Previous Verse
Next Verse

Shloka 54

सप्तद्वीप-समुद्र-प्रमाणम्: प्लक्षादि-द्वीपवर्णनं, लोकालोक-सीमा, चन्द्र-समुद्र-वृद्धिक्षयः

ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः सप्त प्रधानाः शतशस् तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः

te tatra nadyo maitreya yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ sapta pradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ

Ô Maitreya, écoute maintenant les rivières de là-bas, dont on boit les eaux. Sept sont les cours principaux; et, en outre, il s’y trouve des centaines d’autres rivières plus petites qui descendent vers les basses terres.

तेthose (rivers)
ते:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘नद्यः’ इत्यस्य निर्देशः
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (there)
नद्यःrivers
नद्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
मैत्रेयO Maitreya
मैत्रेय:
Sambodhana (Address)
TypeNoun
Rootमैत्रेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन
याःwhich
याः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बन्धबोधक-सर्वनाम (relative)
पिबन्ति(they) drink
पिबन्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपद
शृणुष्वlisten
शृणुष्व:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; आत्मनेपद
ताःthem (those rivers)
ताः:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; ‘नद्यः’ इत्यस्य कर्मरूपेण निर्देशः
सप्तseven
सप्त:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्त (संख्या/अव्ययवत्)
Formसंख्यावाचक; अव्ययवत् प्रयुक्तम्, ‘प्रधानाः’ इत्यस्य विशेषणम्
प्रधानाःprincipal
प्रधानाः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रधान (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘नद्यः’ इत्यस्य विशेषणम्
शतशःby hundreds
शतशः:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootशतशः (अव्यय)
Formप्रकार/परिमाणवाचक-अव्यय (by hundreds, in hundreds)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (there)
अन्याःother
अन्याः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘नद्यः’ इत्यस्य विशेषणम्
क्षुद्रनिम्नगाःsmall streams/rivulets
क्षुद्रनिम्नगाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षुद्र-निम्नगा (प्रातिपदिक: क्षुद्र + निम्नगा)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘नद्यः’ इत्यर्थे

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

M
Maitreya
R
Rivers

FAQs

This verse frames rivers as life-sustaining sacred waters within the ordered cosmos—mapped as part of the Purana’s Bhuvana-kosha, where nature’s structure reflects an intelligible, divinely governed order.

Parāśara teaches by classification: he first identifies a set of seven “principal” rivers and then notes the presence of many additional minor streams, presenting the world as systematically knowable.

Even when Vishnu is not named, the Purana’s cosmography presumes a universe upheld by Vishnu’s sovereignty—its rivers and regions are not random, but parts of a purposeful cosmic order that supports dharma and life.