Next Verse

Shloka 1

Viśukra–Viṣaṅga-vadha (The Slaying of Viśukra and Viṣaṅga) — Lalitopākhyāna

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपख्याने विशुक्रविषङ्गवधो नामाष्टाविंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ वर्णितं मन्त्रिणीबलम् / विषङ्गस्य वधो युद्धे वर्णितो दण्डनाथया

iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopakhyāne viśukraviṣaṅgavadho nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca aśvānana mahāprājña varṇitaṃ mantriṇībalam / viṣaṅgasya vadho yuddhe varṇito daṇḍanāthayā

Agastya dit : Ô toi au visage de cheval (Hayagriva), ô très sage, la puissance de Mantrini a été décrite, ainsi que la mort de Vishanga au combat par la main de Dandanatha.

itithus
iti:
Vākyopasaṃhāra (वाक्योपसंहार)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormAvyaya (अव्यय), colophon marker (इति)
śrī-brahmāṇḍa-mahā-purāṇein the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
śrī-brahmāṇḍa-mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक) + mahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; multi-member title compound (समास) functioning as a proper noun; ‘in the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa’
uttara-bhāgein the latter part
uttara-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootuttara (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; तत्पुरुषः—‘uttaraḥ bhāgaḥ’ (latter section)
hayagrīva-agastya-saṃvādein the dialogue of Hayagrīva and Agastya
hayagrīva-agastya-saṃvāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roothayagrīva (प्रातिपदिक) + agastya (प्रातिपदिक) + saṃvāda (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; द्वन्द्व/समाहार-समासः—‘hayagrīvasya ca agastyasya ca saṃvādaḥ’ (dialogue of Hayagrīva and Agastya)
lalita-upākhyānein the Lalitā episode
lalita-upākhyāne:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootlalitā (प्रातिपदिक) + upākhyāna (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; तत्पुरुषः—‘lalitāyāḥ upākhyānam’ (the episode/narrative of Lalitā)
viśukra-viṣaṅga-vadhaḥthe slaying of Viśukra and Viṣaṅga
viśukra-viṣaṅga-vadhaḥ:
Viṣaya/Pratijñā (विषय/प्रतिज्ञा)
TypeNoun
Rootviśukra (प्रातिपदिक) + viṣaṅga (प्रातिपदिक) + vadha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; title compound; ‘the slaying of Viśukra and Viṣaṅga’ (often treated as determinative title)
nāmanamed
nāma:
Saṃjñā-sūcaka (संज्ञासूचक)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
FormAvyaya (अव्यय) used as naming particle (नाम)
aṣṭā-viṃśaḥtwenty-eighth
aṣṭā-viṃśaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) (of adhyāyaḥ)
TypeAdjective
Rootaṣṭā (संख्या-प्रातिपदिक) + viṃśati (संख्या-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; ordinal sense ‘twenty-eighth’; द्विगु (numeral compound)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता) (as heading/topic)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
agastyaḥAgastya
agastyaḥ:
Karta (कर्ता) (speaker)
TypeNoun
Rootagastya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular (speaker tag)
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच् धातु)
FormLiṭ (लिट्, Perfect), Parasmaipada, 3rd Person, Singular
aśvānanaO horse-faced one
aśvānana:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootaśva (प्रातिपदिक) + ānana (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative (8th/सम्बोधन), Singular; बहुव्रीहिः—‘aśvasya ānanaṃ yasya’ (one whose face is that of a horse; Hayagrīva)
mahā-prājñaO great sage/wise one
mahā-prājña:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + prājña (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative (8th/सम्बोधन), Singular; कर्मधारयः—‘mahān prājñaḥ’ (very wise)
varṇitamhas been described
varṇitam:
Kriyāviśeṣaṇa/Predicate (विधेय)
TypeAdjective
Rootvarṇita (क्त-प्रत्ययान्त, √varṇ वर्ण् धातु)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular; past passive participle (क्त) used predicatively with implicit ‘asti’
mantriṇī-balamthe force of the Mantriṇī
mantriṇī-balam:
Karma (कर्म) (of implied ‘varṇitam’)
TypeNoun
Rootmantriṇī (प्रातिपदिक) + bala (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative/Accusative (context: object of ‘varṇitam’), Singular; तत्पुरुषः—‘mantriṇyāḥ balam’ (the minister/commanderess’s army/force)
viṣaṅgasyaof Viṣaṅga
viṣaṅgasya:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootviṣaṅga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular
vadhaḥslaying
vadhaḥ:
Karta (कर्ता) (topic)
TypeNoun
Rootvadha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
yuddhein battle
yuddhe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootyuddha (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular
varṇitaḥhas been described
varṇitaḥ:
Kriyāviśeṣaṇa/Predicate (विधेय)
TypeAdjective
Rootvarṇita (क्त-प्रत्ययान्त, √varṇ वर्ण् धातु)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; past passive participle (क्त) agreeing with vadhaḥ; predicate with implicit ‘asti’
daṇḍa-nāthayāby Daṇḍanāthā
daṇḍa-nāthayā:
Kartṛ-karaṇa (कर्तृकरण) (agent in passive)
TypeNoun
Rootdaṇḍa (प्रातिपदिक) + nāthā (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Instrumental (3rd/तृतीया), Singular; तत्पुरुषः—‘daṇḍasya nāthā’ (lady/commander named Daṇḍanāthā); agent-instrumental with passive participle