातिक्रान्तं सैन्धविकयोज्ज्वालितम् ॥ कZ_०२.१३.४९ ॥
તાર (ચાંદી), અથવા અંશતઃ શુદ્ધ ચાંદી, આ રીતે પ્રક્રિયિત કરવી: અસ્થિ-તુત્થ સાથે ચાર (વાર/ભાગ), સમ-સીસા સાથે ચાર, શુષ્ક તુત્થ સાથે ચાર; પછી કપાલે (ક્રુસિબલ/પાત્રમાં) ત્રણ વાર, ગોમય ઇંધનમાં બે વાર—આ રીતે સત્તર તુત્થ-ઉપચાર ઓળંગીને સૈંધવિક યોગથી જ્વલિત કરવી.
Sutra 50
एतस्मात्काकण्युत्तरमाद्विमाषादिति सुवर्णे देयम् पश्चाद् रागयोगः श्वेततारं भवति ॥ कZ_०२.१३.५० ॥
આમાંથી સુવર્ણમાં આપવાનું પ્રમાણ: એક કાકણીથી વધુ, બે માષ સુધી. ત્યારબાદ રાગ-યોગ લગાવવાથી ચાંદી શ્વેત/ઉજળી બને છે.
Sutra 51
त्रयोऽंशास्तपनीयस्य द्वात्रिंशद्भागश्वेततारमूर्च्छिताः तत् श्वेतलोहितकं भवति ॥ कZ_०२.१३.५१ ॥
તપનીય (પરિષ્કૃત) સુવર્ણના ત્રણ ભાગ, શ્વેત તાર (ચાંદી)ના બત્રીસ ભાગ સાથે મિશ્રિત (મૂર્ચ્છિત) કરવાથી શ્વેત-લોહિતક (ફિક્કું લાલ-શ્વેત) ધાતુ/મિશ્રધાતુ બને છે.
Sutra 52
ताम्रं पीतकं करोति ॥ कZ_०२.१३.५२ ॥
આ ઉપચાર તાંબાને પીળાશવાળું (પીતક) બનાવે છે.
Sutra 53
तपनीयमुज्ज्वाल्य रागत्रिभागं दद्यात्पीतरागं भवति ॥ कZ_०२.१३.५३ ॥
પરિશોધિત સોનું (તપનીય) તપાવીને રાગ (રંગ-મિશ્રણ)ના ત્રણ ભાગ ઉમેરવા જોઈએ; તે પીતરાગ (પીળી ઝગમગ) બને છે.
Sutra 54
श्वेततारभागौ द्वावेकस्तपनीयस्य मुद्गवर्णं करोति ॥ कZ_०२.१३.५४ ॥
સફેદ ચાંદીના બે ભાગ અને પરિશોધિત સોનાનો એક ભાગ ભેળવવાથી ‘મુદગ-વર્ણ’ (લીલાશ) થાય છે.
Sutra 55
कालायसस्यार्धभागाभ्यक्तं कृष्णं भवति ॥ कZ_०२.१३.५५ ॥
કાળા લોખંડ (કાલાયસ)ના અડધા ભાગથી લેપ/ઉપચાર કરવાથી તે કાળું બને છે.
Sutra 56
प्रतिलेपिना रसेन द्विगुणाभ्यक्तं तपनीयं शुकपत्त्रवर्णं भवति ॥ कZ_०२.१३.५६ ॥
પ્રતિલેપન-રસથી બે વાર લેપ કરવાથી તપનીય (ઉત્તમ) સોનું શુકના પાન જેવો રંગ (ચમકદાર લીલાશ-સુવર્ણ આભા) ધારણ કરે છે।
Sutra 57
तस्यारम्भे रागविशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात् ॥ कZ_०२.१३.५७ ॥
આરંભમાં, દરેક રાગ-વિશેષ (રંગ/દ્રાવણ) માટે સંદર્ભરૂપે અનુરૂપ પ્રતિવર્ણિકા (રંગ-માનક) લેવી જોઈએ.
Sutra 58
तीक्ष्णताम्रसंस्कारं च बुध्येत ॥ कZ_०२.१३.५८ ॥
તીક્ષ્ણ દ્રવ્યો અને તામ્ર-સંસ્કાર (તાંબા-આધારિત પ્રક્રિયા) ને પણ ઓળખવું જોઈએ.
Sutra 59
तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणामपनेयिमानं च रूप्यसुवर्णभाण्डबन्धप्रमाणानि च ॥ कZ_०२.१३.५९ ॥
અતએવ, વજ્ર, મણિ, મુક્તા અને પ્રવાળના રૂપો માટે ‘અપનેયિમાન’ (કાપીને/ઘટાડીને દૂર કરી શકાય તેવું પ્રમાણ) તથા રૂપા અને સોનાના વાસણોના બંધ/જડાવટ અને માપના ધોરણો પણ નક્કી કરવા જોઈએ.
Sutra 60
सुप्रमृष्टमसम्पीतं विभक्तं धारणे सुखम् ॥ कZ_०२.१३.६०च्द् ॥
તે સુપ્રમૃષ્ટ (સારી રીતે પોલિશ કરેલું), અસંપીત (અતિશય સઘન/અતિપિઘળી એકરૂપ થયેલું નહીં), વિભક્ત (રૂપમાં સ્પષ્ટ/યોગ્ય રીતે અલગ) અને ધારણે સુખ (ધરવા/વાપરવા સરળ) હોય છે.
Sutra 61
मनोनेत्राभिरामं च तपनीयगुणाः स्मृताः ॥ कZ_०२.१३.६१च्द् ॥
આને પરિશોધિત (તપનીય) સોનાના ગુણ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે—તે મન અને આંખ બંનેને રમણિય લાગવું જોઈએ.
Frequently Asked Questions
Stable currency/valuation and trustworthy state payments by preventing adulterated bullion from entering the treasury; this reduces market disputes, protects savings/wealth, and improves fiscal capacity for public security and works.
This excerpt does not state a specific fine/punishment; enforcement is implied through compulsory state-controlled assaying/refining and rejection/purification mandates. In the wider Arthashastra framework, adulteration and fraud typically attract fines, confiscation, and punitive sanctions proportional to harm to the Kośa.