Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

प्रलय-त्रिविध-विभागः एवं प्राकृतप्रलय-वर्णनम्

ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः आत्यन्तिकश् च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः

brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ

Entre estas disoluciones, la bráhmica (naimittika) es la reabsorción que ocurre al final de un kalpa; la disolución absoluta se llama mokṣa; y la disolución elemental (prākṛta) acontece tras completarse dos parārdhas.

brāhmaḥBrahmā-related
brāhmaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootbrāhma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘नैमित्तिकः’ इति विशेषण (pertaining to Brahmā)
naimittikaḥoccasional
naimittikaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootnaimittika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘प्रत्यसंचरः’ इति विशेषण
teṣāmof those (three)
teṣām:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (तद्-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; सर्वनाम
kalpānteat the end of a kalpa
kalpānte:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootkalpa + anta (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषः—‘कल्पस्य अन्ते’
pratisaṃcaraḥdissolution
pratisaṃcaraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootprati + saṃ + √car (चर्) + a (भाव)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ātyantikaḥultimate
ātyantikaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootātyantika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (द्वितीय-प्रकारः)
caand
ca:
Avyaya (Conjunction/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
mokṣākhyaḥcalled liberation
mokṣākhyaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootmokṣa + ākhya (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः—‘मोक्षः आख्या यस्य/यः’ = called mokṣa
prākṛtaḥprimordial
prākṛtaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootprākṛta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (तृतीय-प्रकारः)
dviparārdhikaḥof two parārdhas (in duration)
dviparārdhikaḥ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvi + parārdha + ika (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः—‘द्वे परार्धे प्रमाणं यस्य’ (lasting two parārdhas)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

B
Brahmā
V
Vishnu

FAQs

This verse organizes dissolution into distinct types—cyclical (at kalpa’s end), ultimate (moksha), and elemental (after two parārdhas)—showing that cosmic endings are structured within a larger divine order.

He identifies ātyantika pralaya as “mokṣa,” meaning the final cessation of bondage—an end not merely of a world-cycle, but of the individual’s entanglement with saṃsāra.

By mapping time, dissolution, and liberation into an ordered framework, the teaching implies a supreme governing reality behind cycles—consistent with Vishnu Purana’s view of Vishnu as the ultimate ground of cosmos and release.