Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition

Sita’s Token and Resolve

तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरिपुङ्गवम्।।5.40.20।।वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा।अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा।।5.40.21।।

tam utpātakṛtotsāham avekṣya haripuṅgavam ||5.40.20||

vardhamānaṃ mahāvegam uvāca janakātmajā |

aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpagadgadayā girā ||5.40.21||

Voyant le chef des Vānara, plein d’ardeur pour le bond et grandissant avec une vitesse et un élan immenses, la fille de Janaka parla, accablée, le visage inondé de larmes, la voix étranglée par les sanglots.

तम्him
तम्:
Karma (कर्म) (object of अवेक्ष्य)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; refers to Hanuman
उत्पात-कृत-उत्साहम्whose zeal was for a leap
उत्पात-कृत-उत्साहम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण) (qualifies तम्)
TypeAdjective
Rootउत्पात (प्रातिपदिक) + कृत (कृ धातु, क्त) + उत्साह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: ‘उत्पातेन कृतः उत्साहः यस्य’ (zeal caused for leaping)
अवेक्ष्यhaving looked at
अवेक्ष्य:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootअव + ईक्ष् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त (gerund) ‘having looked at’
हरिपुङ्गवम्chief of monkeys
हरिपुङ्गवम्:
Karma (कर्म) (object of अवेक्ष्य)
TypeNoun
Rootहरि + पुंगव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हरीणां पुंगवम्)
वर्धमानम्growing / increasing
वर्धमानम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृध् (धातु) + शानच्/मान (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ/शानच्-समकक्ष ‘मान’ कृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifies तम्)
महावेगम्of great speed
महावेगम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा + वेग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (महान् वेगः यस्य)
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
जनकात्मजाJanaka's daughter
जनकात्मजा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजनक + आत्मजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जनकस्य आत्मजा)
अश्रु-पूर्ण-मुखीwith face full of tears
अश्रु-पूर्ण-मुखी:
Viśeṣaṇa (विशेषण) (qualifies जनकात्मजा)
TypeAdjective
Rootअश्रु (प्रातिपदिक) + पूर्ण (प्रातिपदिक) + मुखी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: ‘अश्रुभिः पूर्णं मुखं यस्याः’
दीनाwretched
दीना:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
बाष्प-गद्गदयाwith tear-choked
बाष्प-गद्गदया:
Karaṇa (करण) (instrumental with गिरा)
TypeAdjective
Rootबाष्प (प्रातिपदिक) + गद्गद (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘बाष्पेण गद्गदा’ (choked with tears)
गिराwith (her) speech/words
गिरा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootगिर् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

Seeing Hanuman eager to leap, enlarging his body quickly, she appeared pitiable with her face filled with tears and throat choked.

H
Hanumān
S
Sītā (Janakātmajā)

FAQs

Dharma includes compassion toward those in suffering; the scene frames Sītā’s righteous endurance and the urgency of rescue aligned with justice.

Hanumān prepares to depart (and leap back), expanding his form; Sītā, overwhelmed with emotion, begins to address him with tear-choked words.

Hanumān’s heroic readiness and energy; Sītā’s steadfastness under grief and her sincere, truthful expression.