Mahabharata (Gita Press) 11.21.14 - Stree Parva, Adhyaya 21, Shloka 14

अध्याय २१ — गान्धार्या वैकर्तनदर्शनम्

Gāndhārī’s Viewing of Vaikartana/Karṇa

Devanagari script

सा वर्तमाना पतिता पृथिव्या- मुत्थाय दीना पुनरेव चैषा | कर्णस्य वक्‍त्र॑ परिजिपम्रमाणा रोख्यते पुत्रवधाभितप्ता

Transliteration

sā vartamānā patitā pṛthivyām utthāya dīnā punar eva caiṣā | karṇasya vaktraṃ parijihvamramāṇā roṣyate putravadha-abhitaptā ||

Translation

Tandis qu’elle allait çà et là, elle tomba à terre. Se relevant dans la détresse, elle recommença à se lamenter—le visage convulsé, la langue hésitante—brûlant d’angoisse devant le massacre de ses fils.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सा: she
• सा: Karta
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वर्तमाना: moving/rolling about; being in that state
• वर्तमाना: Karta
• Type: Verb
• Root: वृत् (धातु) → वर्तमान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन, शतृ (वर्तमान कृदन्त)

• पतिता: fallen
• पतिता: Karta
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु) → पतित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन, क्त (भूतकृदन्त)

• पृथिव्याः: of/on the earth (ground)
• पृथिव्याः: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• उत्थाय: having risen
• उत्थाय: Karta
• Type: Verb
• Root: उत्-स्था (धातु)
• Form: क्त्वा (अव्ययभाव/ल्यप्), पूर्वकाल (absolutive)

• दीना: wretched, miserable
• दीना: Karta
• Type: Adjective
• Root: दीन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पुनः: again
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)

• एव: indeed, just
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)

• एषा: this (woman)
• एषा: Karta
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कर्णस्य: of Karna
• Type: Noun
• Root: कर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• वक्त्रम्: face
• वक्त्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• परिजिघ्रमाणा: smelling/sniffing around (his face)
• परिजिघ्रमाणा: Karta
• Type: Verb
• Root: परि-घ्रा (धातु) → परिजिघ्रमाण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन, शानच् (वर्तमान आत्मनेपद कृदन्त)

• रोक्ष्यते: laments/cries (reading uncertain)
• Type: Verb
• Root: रुक्ष्/रुच्? (धातु; पाठभेद-संदिग्ध)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथम, एकवचन, आत्मनेपद

• पुत्र-वध-अभितप्ता: tormented by the killing of (her) son
• पुत्र-वध-अभितप्ता: Karta
• Type: Adjective
• Root: पुत्र + वध + अभि-तप् (धातु) → अभितप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन, क्त (भूतकृदन्त)

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• a grieving woman (contextually a bereaved mother in the aftermath of war)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights the moral cost of war: victory cannot erase the suffering of those who lose their children. It presents grief as a force that breaks composure and even coherent speech, reminding readers that violence produces enduring, ethically weighty consequences beyond the battlefield.

What is happening in the narrative?

In the aftermath of the great war, a bereaved woman—overwhelmed by the killing of her sons—collapses to the ground, rises again, and continues wailing. Her face is distorted and her speech becomes faltering, showing the intensity of her sorrow.