Shloka 15

Devanagari script

कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः।।।।

Transliteration

kāmaṁ tv idaṁ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṁ nānāvidhaiḥ pakṣigaṇair upetam |

vanaṁ prayātā nu tad apy ayuktam ekākinī sā ’tibibhēti bhīruḥ ||

Translation

Serait-elle entrée dans ce fourré de forêt aux arbres en fleurs, animé de volées d’oiseaux de mille espèces ? Même cela est peu vraisemblable : elle est craintive et redoute fort d’être seule.

Word by Word

• कामम्: surely, indeed
• कामम्: सम्बन्ध/वाक्योपपादन (discourse particle; no karaka)
• Type: Indeclinable
• Root: काम (प्रातिपदिकम्)
• Form: अव्ययम् (निपातः); अर्थे—निश्चय/अनुमतौ ("surely/indeed")

• तु: but, indeed
• तु: सम्बन्ध (connective particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; अवधान/विरोधार्थक-निपातः (but/indeed)

• इदम्: this
• इदम्: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; सर्वनाम (this) — विशेषणम् (qualifying "...षण्डम्")

• पुष्पितवृक्षषण्डम्: a thicket/grove of flowering trees
• पुष्पितवृक्षषण्डम्: कर्म/विषय (object/topic of description)
• Type: Noun
• Root: पुष्पित + वृक्ष + षण्ड (प्रातिपदिकानि)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (पुष्पिताः वृक्षाः येषु तत् षण्डम् / पुष्पित-वृक्ष-षण्डम्)

• नानाविधैः: by/of many kinds
• नानाविधैः: करण (instrumental qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नाना + विध (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying "पक्षिगणैः"); समासः—कर्मधारयः (नाना विधाः = of many kinds)

• पक्षिगणैः: by flocks of birds
• पक्षिगणैः: करण (instrument/association in passive construction with "उपेतम्")
• Type: Noun
• Root: पक्षि + गण (प्रातिपदिकानि)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (पक्षिणां गणाः = flocks of birds)

• उपेतम्: inhabited, frequented, endowed
• उपेतम्: विशेषण (predicate adjective of the grove)
• Type: Adjective
• Root: उप + इ (धातुः) → उपेत (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying "...षण्डम्"); कर्मणि-प्रयोगार्थः—"उपेतम्" = endowed/inhabited

• वनम्: to the forest
• वनम्: कर्म (object of "प्रयाता")
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्

• प्रयाता: gone, having gone
• प्रयाता: कर्तृ (agent; with implied finite sense)
• Type: Verb
• Root: प्र + या (धातुः) → प्रयात (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः) स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कर्तरि—"gone/has gone" (agreeing with "सा")

• नु: indeed? (question particle)
• नु: सम्बन्ध (interrogative particle)
• Type: Indeclinable
• Root: नु (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; प्रश्नार्थक-निपातः (interrogative particle)

• तत्: that
• तत्: विशेषण/विषय (deictic reference)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; सर्वनाम; विशेषणम् (qualifying implied action/idea: "that")

• अपि: also, even
• अपि: सम्बन्ध (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय/अपि-कारार्थक-निपातः (also/even)

• अयुक्तम्: not proper, not possible
• अयुक्तम्: विधेय-विशेषण (predicate adjective of "तत्")
• Type: Adjective
• Root: अ + युक्त (प्रातिपदिकम्; युज्-धातोः क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; नञ्-समास/उपसर्ग-निषेधः; विधेय-विशेषणम् (predicate: "not proper/possible")

• एकाकिनी: alone
• एकाकिनी: विशेषण (qualifier of the agent)
• Type: Adjective
• Root: एक + आकिन्/आकिनी (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying "सा")

• सा: she (Sita)
• सा: कर्तृ (agent of "अतिबिभेति")
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; सर्वनाम (she = Sita)

• अतिबिभेति: fears greatly
• अतिबिभेति: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: भी (धातुः) with उपसर्गः अति-
• Form: लट्-लकारः (वर्तमानकालः, present); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचनम्; धातुः—भी (3P) "to fear"; उपसर्गः—अति (intensively)

• भीरुः: timid
• भीरुः: विशेषण (qualifier of the agent)
• Type: Adjective
• Root: भीरु (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying "सा")

Context

Could she have gone to the forest where there are many kinds of trees in full bloom inhabited by a variety of birds? That is also not possible as she is timid and too scared to go there alone.

Characters & Entities

• Rama
• Sita
• Lakshmana
• Bird flocks (pakṣigaṇa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes realistic care for another’s safety: Rama’s search is guided by truthful assessment of Sita’s temperament and the risks of solitude.

What is the narrative situation?

Rama considers whether Sita wandered into a beautiful, bird-filled grove, then reasons that her fear of being alone makes it improbable.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s protective concern and careful inference; Sita’s modest, cautious disposition.