Adhyaya 19

Verse 1

राजोवाच । गृहीत्वा दक्षिणां दैत्यान्महाविष्णुर्जनार्दनः । चकार किं ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

Dijo el Rey: «Habiendo aceptado a los dānavas (daityas) como dakṣiṇā, la ofrenda debida al sacrificio, ¿qué hizo Mahāviṣṇu—Janārdana? Dímelo, pues mi curiosidad es inmensa».

Verse 2

सारस्वत उवाच । एवं स्तुतः सुरैर्देवो गृहीत्वा मेदिनीं हरिः । बलिं निर्वासयामास संपूर्णे यज्ञकर्मणि । यज्ञांते दक्षिणां लब्ध्वा संपूर्णोऽभूदथाध्वरः

Dijo Sārasvata: «Así alabado por los dioses, Hari tomó posesión de la tierra y, cuando el rito del yajña fue llevado a su plenitud, expulsó a Bali. Y al final del sacrificio, al recibirse la dakṣiṇā, el sacrificio quedó plenamente consumado».

Verse 3

भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः । समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत्प्रस्फुरिताधरः

Aunque el tercer paso aún no estaba cumplido, el Señor omnipotente se acercó a Bali y habló, con los labios levemente temblorosos.

Verse 4

ऋणे भवति दैत्येन्द्र बंधनं घोरदर्शनम् । त्वं पूरय पदं तन्मे नोचेद्बन्धं प्रतीच्छ भोः

«Cuando queda una deuda, oh señor de los Daityas, sobreviene una atadura de terrible aspecto. Cumple para mí ese paso; de lo contrario, acepta este grillete, oh señor».

Verse 5

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा पुरो भूत्वा बलेः सुतः । बाणो वामनमाचष्टे तदा तं विश्वरूपिणम्

Al oír las palabras de Murāri, Bāṇa, hijo de Bali, avanzó y entonces se dirigió a Vāmana, que en aquel momento se hallaba en su Forma Universal.

Verse 6

कृत्वा महीमल्पतरां वपुः कृत्वा तु वामनम् । पदत्रयं याचयित्वा विश्वरूपमगाः कथम्

«Habiendo hecho la tierra “pequeña” y tomando el cuerpo de un enano como Vāmana, pediste tres pasos; ¿cómo, entonces, te volviste la Forma Universal?»

Verse 7

यदि तृतीयं क्रमणं याचसे जगदीश्वर । पुनर्वामनतां याहि बलिर्दास्यति तत्पदम्

«Si pides el tercer paso, oh Señor del mundo, vuelve de nuevo a la forma de Vāmana; Bali dará ese paso a ese mismo Vāmana.»

Verse 8

यादृग्विधाय बलिना वामनायोदकं कृतम् । तत्तादृशाय दातव्यमथ किं विश्वरूपिणे

«El agua de libación que Bali ofreció fue realizada para Vāmana tal cual; debe darse a alguien de esa misma condición. ¿Qué derecho hay para darla a quien está en Forma Universal?»

Verse 9

भवत्कृतमिदं विश्वं विश्वस्मिन्वर्तते बलिः । छद्मना नैव गृह्णन्ति साधवो ये महेश्वर

«Este universo es obra tuya, y Bali mora dentro de este universo. Los verdaderamente virtuosos, oh Gran Señor, no aceptan nada mediante el engaño.»

Verse 10

जगदेतज्जगन्नाथ तावकं यदि मन्यसे । ज्ञात्वा बलिममर्यादं भवद्भक्तिपराङ्मुखम्

«Si consideras que este mundo entero es tuyo, oh Señor del mundo—entonces, sabiendo que Bali es quien traspasa los límites y se ha apartado de la devoción hacia ti…»

Verse 11

कंठपाशेन निष्कास्य केन वै वार्यते भवान् । गोपालमन्यं कुरुते रक्षणाय च गोपतिः । सुतृणं चारयन्पूर्वो गोपः किं कुरुते तदा

«Si lo expulsas con un lazo al cuello, ¿quién, en verdad, podría contenerte? Cuando el señor del ganado nombra a otro vaquero para la protección, ¿qué hace entonces el vaquero anterior—cuando no hace más que apacentar la buena hierba?»

Verse 12

इत्येवमुक्ते तेनाथ वचने बलिसूनुना । प्रोवाच भगवान्वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः

Habiendo hablado así el hijo de Bali, Janārdana—el Bienaventurado Señor, el Creador primordial—respondió entonces con estas palabras.

Verse 13

यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेन सांप्रतम् । तेषां त्वं हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

«A las palabras que acabas de pronunciar así, oh niño, escucha ahora mi respuesta, unida a la razón y bien fundamentada.»

Verse 14

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया बाण पदत्रयम् । देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत्समनुष्ठितम्

«Antes, oh Bāṇa, pedí a tu padre ‘tres pasos’ de tierra. Muéstrame, con prueba debida, que ello fue en verdad cumplido como corresponde.»

Verse 15

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पिता सुत । बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत्पदत्रयम्

Oh hijo, ¿acaso Bali—tu padre—no conoce mi verdadera medida? Este acto de “tres pasos” fue realizado también por el bien de Bali mismo.

Verse 16

तस्माद्यन्मम बालेय त्वत्पित्रांऽबु करे महत् । दत्तं तेनास्य सुतले कल्पं यावद्वसिष्यति

Por ello, oh querido niño, puesto que tu padre puso en mis manos un gran don con la ofrenda de agua, morará en Sutala mientras dure un kalpa.

Verse 17

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् । सावर्णिके त्वागते च बलिरिन्द्रो भविष्यति

Oh Bāṇa, cuando haya pasado el Manvantara presente de Śrāddhadeva y llegue el Manvantara Sāvarṇika, Bali llegará a ser Indra.

Verse 18

इति प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः । प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

Dicho esto a Bāṇa, hijo de Bali, el dios Trivikrama se acercó a Bali y le habló con palabras suaves y dulces.

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अपूर्णदक्षिणे यागे गच्छ राजन्महातलम् । सुतलंनाम पातालं वस तत्र निरामयः

Dijo el Señor Bienaventurado: «Puesto que el sacrificio quedó con la dakṣiṇā incompleta, ve, oh rey, a Mahātala. En el inframundo llamado Sutala, mora allí libre de aflicción».

Verse 20

बलिरुवाच । सुतलस्थस्य मे नाथ कथं चरणयोस्तव । दर्शनं पूजनं भोगो निवसामि यथासुखम्

Dijo Bali: «Oh Señor, si he de permanecer en Sutala, ¿cómo podré contemplar tus santos pies, rendirte culto y gozar de tu presencia, para morar en paz?»

Verse 21

श्रीभगवानुवाच । दैत्येन्द्र हदये नित्यं तावके निवसाम्यहम् । अतस्ते दर्शनं प्राप्तः पुनः स्थास्ये तवान्तिकम्

El Bienaventurado Señor dijo: «Oh señor de los Daityas, yo moro siempre en tu corazón. Por eso has obtenido mi darśana; y de nuevo permaneceré cerca de ti.»

Verse 22

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे । दीपप्रतिपन्नामाऽसौ तत्र भावी महोत्सवः

Cuando haya pasado la gran fiesta de Śakra (Indra), allí surgirá también otra celebración santa: un gran festival conocido con el nombre de Dīpa-pratipannā.

Verse 23

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः । पुष्पदीपप्रदानेन अर्चयिष्यंति यत्नतः

Allí, oh tigre entre los hombres, la gente—gozosa, próspera y bien engalanada—te adorará con esmero, ofreciendo flores y lámparas.

Verse 24

तत्रोत्सवः पुण्यतमो भविष्यति धरातले । तव नामांकितो दैत्य तेन त्वं वत्सरं सुखी

Ese festival allí llegará a ser el más meritorio sobre la tierra. Señalado con tu nombre, oh Daitya, por ello permanecerás dichoso durante un año entero.

Verse 25

भविष्यसि नरा ये तु दृढभक्तिसहा न्विताः । त्वामर्चयन्ति विधिवत्तेऽपि स्युः सुखभागिनः

Y aquellos hombres que, dotados de firme devoción, te adoran conforme al rito debido, también ellos llegarán a participar de la dicha.

Verse 26

यथैव राज्यं भवतस्तु सांप्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदीति । इत्येवमुक्त्वा मधुमदितीश्वरं निवासयित्वा सुतलं सभार्यकम्

«Así como tu realeza se mantiene ahora, así también llegará a ser la festividad llamada Kaumudī». Dicho esto, el Señor, vencedor de Madhu, lo estableció en Sutala junto con su esposa.

Verse 27

उर्वी समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्मामरसंघजुष्टम् । दत्त्वा मघोने मधुजित्त्रिविष्टपं कृत्वा तु देवान्मखभागभोगिनः

Asumiendo la carga de la tierra, marchó veloz a la morada de Śakra (Indra), frecuentada por huestes de inmortales. Luego otorgó a Maghavan (Indra) el cielo conquistado por el vencedor de Madhu, y dispuso que los dioses gozasen de sus porciones debidas en el sacrificio.

Verse 28

अन्तर्दधे विश्वपतिर्महेशः संपश्यतां वै वसुधाधिपानाम्

Maheśa, Señor del universo, se desvaneció de la vista mientras los reyes de la tierra lo contemplaban.

Verse 29

गृहीत्वेति बले राज्यं मनुपुत्रे नियोजितम् । द्वीपांतरे च ते दैत्याः प्रेषिताश्चाज्ञया स्वयम्

Así, tras recuperar la realeza de Bali, fue confiada al hijo de Manu. Y aquellos Daityas, por mandato directo, fueron enviados a otro continente-isla.

Verse 30

पातालनिलया ये तु ते तत्रैव निवेशिताः । देवानां परमो हर्षः संजातो बलिनिग्रहे

Los que moraban en Pātāla fueron establecidos allí mismo. Entre los dioses surgió un gozo supremo al ser sometido Bali.

Verse 31

निवासाय पुनश्चक्रे वामनो वामनो मनः । तत्र क्षेत्रे स्वनगरे वामनः स न्युवास ह

Entonces Vāmana volvió a inclinar su mente a morar allí. En aquel kṣetra sagrado, como si fuera su propia ciudad, Vāmana en verdad residió.

Verse 32

सारस्वत उवाच । प्रादुर्भावस्ते कथितो नरेन्द्र पुण्यः शुचिर्वामनस्याघहारी । स्मृते यस्मिन्संश्रुते कीर्तिते च पापं यायात्संक्षयं पुण्यमेति

Dijo Sārasvata: Oh rey, te he narrado la manifestación santa y purificadora de Vāmana, el que destruye el pecado. Cuando este relato se recuerda, se escucha o se recita, el pecado mengua y se obtiene mérito.

Verse 33

ईश्वर उवाच । इति सारस्वतवचः श्रुत्वा भोजः स भूपतिः । नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः

Īśvara dijo: Al oír así las palabras de Sārasvata, el rey Bhoja se inclinó ante el mejor de los sabios y lo veneró con devoción.

Verse 34

ततो यथोक्तविधिना स भोजो नृपसत्तमः । वस्त्रापथक्षेत्र यात्रां परिवारजनैः सह । कृत्वा कृतार्थतां प्राप्तो जगामान्ते परं पदम्

Luego el excelentísimo rey Bhoja, conforme a los ritos prescritos, realizó la peregrinación a Vastrāpathakṣetra junto con sus acompañantes. Habiendo cumplido su propósito, al final alcanzó el estado supremo.

Verse 35

एतन्मया पुण्यतमं प्रभासक्षेत्रे च वस्रापथमीरितं ते । श्रुत्वा पठित्वा परया समेतो भक्त्या तु विष्णोः पदमभ्युपैति

Este relato, el más meritorio, acerca de Vastrāpatha en el sagrado territorio de Prabhāsa, te lo he declarado. Quien lo escucha y lo recita con devoción suprema, en verdad alcanza la morada de Viṣṇu.

Verse 36

यथा पापानि धूयंते गंगावारिविगाहनात् । तथा पुराणश्रवणाद्दुरितानां विना शनम्

Así como los pecados se lavan al sumergirse en las aguas del Gaṅgā, del mismo modo, al escuchar el Purāṇa, las malas acciones se destruyen poco a poco.

Verse 37

इदं रहस्यं परमं तवोक्तं न वाच्यमेतद्धरिभक्तिवर्जिते । द्विजस्य निन्दानिरतेऽतिपापे गुरावभक्ते कृतपापबुद्धौ

Este secreto supremo ha sido dicho por ti; no debe comunicarse a quien carece de devoción a Hari, ni al muy pecador que se complace en denigrar a los brāhmaṇas, que es infiel al guru y cuya mente se inclina al mal obrar.

Verse 38

इदं पठेद्यो नियतं मनुष्यः कृतभावनः । तस्य भक्तिः शिवे कृष्णे निश्चला जायते धुवम्

Quien, con disciplina y mente recogida, recita esto regularmente con contemplación, en él nace sin duda una devoción firme hacia Śiva y Kṛṣṇa.

Verse 39

तद्भक्त्या सकलानर्थान्प्राप्नोति पुरुषोत्तमः । पुराणवाचिने दद्याद्गोभूस्वर्णविभूषणम्

Por esa devoción, la persona alcanza todo bien deseado. Debe ofrecerse al recitador del Purāṇa dones como vacas, tierras, oro y ornamentos.

Verse 40

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं कुर्वन्दारिद्र्यमाप्नुयात् । त्रिःकृत्वा प्रपठञ्छृण्वंन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

No debe practicarse la mezquindad con la riqueza; quien así obra cae en la pobreza. Mas quien lo recita y lo escucha tres veces puede alcanzar todos los fines deseados.