Adhyaya 255

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दिव्यानि प्रमाणानि नाम चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दायविभागकथनम् अग्निर् उवाच विभागञ्चेत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतान् ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘દિવ્ય પ્રમાણો’ નામનો બે સો ચોપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે બે સો પંચાવનમો અધ્યાય—‘દાયવિભાગનું વર્ણન’ શરૂ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા: પિતા જો વિભાગ કરે, તો પોતાની ઇચ્છા મુજબ પુત્રોને ભાગે પાડી શકે—જેઠને શ્રેષ્ઠ ભાગ આપી શકે, અથવા બધાને સમાન ભાગી બનાવી શકે.

Verse 2

यदि दद्यात् समानंशान् कार्याः पत्न्यः समांशिकाः न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेन वा

જો (પતિની મિલકત) સમાન હિસ્સામાં વહેંચવાની હોય, તો પત્નીઓને પણ સમાન હિસ્સેદાર કરવી. જેમનું સ્ત્રીધન પતિ અથવા સસરાએ આપ્યું નથી, તેમનું યોગ્ય રીતે પ્રબંધ કરવો.

Verse 3

शक्तस्थानीहमानस्य किञ्चिद्दत्वा पृथक् क्रिया न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यश् च पितृना कृतः

અહીં સમર્થ સ્થિતિમાં હાજર વ્યક્તિને કંઈક અંશ આપી અલગ ક્રિયા (વિધિ) કરવી. અને જ્યાં ઓછા-વધારે હિસ્સા વહેંચાયા હોય, ત્યાં પિતૃઓએ સ્થાપિત કરેલા ધર્મ મુજબ યોગ્ય સમાયોજન કરવું.

Verse 4

विभजेयुः सुताः पित्रोरूर्ध्वमृक्थमृणं समम् मातुर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्य ऋते ऽन्नयः

માતા-પિતાના અવસાન પછી પુત્રોએ વારસો અને ઋણ બંને સમાન રીતે વહેંચવા. ઋણ ચૂકવ્યા પછી જે બાકી રહે તે માતાની દીકરીઓ લે; પરંતુ અન્ન-ધાન્યનો જથ્થો તેમના હિસ્સામાં ગણવો નહીં.

Verse 5

पितृद्रव्याविनाशेन यदन्यत् स्वयमर्जयेत् मैत्रमौद्वाहिकञ्चैव दायादानान्न तद्भवेत्

પિતૃધનને નુકસાન કર્યા વિના જે અન્ય ધન કોઈ પોતે કમાય, તેમજ મિત્ર તરફથી મળેલી ભેટ અને લગ્નસંબંધે પ્રાપ્ત થયેલું—આ બધું વારસદારોમાં વહેંચવાનું દાયાધન બનતું નથી.

Verse 6

सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः अनेकपितृकाणान्तु पितृतो भागकल्पना

સામાન્ય સ્ત્રોતમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી (સંયુક્ત ઉપાર્જન) મિલકતનું વિભાજન સમાન માનવામાં આવ્યું છે. પરંતુ જુદા જુદા પિતાવાળા વારસદારોમાં હિસ્સો તેમના તેમના પિતા મુજબ નક્કી કરવો.

Verse 7

भूर्यापिता महोपात्ता निबन्धो द्रव्यमेव वा तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः

પિતાએ પ્રાપ્ત કરેલી જમીન, મહા પરિશ્રમથી ઉપાર્જિત ધન, નિબંધ (બંધક/બાધ્યતા) હેઠળની મિલકત અથવા ચલ ધન—આ બધાં પર પિતા અને પુત્ર બંનેનો સ્વામ્યાધિકાર સમાન ગણાય છે।

Verse 8

विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् दृश्याद्वा तद्विभागः स्यादायव्ययविशोधितात्

વಿಭાગ પછી સમવર્ણા પત્નીથી જન્મેલો પુત્ર પણ ભાગનો અધિકારી છે. અથવા આવક-ખર્ચ ઘટાડીને જે દૃશ્યમાન શેષ રહે, તેમાંથી તેનો ભાગ નક્કી કરવો।

Verse 9

क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेच्च यः दायादेभ्यो न तद्दद्याद्विद्यया लब्धमेव च

જે વ્યક્તિ ક્રમે પાછું મેળવેલું ચોરાયેલું દ્રવ્ય દાયાદોને (વારસોને) ન આપે—અને તેવી જ રીતે વિદ્યાથી પ્રાપ્ત ધન પણ અટકાવી રાખે—તે દોષનો ભાગી બને છે।

Verse 10

पितृभ्यां यस्य यद्दत्तं तत्तस्यैव धनं भवेत् पितुरूर्ध्वं विभजतां माताप्यंशं समं हरेत्

માતા-પિતાએ જેને જે આપ્યું હોય તે તેનું જ ધન બને છે. પિતાના અવસાન પછી વારસો વહેંચે ત્યારે માતા પણ સમાન અંશ લે।

Verse 11

असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः भागिन्यश् च निजादंशाद्दत्वांशन्तु तुरीयकं

જે બહેનો હજી અસંસ્કૃત (વિવાહાદિ સંસ્કારથી વંચિત) હોય, તેમનાં સંસ્કાર પૂર્વે સંસ્કૃત થયેલા ભાઈઓએ કરાવવાના. અને બહેનોએ પણ પોતાના અંશમાંથી આપી, તે કાર્ય માટે ચતુર્થાંશ (તુરીયક) આપવો।

Verse 12

चतुःस्त्रिद्व्येकभागाः स्युर्वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जास्तु द्व्येकभागिनः

વર્ણભેદ મુજબ ભાગવાટો એવો છે—બ્રાહ્મણના પુત્રોના ભાગ ચાર, ત્રણ, બે અને એક; ક્ષત્રિયના પુત્રોના ભાગ ત્રણ, બે અને એક; અને વૈશ્યના પુત્રોના ભાગ બે અને એક ગણાય છે।

Verse 13

अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत्तु दृश्यते तत् पुनस्ते समैर् अंशैर् विभजेरन्निति स्थितिः

એકબીજાથી અપહૃત થયેલું દ્રવ્ય જો પહેલેથી વિભાજિત રૂપે દેખાય, તો તેને ફરી સમાન અંશો વડે પુનર્વિભાજિત કરવું—આ જ સ્થિર નિયમ છે।

Verse 14

अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः

પુત્રહીન પુરુષની પત્ની દ્વારા પરક્ષેત્રમાં નિયોગથી ઉત્પન્ન થયેલો પુત્ર ધર્મ મુજબ બંનેનો (પતિ અને નિયોગકર્તા) વારસ પણ બને છે અને પિંડદાતા પણ બને છે।

Verse 15

औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा

ઔરસ પુત્ર ધર્મપત્નીથી પોતાના દેહથી જન્મે છે; તેના સમાન પુત્રિકાસુત (પુત્રિકાનો પુત્ર) ગણાય છે। ક્ષેત્રજ પુત્ર એટલે પત્નીમાં બીજા પુરુષથી જન્મેલો—તે સગોત્ર હોય કે ભિન્ન ગોત્રનો।

Verse 16

गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः

ઘરમાં ગુપ્ત રીતે જન્મેલો પુત્ર ‘ગૂઢજ’ કહેવાય છે. અવિવાહિત કન્યાથી જન્મેલો પુત્ર ‘કાનીન’ કહેવાય છે અને તેને માતામહ (નાના) નો પુત્ર માનવામાં આવે છે।

Verse 17

क्षतायामक्षतायां वा जातः पौनर्भवः सुतः दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्री दत्तको भवेत्

ક્ષતા કે અક્ષતા—પુનર્વિવાહિત સ્ત્રીમાંથી જન્મેલો પુત્ર ‘પૌનર્ભવ’ કહેવાય છે. અને જેને માતા અથવા પિતા દત્તકરૂપે આપે, તે ‘પુત્રી-દત્તક’ પુત્ર બને છે.

Verse 18

क्रीतश् च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्व्यं कृतः दत्तात्मा तु स्वयं दत्तो गर्भे वित्तः सहोढजः

‘ક્રીત’ પુત્ર તથા માતા-પિતાએ ‘વિક્રીત’ કરેલો પુત્ર પણ માન્ય છે. ‘કૃત્રિમ’ એટલે સંકલ્પ/વ્યવસ્થાથી પુત્ર બનાવેલો, અને ‘સ્વયં-કૃત’ પણ. ‘દત્તાત્મા’ એટલે પોતે પોતાને દાન કરેલો; ‘ગર્ભે-વિત્ત’ એટલે ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જ ધન નક્કી કરાયેલો; અને ‘સહોઢજ’ એટલે માતા સાથે (વિવાહ સમયે) સ્વીકારાયેલો બાળક.

Verse 19

उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोपविद्धो भवेत् सुतः पिण्डदो ऽंशहरश् चैषां पूर्वाभावे परः परः

જે પુત્ર ત્યજી દેવાયો હોય અને પછી (કુટુંબમાં) સ્વીકારવામાં આવે, તે ‘અપવિદ્ધ’ પુત્ર કહેવાય. તે પિંડદાન કરવા અને વારસામાં અંશ લેવા અધિકારી છે; અને એમામાં પૂર્વવર્તી ન હોય તો ક્રમશઃ પછીનો અધિકારી બને છે.

Verse 20

सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः जातो ऽपि दास्यां शूद्रस्य कामतो ऽंशहरो भवेत्

સજાતીય પુત્રો વિષે આ નિયમ મેં કહ્યો છે. શૂદ્રનો દાસીથી જન્મેલો પુત્ર પણ પિતાની ઇચ્છા મુજબ વારસામાં અંશનો અધિકારી બની શકે છે.

Verse 21

मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिकं अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतादृते

પિતા મૃત્યુ પામે ત્યારે ભાઈઓ તે વહેંચણી કરે અને ભાઈઓ અર્ધ-અર્ધ ભાગના અધિકારી બને. પરંતુ ભાઈ ન હોય તો, પુત્રીઓના પુત્રોને બાદ કરીને, સમગ્ર સંપત્તિ એક જ વ્યક્તિ લે.

Verse 22

पत्नी दुहितरश् चैव पितरो भ्रातरस् तथा तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः

પત્ની, પુત્રીઓ, માતા-પિતા તથા ભાઈઓ; તેમજ તેમનો પુત્ર, સમાન ગોત્રનો કૂટુંબી, અન્ય બંધુ, શિષ્ય અને સહ-બ્રહ્મચારી—આ (ઉત્તરાધિકારી) ગણાય છે।

Verse 23

एषामभावे पूवस्य धनभागुत्तरोत्तरः स्वर्यात्स्य ह्य् अपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः

આ લોકોના અભાવે, પૂર્વોક્ત પછીનો વ્યક્તિ ક્રમશઃ ધનભાગનો અધિકારી બને છે. પુત્રવિહિન પુરુષ માટે આ વિધાન સર્વ વર્ણોમાં લાગુ પડે છે।

Verse 24

वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः

વાનપ્રસ્થ, યતિ (સંન્યાસી) અને બ્રહ્મચારી પણ વારસામાં ભાગ પામે છે; તેમજ ક્રમશઃ આચાર્ય, સચ્છિષ્ય, ધર્મભ્રાતા અને એકતીર્થી (સહ-તીર્થયાત્રી) પણ।

Verse 25

संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः दद्याच्चापहेरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च

સંસૃષ્ટિ (સંયુક્ત મિલકત)ના મામલે, સંસૃષ્ટ ભાગીદાર જ (સાંઝા ધન) અંગે સક્ષમ છે; અને સહોદર ભાઈઓના મામલે સહોદર ભાઈ જન્મેલા કે મૃત—બન્નેના અંશને આપી પણ શકે અને પાછો પણ ખેંચી શકે।

Verse 26

अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्यधनं हरेत् असंसृष्त्यपि चादद्यात्सोदर्यो नान्यमानृजः

ભિન્ન માતાથી જન્મેલો (અન્યોદર્ય) સંસૃષ્ટિમાં હોય તો પણ બીજા અન્યોદર્યનું ધન ન લે. પરંતુ સહોદર (એક જ માતાથી જન્મેલો) સંસૃષ્ટિ ન હોવા છતાં લઈ શકે; તેને પરાયો ન ગણવો।

Verse 27

पतितस्तत्सुतः क्लीवः पङ्गुरुन्मत्तको जडः अन्धो ऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्तव्यास्तु निरंशकाः

પતિત પુરુષ અને તેનો પુત્ર, નપુંસક, લંગડો, ઉન્મત્ત, જડ, અંધ તથા અસાધ્ય રોગગ્રસ્ત વગેરે—જોકે વારસામાં ભાગ ન હોય—તથાપિ તેમનું ભરણપોષણ કરવું જ જોઈએ।

Verse 28

औरसाः क्षेत्रजास्त्वेषां निर्दोषा भागहारिणः सुताश् चैषां प्रभर्तव्या यावद्वै भर्तृसात्कृताः

આમાં ઔરસ તથા ક્ષેત્રજ પુત્રો નિર્દોષ છે અને વારસામાં ભાગ લેવા યોગ્ય છે. તેમજ તેમના પુત્રો પણ, જ્યાં સુધી તેઓ ગૃહપતિ (પતિ)ની રક્ષા અને માન્ય અધિકાર હેઠળ રહે, ત્યાં સુધી પોષણયોગ્ય છે।

Verse 29

अपुत्रा योषितश् चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च

આમાં નિસંતાન સ્ત્રીઓ જો સદાચારિણી હોય તો તેમનું ભરણપોષણ કરવું; પરંતુ વ્યભિચારિણી તથા પતિ/ગૃહના પ્રતિકૂળ રહેનારી સ્ત્રીઓને બહાર કાઢવી।

Verse 30

पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतं आधिवेदनिकुञ्चैव स्त्रीधनं परिकीर्तितं

પિતા, માતા, પતિ અથવા ભાઈએ આપેલું; લગ્નાગ્નિ સમયે પ્રાપ્ત થયેલું; તેમજ આધિવેદનિક દાન—આ બધું સ્ત્રીધન તરીકે પરિકીર્તિત છે।

Verse 31

बन्धुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च अप्रजायामतीतायां बान्धवास्तदवाप्नुयुः

બંધુઓએ આપેલું દાન, શુલ્ક (વધૂમૂલ્ય) અને અન્વાધેયક દાન પણ—સ્ત્રી નિસંતાન અવસ્થામાં મૃત્યુ પામે તો તે સંપત્તિ તેના બાંધવો (સગાં)ને પ્રાપ્ત થાય।

Verse 32

अप्रजास्त्रीधनं भ्रत्तुर्ब्राह्म्यादिषु चतुर्ष्वपि दुहितृणां प्रसूता चेच्छ्रेषे तु पितृगामि तत्

જો સ્ત્રી નિઃસંતાન અવસ્થામાં મરે, તો બ્રાહ્માદિ ચારેય વિવાહરૂપોમાં પણ તેનું સ્ત્રીધન પતિને જ મળે છે. જો તેણે પુત્રીઓ જન્માવી હોય તો તે પુત્રીઓને જાય છે; પરંતુ ‘શ્રેષ્ઠ’ વિવાહોમાં તે પિતાને જાય છે.

Verse 33

दत्वा कन्यां हरन् दण्ड्यो व्ययं दद्याच्च सोदयम् मृतायां दत्तमादद्यात् परिशोध्योभयव्ययम्

કન્યાને લગ્નમાં આપી પછી જો કોઈ તેને ફરી હરી લે, તો તે દંડનીય છે; અને તેને ખર્ચ વ્યાજ સહિત ચૂકવવો જોઈએ. કન્યા મૃત્યુ પામેલી હોય તો આપેલ લગ્ન-ભેટ પાછી લઈ શકાય; તેમજ બંને પક્ષનો ખર્ચ પરિશોધવો પડે.

Verse 34

दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रिये दातुमर्हति

દુર્ભિક્ષ, ધર્મકાર્ય, અથવા તાત્કાલિક ઉપાય માંગતી બીમારીમાં—પતિએ સ્ત્રીધન લીધું હોય તો તે સમયે તેને પત્નીને પરત આપવાની ફરજ નથી.

Verse 35

अधिवित्तस्त्रियै दद्यादधिवेदनिकं समम् न दत्तं स्रीधनं यस्यै दत्ते त्वर्धं प्रकीर्तितम्

જે પત્ની ઉપર બીજી પત્ની લાવવામાં આવે, તેને સમાન ‘અધિવેદનિક’ વળતર આપવું જોઈએ. અને જેને અગાઉ સ્ત્રીધન ન અપાયું હોય, તેના માટે આપવાની રકમ અડધી કહેવાઈ છે.

Verse 36

विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश् च यौतिकैः

વಿಭાગ (વહેંચણી) નકારવામાં આવે અથવા છુપાવવામાં આવે, તો વિભાગનો તથ્ય અને આશય—(i) જાતિ-બંધુઓની સાક્ષી, (ii) લખિત દસ્તાવેજો, તેમજ (iii) અલગ રાખેલા ઘર, ખેતર અને અન્ય વ્યક્તિગત મિલકત—આધારે જાણી લેવો જોઈએ.