Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

प्रलय-त्रिविध-विभागः एवं प्राकृतप्रलय-वर्णनम्

निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला

nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā

Le ‘nimeṣa’ humain est défini selon la mesure la plus subtile, la mātrā. Quinze nimeṣas font une kāṣṭhā, et trente kāṣṭhās composent une kalā.

निमेषःa blink (nimeṣa)
निमेषः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिमेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मानुषःhuman
मानुषः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमानुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यःwhich/that (who)
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)
अयम्this
अयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (demonstrative)
मात्रामात्रप्रमाणतःby the measure of a mere mātrā (unit)
मात्रामात्रप्रमाणतः:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeIndeclinable
Rootमात्रा + मात्र + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb) ‘-तः’; समासः: मात्रायाः मात्रया प्रमाणम् (determinative)
तैःby those (units)
तैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन
पञ्चदशभिःby fifteen
पञ्चदशभिः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चदश (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन (numeral)
काष्ठाःkāṣṭhās (time-units)
काष्ठाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकाष्ठा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
त्रिंशत्thirty
त्रिंशत्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रिंशत् (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्याशब्दः; (indeclinable-like numeral) ‘thirty’
काष्ठाःkāṣṭhās
काष्ठाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकाष्ठा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तथाlikewise/and so
तथा:
Sambandha (Link/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (manner adverb)
कलाa kalā (time-unit)
कला:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

P
Parāśara
M
Maitreya
K
Kāla (Time)

FAQs

This verse begins a precise ladder of time-units, showing that cosmic order is intelligible and measurable—supporting later calculations of yugas, manvantaras, and dissolution (pralaya).

He starts with a human-perceptible unit (nimeṣa) and aggregates it mathematically—15 nimeṣas make a kāṣṭhā, and 30 kāṣṭhās make a kalā—establishing a scalable framework for larger cosmological periods.

Even when the verse is technical, it serves a Vaishnava cosmology where ordered time underlies creation and dissolution—Kāla functions within the sovereign governance of the Supreme Reality, Vishnu.