Shloka 16

किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः

Lakshmana’s Anger Reported; Hanuman Advises Propitiation and Timely Mobilization

Devanagari script

आर्तस्य हृतदारस्य पुरुषं पुरुषान्तरात्।वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः।।

Transliteration

ārtasya hṛta-dārasya paruṣaṃ puruṣāntarāt | vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ ||

Translation

Tu dois supporter même des paroles dures du magnanime Rāghava : c’est un homme en détresse, privé de son épouse, et de tels mots jaillissent du plus profond de sa souffrance.

Word by Word

• आर्तस्य: of one in distress
• आर्तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: ārta (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणरूपेण; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• हृतदारस्य: of one whose wife has been taken
• हृतदारस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: hṛta (कृदन्त-प्रातिपदिक) + dāra (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय: हृताः दाराः यस्य; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'राघवस्य' इत्यस्य विशेषणम्

• परुषम्: harsh
• परुषम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: paruṣa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'वचनम्' इत्यस्य विशेषणम्

• पुरुषान्तरात्: from another man
• पुरुषान्तरात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: puruṣa (प्रातिपदिक) + antara (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष: पुरुषस्य अन्तरम् (another person); नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन

• वचनम्: speech/words
• वचनम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: vacana (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (here: प्रथमा as subject of 'मर्षणीयम्')

• मर्षणीयम्: to be endured
• मर्षणीयम्: Vidhi (विधि)
• Type: Adjective
• Root: mṛṣ (धातु) + anīya (कृत्)
• Form: अनीयर्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/passive necessity); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय-विशेषणम् 'वचनम्' प्रति

• ते: for you
• ते: Sampradāna (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: yuzmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; चतुर्थी (Dative/4th), एकवचन

• राघवस्य: of Rāghava
• राघवस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: rāghava (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• महात्मनः: of the great-souled
• महात्मनः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: mahātman (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: महान् आत्मा यस्य; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'राघवस्य' इत्यस्य विशेषणम्

Context

'In these circumstances the best way is seeking apology from Lakshmana with folded hands. I do not see any way other than this.

Characters & Entities

• Rāma (Rāghava)
• Sītā (implied by 'hṛtadāra')
• Sugrīva

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Kṣamā and karuṇā: one should respond with patience and empathy toward a righteous person speaking from grief, especially when one is indebted to him.

What is the narrative situation?

As Lakṣmaṇa approaches in anger, Tārā prepares Sugrīva to receive stern words without retaliation, remembering Rāma’s suffering over Sītā.

Which character virtue is emphasized?

Forbearance—restraining pride and accepting correction for the sake of dharma.