Adhyaya 256

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दायविभागो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः सीमाविवादादिनिर्णयः अग्निर् उवाच सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “દાયવિભાગ” નામનો ૨૫૫મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૫૬મો અધ્યાય “સીમાવિવાદાદિ નિર્ણય” આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—સીમા અંગે વિવાદ થાય ત્યારે ખેતરના પડોશી જમીનધરો, વડીલોની સભા, ગોપાલો, સીમારેખા જાણતા ખેડૂત અને વનમાં ફરતા સર્વ લોકો પાસેથી સીમાજ્ઞાન માટે સાક્ષ્ય/માહિતી લેવાય।

Verse 2

नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम्

આ (અધિકારી/સાક્ષી)ઓ તે સીમા સુધી લઈ જાય, જે સ્થાનિક નિશાનોથી ઓળખાય—જેમ કે અંગારાના ઢગલા, તુષ/ભૂસી, વૃક્ષો, સેતુ/બંધ, વલ્મીક (ચાંટિયું), નીચાણ, અસ્થિ-અવશેષ, ચૈત્ય (પવિત્ર સ્થાન) વગેરે।

Verse 3

सामन्ता वा समंग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः

અથવા સામંતો, કે ગામના સહવાસીઓ—ચાર, આઠ કે દસ પણ—લાલ હાર અને લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરીને સીમારેખા બતાવે; તેઓ ભૂમિના (સાક્ષ્યના) ધારક ગણાય।

Verse 4

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवत्तकः

પરંતુ અસત્યમાં રાજા અલગ દંડ આપશે—તેને મધ્યમ સાહસ (ગંભીર અપરાધ) ગણવો. અને સગાંના ચિહ્નો/સાક્ષ્ય ન હોય તો રાજા પોતે સીમારેખાનો સ્થાપક બનશે।

Verse 5

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्वुप्रवहेषु च

આરામ (ઉપવન), આયતન (દેવસ્થાન-પરિસર), ગામ, નિપાન (જળસ્થાન), ઉદ્યાન અને ગૃહોમાં પણ આ જ વિધિ જાણવી; તેમજ વરસાદી પાણીના પ્રવાહ અંગે પણ।

Verse 6

मर्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा मर्यादायाश् च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः

સીમા-ચિહ્નોમાં ભંગ/ફેરફાર તથા ખેતર હરણ (અતિક્રમણ)ના પ્રસંગોમાં દોષીઓને અપરાધની નીચ, મધ્યમ કે ઉત્તમ શ્રેણી અનુસાર દંડ કરવો.

Verse 7

न निषेध्यो ऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः

અલ્પ અડચણ ઊભી કરે અને લોકકલ્યાણકારી હોય એવો સેતુ (બંધ/મેંડ) નિષિદ્ધ ન કરવો. પરંતુ પરભૂમિ હરણ કરતો કૂવો—થોડું ક્ષેત્ર લેતો અને બહુ પાણી આપતો હોવા છતાં—અનુમેય નથી.

Verse 8

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः

માલિકને જાણ કર્યા વિના ખેતરમાં સેતુ (બંધ/સિંચાઈ કાર્ય) બનાવે—ઉપજ થાય ત્યારે ભોગાધિકાર માલિકનો; અને માલિક ન હોય તો રાજાનો થાય.

Verse 9

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् चत्वारो ऽथ दशापि वेति ख , ग , ञ च स प्रदाप्यो ऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत्

હળથી તૈયાર કરેલું ખેતર પણ જે પોતે ખેતી ન કરે અને બીજાથી પણ ન કરાવે—(પાઠભેદ મુજબ ચાર અથવા દસ) તેને અકૃષ્ટ પાકનું નિર્ધારિત ફળ (આંકેલ ઉપજ) ચૂકવવું પડે; અને ખેતર બીજાથી ખેડાવવું.

Verse 10

मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्धमजाविकं

સત્યઘાત (સત્યભંગ)ના અપરાધમાં દંડ એવો—આઠ માસ માટે મહિષી (ભેંસ) દંડનીય/જપ્ત; તેનું અર્ધ ગાય; અને તેનું પણ અર્ધ અજા અથવા અવિક (બકરી/ઘેટું)।

Verse 11

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः सममेषां विवीतेपि स्वराष्ट्रं महिषीसमम्

જે લોકો ઉપજ ભક્ષી ત્યાં જ બેસી રહે છે જાણે કબજો કર્યો હોય, તેમને પૂર્વોક્ત દંડનો દ્વિગુણ દમ ભરવો પડે. વિવાદ હોય તોય સ્વરાજ્યમાં સમતાથી, મહિષી (ભેંસ) સમમૂલ્ય ધરી નિર્ણય કરવો।

Verse 12

यावत् सत्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् पालस्ताड्यो ऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति

જ્યાં સુધી સત્ય અસ્પષ્ટ રહે (હકીકત નક્કી ન થાય), ત્યાં સુધી ખેતરનો ખેડૂત જ ફળ/ઉપજ મેળવે. રખેવાળને તાડન કરવું અને પશુનો માલિક પૂર્વોક્ત દંડનો અધિકારી બને।

Verse 13

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति

માર્ગે, ગામની સીમાના કિનારે અથવા ખેતર પરથી પસાર થવામાં દોષ નથી. પરંતુ જરૂર વિના બીજાની જમીનમાં મનમાની ફરનાર ચોર સમાન દંડનો અધિકારી છે।

Verse 14

महोत्क्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः पालो येषान्तु मोच्या दैवराजपरिप्लुताः

મહોત્સવમાં છોડાયેલા પશુઓ, તાજી વાછરડું આપેલી (સૂતિકા) ગાય અને આગંતુક/ભટકી ગાય—આ તથા તેમના પાલક દંડથી મુક્ત રાખવા. તેમજ દૈવી કે રાજકીય આપત્તિથી પીડિતો પણ દંડમુક્ત છે।

Verse 15

यथार्पितान् पशून् गोपोः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः

વেতন મેળવનારો ગોપાલ સાંજે જેમ પશુ સોંપાયા હતા તેમ જ પરત સોંપે. અને તેની બેદરકારીથી કોઈ મરે કે ખોવાય તો, વેતન લીધું હોવા છતાં તેને વળતર ચૂકવવું પડે।

Verse 16

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च

પાલકની બેદરકારીથી નુકસાન થાય તો પાલક પર દંડ નિર્ધારિત છે—સાડા બાર પણનો દંડ, અને સ્વામીનું દ્રવ્ય પણ યથાવત્ પરત આપવું।

Verse 17

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत्

ગ્રામની ઇચ્છાથી અથવા ભૂમિ પર રાજાના અધિકારથી જ્યાં ગોચર હોય, ત્યાં દ્વિજ ઘાસ, ઈંધણ-લાકડું અને પુષ્પો સર્વત્રથી પોતાના સમાન માનીને લઈ શકે છે।

Verse 18

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्

ગામ અને તેના ખેતરો વચ્ચેની સીમા-પરિઘ એકસો ધનુ હોવી જોઈએ; ખર્વટ (હાટ-વસતી) માટે બે સો, અને નગર માટે ચાર સો ધનુ।

Verse 19

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोषो ऽप्रकाशिते हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः

વસ્તુ પોતાની હોય અને વિધિવત્ વેચાઈ ન હોય તો તેને પાછી મેળવવી. દોષ પ્રગટ ન કરાયો હોય તો દોષ ક્રેતાનો. યોગ્ય મૂલ્ય કરતાં ઓછી કિંમતે લેવડદેવડ અમાન્ય; અને સમયમર્યાદા ન પાળે તો (દાવેદાર) ચોર ગણાય।

Verse 20

नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम् देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्

ગુમ થયેલું અથવા ચોરાયેલું દ્રવ્ય મળ્યા પછી માણસે ચોરને પકડાવવો જોઈએ; અથવા દેશ-કાળ (વિધિપ્રક્રિયાનો યોગ્ય અવસર) વીતે તો તેને જપ્ત કરીને પોતે જ અધિકારી/માલિકને સોંપવું જોઈએ।

Verse 21

विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तत्र विक्रयी

વિક્રેતાનું માત્ર અધિકારી સમક્ષ દર્શન થવાથી શુદ્ધિ તથા શંકાનિવૃત્તિ થાય છે. સ્વામી દ્રવ્ય પામે છે, રાજા દંડ (જર્માનો) ગ્રહણ કરે છે અને ક્રेता મૂલ્ય પાછું મેળવે છે. તેથી ત્યાં જે વેચનાર હતો તે જ જવાબદાર ગણાય છે.

Verse 22

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते

અન્યાયી પ્રાપ્તી (આગમ) અથવા દુરુપયોગી ભોગ (ઉપભોગ)થી જે નષ્ટ/ગુમ થાય તે અવશ્ય પરત આપવું; નહીંતર દોષીને પञ्चબંધ (પાંચ પ્રકારનું બંધન/નિગ્રહ) તથા ધનદંડ કરવો. અન્ય રીતે નિવેડો ન થયો હોય તોય રાજાએ આ દંડ અમલમાં મૂકવો.

Verse 23

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षन्नयतिं पणान्

જે કોઈ અન્યના કબજામાંથી ચોરાયેલું અથવા ગુમ થયેલું દ્રવ્ય પાછું મેળવે અને રાજાને નિવેદન (જાણ) ન કરે, તે દંડનીય છે. તેના માટે દંડ છિયાનું પાણાં (paṇa) છે.

Verse 24

शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतमाहृतं अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः

જો શુલ્ક અધિકારીઓ અથવા સ્થાનપાલો (સ્થાનિક રક્ષકો) ગુમ થયેલું કે ચોરાયેલું દ્રવ્ય લાવી આપે, તો એક વર્ષની અંદર સ્વામી તેને મેળવે; ત્યાર પછી રાજા તેને ગ્રહણ કરે છે.

Verse 25

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके

એક ખુરવાળા પશુ માટે (આધાર) એક પાણાં પર ચાર ચૂકવવા; માનવ માટે પાંચ. મહિષ, ઊંટ અને ગાય માટે બે-બે; બકરી અને ઘેટાં માટે પ્રત્યેકનું ચોથું (પાદ) ચૂકવવું.

Verse 26

स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम्

પોતાના કુટુંબને હાનિ કે વિવાદ ન થાય તેમ દાન કરવું જોઈએ, અને પત્ની‑પુત્રોના હક્કને નુકસાન કરીને નહીં. વંશમાં વારસ ન હોય તો, જે ધન બીજાને વચનબદ્ધ કે આરક્ષિત નથી તે સહિત સર્વસ્વ પણ દાન કરી શકાય।

Verse 27

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः

દાનનો સ્વીકાર ખુલ્લેઆમ થવો જોઈએ, ખાસ કરીને સ્થાવર મિલકતના વિષયમાં. અને દાનરૂપે જે વચન આપ્યું છે તે અવશ્ય આપવું; આપી દીધા પછી ફરી પાછું ન ખેંચવું।

Verse 28

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकं वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम्

પરિણામ માટેની પ્રતીક્ષા ક્રમશઃ નિર્ધારિત છે—દસ દિવસ, અગિયાર દિવસ, પાંચ અથવા સાત દિવસ, એક મહિનો, ત્રણ દિવસ, અર્ધમાસ અને માસિક કાળમાં. બીજ અને તેના વહન (ગર્ભાધાન/પ્રજનન) સંદર્ભે સ્ત્રી‑પુરુષ માટે આ અવલોકન‑સમયો છે।

Verse 29

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि

અગ્નિમાં હોમાર્પણ માટે—અક્ષીણ સોનું બે પલ; ચાંદી સો પલ; ત્રપુ (ટિન) અને સીસું આઠ‑આઠ પલ; તાંબું યથાવિધિ; અને લોખંડ પંદર પલ નિર્ધારિત છે।

Verse 30

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता

ઊન અને કપાસના પદાર્થોમાં પ્રતિ સો પર દસ પલનો વધારો સમજવો. મધ્યમ સૂક્ષ્મતામાં પાંચ પલ; અને સૂક્ષ્મ પદાર્થોમાં ત્રણ પલ વધારો માન્યો છે।

Verse 31

कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च

કાર્મિક વસ્ત્ર અને રોમબદ્ધ (ઊન) વસ્ત્રમાં ત્રીસમાં એક ભાગ જેટલો ક્ષય માન્ય ગણાય છે. પરંતુ કૌશેય (રેશમ) અને વલ્કલ વસ્ત્રમાં માપ/વજનમાં ન ક્ષય ન વૃદ્ધિ થવી જોઈએ।

Verse 32

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तद्दाप्यमसंशयम्

દેશ, કાળ અને ઉપયોગની રીત જાણીને, તથા નષ્ટ દ્રવ્યના પ્રસંગે પક્ષોના બળાબળનું નિર્ધારણ કરીને, દ્રવ્યવિશારદો નિઃસંદેહ જણાવે કે કેટલું વળતર ચૂકવવું જોઈએ।

Verse 33

बलाद्दासीकृतश् चौरैर् विक्रीतश्चापि मुच्यते स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि

ચોરોએ બળજબરીથી દાસ બનાવેલો અને વેચાયેલો દાસ પણ મુક્ત થવો જોઈએ. તેમ જ જે સ્વામીના પ્રાણ બચાવે, અથવા ભક્તિથી સ્વામી પોતાનો અધિકાર ત્યાગે, અથવા નક્કી કરેલ નિષ્ક્રય-ધન ચૂકવે—તે પણ મુક્ત થાય છે।

Verse 34

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः

પ્રવ્રજ્યા (સંન્યાસ) માં અટકાવાયેલો અથવા તેમાં નિષ્ફળ થયેલો વ્યક્તિ રાજાનો દાસ બને છે અને મૃત્યુ સુધી સેવામાં બંધાય છે. વર્ણોમાં દાસ્ય માત્ર આનુલોમ્ય ક્રમથી જ વિધેય છે, પ્રતિલોમથી નહીં।

Verse 35

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्त्रत्फलप्तदः

શિલ્પ/વિદ્યા સિદ્ધ થઈ ગઈ હોવા છતાં નિર્ધારિત સમય સુધી ગુરુના ગૃહે નિવાસ કરવો. અંતેવાસી બની ગુરુ પાસેથી પ્રાપ્ત ભોજન જ ગ્રહણ કરવું અને બ્રહ્મચર્ય-વ્રતના ફળનો ભાગી/પ્રદાતા થવું।

Verse 36

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान्न्यस्य तत्र तु त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यतामिति

રાજા નગરમાં યોગ્ય સ્થાન સ્થાપી ત્યાં બ્રાહ્મણોને વસાવે અને ત્રિવેદમાં નિષ્ણાત, ધર્મ્ય જીવનવૃત્તિ ધરાવતા વિદ્વાનોને કહે—“તમારો સ્વધર્મ યથાવિધિ પાળવો.”

Verse 37

निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः

નિજધર્મને વિરોધ ન કરે એવો જે સામાયિક નિયમ ઊભો થાય, તેને પણ પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવો; તેમજ રાજાએ સ્થાપિત કરેલો ધર્મ પણ રક્ષવો.

Verse 38

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

જે ગણ/સમુદાયની સંપત્તિ હરે અને જે કરાર/સંવિદાનો ભંગ કરે—તેનું સર્વસ્વ જપ્ત કરીને તેને રાજ્યમાંથી નિષ્કાસિત કરવો.

Verse 39

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम्

સમૂહહિત બોલનારાઓનું વચન સૌએ માનવું જોઈએ; જે તેમાં વિરુદ્ધ વર્તે, તેને પ્રથમ દંડ (જરીમાનો) ભરવો પડે.

Verse 40

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम्

સમૂહકાર્ય માટે નિયુક્ત વ્યક્તિ જે કંઈ મેળવે તે અર્પણ કરવું; જો તે પોતે ન અર્પે, તો તેને અગિયાર ગણું ચૂકવવું પડે.

Verse 41

वेदज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनां

તેઓ વેદજ્ઞ, આચરણમાં શુદ્ધ અને લોભરહિત, તથા કાર્યો પર વિચાર કરનાર હોવા જોઈએ. સમૂહહિત બોલનારાઓનું વચન કર્તવ્યરૂપે અનુસરવું જોઈએ.

Verse 42

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः भेदञ्चैषां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत्

આ જ વિધાન શ્રેણીઓ, નૈગમો (વેપારી સમુદાયો) અને પાખંડી-ગણો પર પણ લાગુ પડે છે. રાજાએ તેમના વિભાગભેદને રક્ષવો અને પૂર્વપ્રચલિત પરંપરાઓ જાળવવી.

Verse 43

गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः

વেতন લઈને પણ જે સેવક કામ છોડે, તેને દ્વિગુણ દંડ થાય. વেতন ન લીધું હોય તો તેને સમાન બાકી રકમ ચૂકવવી અને સેવકના સાધન-સામાનની રક્ષા કરવી.

Verse 44

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता

રાજાએ વેપાર, પશુધન અને કૃષિ-ઉત્પાદનમાંથી દસમો ભાગ કરરૂપે વસૂલવો. પરંતુ વેતન નક્કી કર્યા વિના સેવા કરાવનાર શાસક અન્યાયી રાજા ગણાય.

Verse 45

देशं कालञ्च यो ऽतीयात् कर्म कुर्याच्च यो ऽन्यथा तत्र तु स्वामिनश्छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके

જો કોઈ યોગ્ય દેશ-કાળને અવગણે અથવા નિર્ધારિત રીતથી વિરુદ્ધ રીતે કામ કરે, તો ત્યાં સ્વામીની ઇચ્છાને વધુ માન આપવો. અને કામ નિર્ધારિત કરતાં વધુ થયું હોય તો વધારું પ્રતિફળ આપવું.

Verse 46

यो यावत् कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम् उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम्

માણસ જેટલું કામ કરે તેટલું જ તેનું વેતન છે. બંને પક્ષે સંપૂર્ણ પાલન અશક્ય હોય તો, સાંભળેલી/ઠરાવેલી શરત મુજબ જે શક્ય હોય તે કરવું જોઈએ.

Verse 47

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम्

રાજ્યક્રિયા અથવા દૈવી આપત્તિ સિવાયના કારણોથી માલ નષ્ટ થાય તો વાહક પાસેથી તેની ભરપાઈ લેવાય. અને જે પ્રસ્થાન/યાત્રામાં વિઘ્ન કરે તેને નક્કી કરેલી ભૃતિ (ભાડું)નું દ્વિગુણ ચૂકવવા બાધ્ય કરવો.

Verse 48

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोअपि च

પ્રસ્થાન કર્યા પછી સાતમો ભાગ છોડવો, અને માર્ગમાં ચોથો ભાગ. તેમ જ ત્યાગ કરનાર પણ અર્ધમાર્ગે સંપૂર્ણ ભૃતિ (મજૂરી) ચૂકવાવા બાધ્ય છે.

Verse 49

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतं गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतं

જ્યાં દાવ સૈંકડાઓથી વધે છે ત્યાં સભિક (જુગારગૃહ અધિકારી) પાંચ (એકમ) ફી લે. પરંતુ ધૂર્ત, કિતવ (છલિયા જુગારી) વગેરે પાસેથી એકસો દસ દંડ વસૂલ કરવો.

Verse 50

स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतं जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी

જે રાજા દ્વારા યોગ્ય રીતે રક્ષિત હોય, તે નિયમ મુજબ રાજાને નિર્ધારિત ભાગ આપે. જીતની બાકી રકમ વિજેતા વસૂલ કરે; તે સત્ય બોલે અને ક્ષમાશીલ રહે.

Verse 51

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु

રાજાનો નિર્ધારિત ભાગ પ્રાપ્ત થયા પછી અને ધૂર્તમંડળ (જુગારીઓની સભા) પ્રસિદ્ધ/સાર્વજનિક હોય તો, જીતેલી રકમ એ જ રમણસ્થળે સભિક (સભા અધિકારી)ની હાજરીમાં જ ચૂકવાવવી; અન્યથા નહીં।

Verse 52

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश् च त एव हि राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः

વ્યવહારોના દ્રષ્ટા જ ખરેખર સાક્ષી છે; તેઓ જો કૂટસાક્ષી, લાંચથી પ્રેરિત જાણકાર, અથવા ખોટા ઉપાધિથી છેતરનાર હોય, તો રાજાએ તેમને ઓળખચિહ્નિત કરીને દેશનિકાલ કરવો।

Verse 53

द्यूतमेकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात् एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये

ચોરોની ઓળખ માટે કારણ બનતું હોવાથી દ્યુત એકમુખ (એક જ કેન્દ્ર/એક જ દેખરેખ હેઠળ) કરવું; સમાહ્વયથી બોલાવેલી પ્રાણિ-દ્યુત (જીવો સંબંધિત સ્પર્ધા) માં પણ આ જ વિધિ જાણવી।