अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदै: । अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम्
evam eva ca rājendra vijñeyaṁ jñāna-kovidaiḥ | adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam ||
Vasiṣṭha dit : «De même, ô le meilleur des rois, ceux qui sont versés dans la connaissance véritable doivent comprendre ceci : la Prakṛti non manifestée (avyakta) est le fondement gouvernant — et ce point même sert ici d’illustration. Au temps de la dissolution, on la saisit comme une; lorsque la création se met en marche, elle apparaît comme multiple. Ainsi les sages doivent-ils discerner à la fois l’unité et la multiplicité de la Prakṛti; et c’est l’Inmanifesté qui, au moment de la création, conduit la Personne présidante vers l’expérience de la pluralité, indiquant par là l’unité profonde de la Personne.»
वसिष्ठ उवाच
The verse teaches that Prakṛti is one in dissolution but appears as many in creation; the wise should understand both aspects. The unmanifest (avyakta) functions as the basis that occasions the presiding Person’s experience of plurality, while the Person’s essential oneness remains implied.
Vasiṣṭha is instructing a king in philosophical discernment within Śānti Parva’s teachings, using the creation–dissolution framework to explain how unmanifest Prakṛti relates to the presiding principle (adhiṣṭhātṛ) and why multiplicity is an appearance arising at creation.