Shloka 5

लक्ष्मणक्रोधः सुग्रीवप्रबोधनं च

Lakshmana’s Wrath and the Summoning of Sugriva

Devanagari script

तमात्तबाणासनमुत्पतन्तंनिवेदितार्थं रणचण्डकोपम्।उवाच रामः परवीरहन्तास्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम्।।

Transliteration

tam ātta-bāṇāsanam utpatantaṃ niveditārthaṃ raṇa-caṇḍa-kopam | uvāca rāmaḥ para-vīra-hantā sva-vekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam ||

Translation

Voyant Lakṣmaṇa bondir, l’arc et les flèches en main—son dessein déclaré, sa colère de bataille farouche—Rāma, pourfendeur des champions ennemis, lui adressa des paroles mesurées, douces et apaisantes.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम

• आत्तबाणासनम्: having taken up bow and arrows
• आत्तबाणासनम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आत्त-बाण-आसन (प्रातिपदिक; आत्त+बाण+आसन)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-कृदन्त ‘आत्त’ (आ+दा); तत्पुरुषः (आत्तं बाणासनं यस्य)

• उत्पतन्तम्: springing up
• उत्पतन्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्+पत् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• निवेदितार्थम्: whose purpose was stated (seeking audience)
• निवेदितार्थम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निवेदित-अर्थ (प्रातिपदिक; निवेदित+अर्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-कृदन्त ‘निवेदित’ (नि+विद् caus/निवेदयति); तत्पुरुषः (निवेदितः अर्थः यस्य)

• रणचण्डकोपम्: fierce in battle-anger
• रणचण्डकोपम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रण-चण्ड-कोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुषः/कर्मधारय-प्रायः (रणे चण्डः कोपः यस्य)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद

• रामः: Rama
• रामः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• परवीरहन्ता: slayer of enemy heroes
• परवीरहन्ता: Apposition (विशेषण-भावे/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पर-वीर-हन्तृ (प्रातिपदिक; हन् धातु-नृ)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (परस्य वीरस्य हन्ता)

• स्ववेक्षितम्: considered/observed by himself
• स्ववेक्षितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व-वेक्षित (प्रातिपदिक; स्व+वेक्षित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-कृदन्त ‘वेक्षित’ (वि+ईक्ष्); तत्पुरुषः (स्वेन वेक्षितम्)

• सानुनयम्: with conciliation
• सानुनयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स-अनुनय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुषः (अनुनयेन सह)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

Context

Rama, a slayer of enemy heroes but not of those who seek his refuge, spoke in a conciliatory tone to Lakshmana who jumped, wielding bow and arrows, inspired with his fierce fighting spirit.

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is restraint guided by discernment: even when wronged, righteous leadership uses measured speech and appropriate means rather than uncontrolled rage.

What is the narrative situation?

Lakshmana prepares to confront Sugriva for delaying assistance; Rama intervenes, calming him and shaping the approach to remain within dharmic limits.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s composure and moral governance—he channels justified anger into a disciplined, conciliatory response.