Shloka 17

Adhyaya 43 — Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

Sanskrit

नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानाṃ महाबलम् ।

एकं संविक्ष्य वल्गन्तं विद्याद्मृत्युमुपस्थितम् ॥

Transliteration

nagnaṃ kṣapaṇakaṃ svapne hasamānaṃ mahābalam / ekaṃ saṃvīkṣya valgantaṃ vidyānmṛtyumupasthitam

Translation

Si, en rêve, l’on voit un kṣapaṇaka nu (ascète nu), riant—puissant et seul—bondissant çà et là, il faut savoir que la mort est arrivée (elle est proche).

Word by Word

• नग्नम्: naked
• नग्नम्: विशेषण (to ‘क्षपणकम्’)
• Type: Adjective
• Root: नग्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (Masculine), द्वितीया (Accusative), एकवचन; विशेषण

• क्षपणकम्: a shaven ascetic (kṣapaṇaka)
• क्षपणकम्: कर्म (Karma/Object of ‘संविक्ष्य’)
• Type: Noun
• Root: क्षपणक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• स्वप्ने: in a dream
• स्वप्ने: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: स्वप्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• हसमाणम्: laughing
• हसमाणम्: विशेषण (to ‘क्षपणकम्’)
• Type: Verb
• Root: हस् (धातु)
• Form: शानच्-प्रत्यय (present middle participle), पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• महाबलम्: very strong
• महाबलम्: विशेषण (to ‘क्षपणकम्’)
• Type: Adjective
• Root: महा + बल (प्रातिपदिक; समास)
• Form: कर्मधारय (descriptive: ‘great strength’), पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• एकम्: one (single)
• एकम्: विशेषण (to ‘क्षपणकम्’)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• संविक्ष्य: having seen/observed
• संविक्ष्य: पूर्वकाल-क्रिया (Gerund; prior action)
• Type: Verb
• Root: सम् + वीक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्यय (absolutive/gerund), अव्ययभाव (indeclinable form); उपसर्ग: सम्-

• वल्गन्तम्: leaping about, prancing
• वल्गन्तम्: विशेषण (to ‘क्षपणकम्’)
• Type: Verb
• Root: वल्ग् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्यय (present active participle), पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विद्यात्: should know
• विद्यात्: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; अर्थ: ‘should know/recognize’

• मृत्युम्: death
• मृत्युम्: कर्म (Karma/Object of ‘विद्यात्’)
• Type: Noun
• Root: मृत्यु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उपस्थितम्: arrived, imminent
• उपस्थितम्: विशेषण (to ‘मृत्युम्’)
• Type: Adjective
• Root: उप + स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय (past passive participle), पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपसर्ग: उप-

Speakers

• Dialogue-context unspecified in given excerpt

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dream-omen
• Liminal figures (ascetic as portent)
• Death’s nearness

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The startling dream-image is meant to break complacency: worldly coverings fall away, and the ‘alone’ condition hints that one meets death individually—therefore cultivate inner readiness.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ancillary didactic material on nimittas; not a Pancalakṣaṇa classification.

What is the esoteric significance?

The naked ascetic can symbolize the stripping of ego and social identity at death; laughter and leaping signify the mind’s uncanny, destabilizing encounter with the threshold between embodied order and dissolution.