Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

Bhīmasena’s Counsel on Grief, Inner Conflict, and the Duty of Kingship (भीमसेन-उपदेशः)

'जो मनुष्य बीते हुए मानसिक अथवा शारीरिक दुःखके लिये बारंबार शोक करता है, वह एक दुःखसे दूसरे दुःखको प्राप्त होता है। उसे दो-दो अनर्थ भोगने पड़ते हैं ।।

śītoṣṇe caiva vāyuś ca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ | teṣāṃ guṇānāṃ sāmyam yat tad āhuḥ svasthalakṣaṇam ||

Vaiśampāyana dit : Le froid, la chaleur et le vent sont dits être les trois qualités du corps. Lorsque ces qualités demeurent en équilibre, cet équilibre est proclamé comme le signe de la santé.

शीतोष्णेcold and heat
शीतोष्णे:
Karta
TypeNoun
Rootशीत + उष्ण
FormNeuter, Nominative, Dual
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
वायुःwind/air
वायुः:
Karta
TypeNoun
Rootवायु
FormMasculine, Nominative, Singular
त्रयःthree
त्रयः:
Karta
TypeAdjective
Rootत्रि
FormMasculine, Nominative, Plural
शारीरजाःborn of the body/physical
शारीरजाः:
Karta
TypeAdjective
Rootशरीरज
FormMasculine, Nominative, Plural
गुणाःqualities/factors
गुणाः:
Karta
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Nominative, Plural
तेषाम्of those
तेषाम्:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
गुणानाम्of the qualities
गुणानाम्:
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Genitive, Plural
साम्यम्equilibrium/balance
साम्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootसाम्य
FormNeuter, Nominative, Singular
यत्which/that
यत्:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative, Singular
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
आहुःthey say/call
आहुः:
TypeVerb
Rootआह् (√अह्/√ब्रू)
FormPerfect (Paroksha/Periphrastic usage in epic style), 3rd, Plural, Parasmaipada
स्वस्थलक्षणम्the mark/sign of health
स्वस्थलक्षणम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्वस्थ + लक्षण
FormNeuter, Accusative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana

Educational Q&A

Health is defined as equilibrium: when the bodily factors associated with cold, heat, and wind remain balanced, one is 'svastha'—stable in oneself. The verse also supports the broader Śānti-parvan ethic that steadiness and moderation prevent further distress.

In the Śānti Parvan’s instruction-oriented setting, Vaiśampāyana continues a didactic exposition, presenting a concise definition of bodily well-being as balance among fundamental physical qualities.