Verse 4
Kalagnirudra
तं होवाच भगवान्कालाग्निरुद्रः— यद्द्रव्यं तदाग्नेयं भस्म। सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः परिगृह्य ‘अग्निरिति भस्म, वायुरिति भस्म, जलमिति भस्म, स्थलमिति भस्म, व्योमेति भस्म’ इत्यनेनाभिमन्त्र्य ‘मानस्तोक’ इति समुद्धृत्य ‘मा नो महान्तम्’ इति जलेन संसृज्य ‘त्रियायुषम्’ इति शिरोललाटवक्षःस्कन्धेषु त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैस्त्रिशक्तिभिस्तिर्यक्तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत। व्रतमेतच्छाम्भवं सर्वेषु देवेषु वेदवादिभिरुक्तं भवति। तस्मात्तत्समाचरेन्मुमुक्षुर्न पुनर्भवाय॥ अथ सनत्कुमारः पप्रच्छ— प्रमाणमस्य त्रिपुण्ड्रधारणस्य? त्रिधा रेखा भवत्याललाटादाचक्षुषोरामूर्ध्नोराभ्रुवोर्मध्यतश्च॥
तम् । होवाच । भगवान् । कालाग्निरुद्रः । यत् । द्रव्यम् । तत् । आग्नेयम् । भस्म । सद्योजात-आदि-पञ्चब्रह्म-मन्त्रैः । परिगृह्य । अग्निः-इति । भस्म । वायुः-इति । भस्म । जलम्-इति । भस्म । स्थलम्-इति । भस्म । व्योम-इति । भस्म । इति । अनेन । अभिमन्त्र्य । मानः-स्तोकः-इति । समुद्धृत्य । मा । नः । महान्तम्-इति । जलेन । संसृज्य । त्रि-आयुषम्-इति । शिरः-ललाट-वक्षः-स्कन्धेषु । त्रि-आयुषैः । त्र्यम्बकैः । त्रि-शक्तिभिः । तिर्यक् । तिस्रः । रेखाः । प्रकुर्वीत । व्रतम् । एतत् । शाम्भवम् । सर्वेषु । देवेषु । वेद-वादिभिः । उक्तम् । भवति । तस्मात् । तत् । समाचरेत् । मुमुक्षुः । न । पुनर्भवाय । अथ । सनत्कुमारः । पप्रच्छ । प्रमाणम् । अस्य । त्रिपुण्ड्र-धारणस्य । त्रिधा । रेखा । भवति । आ-ललाटात् । आ-चक्षुषोः । आ-मूर्ध्नोः । आ-भ्रुवोः । मध्यतः । च ।
taṃ hovāca bhagavān kālāgnirudraḥ— yaddravyaṃ tadāgneyaṃ bhasma | sadyojātādipañcabrahma-mantraiḥ parigṛhya ‘agnir iti bhasma, vāyur iti bhasma, jalam iti bhasma, sthalam iti bhasma, vyometi bhasma’ ity anenābhimantrya ‘mānas toka’ iti samuddhṛtya ‘mā no mahāntam’ iti jalena saṃsṛjya ‘triyāyuṣam’ iti śirolalāṭavakṣaḥskandheṣu triyāyuṣais tryambakais triśaktibhis tiryaktisro rekhāḥ prakurvīta | vratam etac chāmbhavaṃ sarveṣu deveṣu vedavādibhir uktaṃ bhavati | tasmāt tat samācaret mumukṣur na punarbhavāya || atha sanatkumāraḥ papraccha— pramāṇam asya tripuṇḍra-dhāraṇasya? tridhā rekhā bhavaty ālalāṭād ācakṣuṣor āmūrdhnor ābhruvor madhyataś ca ||
Alors le Bienheureux Kālāgnirudra lui dit : « Cette substance est de nature ignée : c’est la cendre sacrée (bhasma). L’ayant prise avec les cinq mantras du Pañca-brahman commençant par ‘Sadyojāta’, et l’ayant consacrée par : ‘La cendre est feu ; la cendre est vent ; la cendre est eau ; la cendre est terre ; la cendre est espace’, puis l’ayant soulevée avec ‘mānas toka’, et mêlée à l’eau avec ‘mā no mahāntam’, qu’on trace, avec ‘triyāyuṣam’, trois lignes horizontales sur la tête, le front, la poitrine et les épaules—au moyen de ‘triyāyuṣa’, ‘tryambaka’ et ‘triśakti’. Cette observance est śaiva (Śāmbhava) et elle est enseignée par les interprètes du Veda parmi toutes les divinités. Ainsi le chercheur de délivrance doit la pratiquer pour le non-retour (hors de la renaissance). Alors Sanatkumāra demanda : “Quelle est la règle pour porter le tripuṇḍra ?” (Il répondit :) “La ligne est triple : du front jusqu’aux yeux ; jusqu’au sommet de la tête ; et depuis le milieu des sourcils.”
Kālāgnirudra said to him: “That substance is of the nature of fire—namely, ash. Having taken it up with the five-Brahman mantras beginning with ‘Sadyojāta’, and having consecrated it with (the formula) ‘Ash is fire; ash is wind; ash is water; ash is earth; ash is space’, and having lifted it up with ‘mānas toka’, and having mixed it with water with ‘mā no mahāntam’, one should, with ‘triyāyuṣam’, make three horizontal lines on the head, forehead, chest, and shoulders—(lines) with the (mantras) ‘triyāyuṣa’, ‘tryambaka’, and ‘triśakti’. This observance is Śaiva (Śāmbhava) and is declared by the exponents of the Veda among all the deities. Therefore the seeker of liberation should practice it, for the sake of non-return (from rebirth). Then Sanatkumāra asked: ‘What is the measure/standard for wearing the tripuṇḍra?’ (He replied:) ‘The line is threefold—(drawn) from the forehead up to the eyes, up to the crown of the head, and from the middle of the eyebrows.’