Adhyaya 17

Verse 1

राजोवाच । विचित्रमिदमाख्यानं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया । दृष्ट्वा नारायणं शक्रं नारदो मंदरे गिरौ

Dijo el rey: «Maravilloso es este relato que he escuchado por tu gracia. Después de ver a Nārāyaṇa y a Śakra, ¿qué hizo Nārada en el monte Mandara?»

Verse 2

किं चकार मुनींद्रोऽथ तन्मे विस्तरतो मुने । वद संसारसरणोद्भूतमायाप्रपीडितम् । कथामृतजलौघेन वितृषं कुरु मां प्रभो

«¿Y qué hizo entonces aquel señor de los sabios? Dímelo con amplitud, oh muni. Estoy oprimido por la ilusión nacida de los senderos del saṃsāra; con el torrente de néctar de la sagrada narración, apaga mi sed, oh venerable señor»

Verse 3

सारस्वत उवाच । अथासौ नारदो देवं ज्ञात्वा शप्तं द्विजन्मना । भृगुणा च तथा पूर्वं नान्यथैतद्भविष्यति

Dijo Sārasvata: «Entonces Nārada, sabiendo que el dios había sido maldecido por un “dos veces nacido” (brāhmaṇa)—y antes también por Bhṛgu—comprendió que esto no habría de resultar de otro modo.»

Verse 4

भविष्यं यद्भवं देव वर्तमानं विचिंत्यताम् । अयं च वामनो भूत्वा विष्णुर्यास्यति तां पुरीम्

«Considérese, oh dios, lo que ha de venir y lo que ahora acontece. Pues este Viṣṇu, haciéndose Vāmana, irá a esa ciudad.»

Verse 5

निग्रहं स बलेः पश्चात्करिष्यति मम प्रियम् । युद्धं विना कथं स्थेयं वर्तमानं महोल्बणम्

«Después él refrenará a Bali, cumpliendo lo que me es grato. Pero ¿cómo sostener esta situación presente, tan feroz, sin combate?»

Verse 6

देवदानवयुद्धानि दैत्यगन्धर्व रक्षसाम् । निवारितानि सर्वाणि सरीसृपपतत्रिणाम्

«Todas las guerras—de dioses y dānavas, de daityas, gandharvas y rākṣasas—e incluso los conflictos entre reptiles y aves—han sido contenidas y detenidas.»

Verse 7

सापत्नजः कलिर्नास्ति मम भाग्यपरिक्षये । देवेन्द्रो गुरुणा पूर्वं वारितः किं करोम्यहम्

«Cuando mi fortuna declina, ya no queda para mí contienda nacida de rivalidad. Al propio Indra, señor de los dioses, su gurú lo contuvo antaño—¿qué he de hacer yo entonces?»

Verse 8

माननीयो गुरुर्मेऽयमतस्तं न शपाम्यहम् । युद्धार्थं तु ततो यत्नो न सिध्यति करोमि किम्

«Este gurú mío es digno de veneración; por eso no lo maldigo. Pero mi empeño por la batalla no prospera—¿qué he de hacer?»

Verse 9

केनापि दैवयोगेन पुरुषार्थो न सिध्यति । तथापि यत्नः कर्तव्यः पुरुषार्थे विपश्चिता । दैवं पुरुषकारेण विनापि फलति क्वचित्

«Por el solo destino no se cumplen los fines humanos. Con todo, el sabio debe esforzarse en el puruṣārtha, la recta empresa del hombre. Pues el sino, aun sin empeño personal, sólo a veces da fruto.»

Verse 10

यदुक्तं तद्वचो व्यर्थं यतः सिद्धिः प्रयत्नतः । बलिं गत्वा भणिष्यामि यथा युद्धं करिष्यति

«Aquellas palabras dichas son vanas, pues la victoria nace del esfuerzo. Iré a Bali y le diré cómo debe librar la batalla.»

Verse 11

न श्रोष्यति स चेद्वाक्यं निश्चितं तं शपाम्यहम् । इत्युक्त्वा स ययौ वेगान्नारदो बलिमंदिरे । निमेषांतरमात्रेण शिष्याभ्यां गगने स्थितः

«¡Si no escucha mis palabras, con certeza lo maldeciré!» Dicho esto, Nārada partió veloz hacia el palacio de Bali; en el lapso de un solo parpadeo, quedó en el cielo junto con sus dos discípulos.

Verse 12

प्रासादे शैलसंकाशे सप्तभौमे महोज्ज्वले । तस्योपरि सभा दिव्या निर्मिता विश्वकर्मणा

En un palacio semejante a una montaña, de siete pisos y de fulgor resplandeciente, había encima un salón de asamblea divino, construido por Viśvakarman.

Verse 13

तस्यां सिंहासनं दिव्यं तत्रासीनो बलिर्नृप । दैत्यैः परिवृतः सर्वैः प्रौढिहास्यकथापरैः

Allí, sobre un trono divino, estaba sentado el rey Bali, rodeado por todos los Dāityas, absortos en bromas audaces y palabras de jactancia.

Verse 14

ऋषिभिर्ब्राह्मणैः शांतैस्त थैवोशनसा स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्रैश्च संवृतो दिव्यमन्दिरे

En aquel palacio divino lo asistían rishis y brāhmaṇas apacibles, y el propio Uśanas; y también lo rodeaban hijos, amigos y esposas.

Verse 15

देवांगनाकरग्राहगृहीतैर्दिव्यचामरैः । संवीज्यमानो दैत्येन्द्रः स्तूयमानः स चारणैः

El señor de los Dāityas era abaniqueado con divinos cāmaras sostenidos por manos de doncellas celestiales, y era alabado por los Cāraṇas.

Verse 16

यावदास्ते मदोन्मत्ता मन्त्रयंति परस्परम् । दैत्यदानवमुख्या ये ते सर्वे युद्धकांक्षिणः

Mientras él permanecía sentado allí, embriagado de orgullo, ellos deliberaban entre sí: aquellos jefes Dāityas y Dānavas, todos anhelantes de guerra.

Verse 17

उत्थायोत्थाय भाषंते प्रगल्भंते सुरैः सह । अस्मदीयमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सांप्रतं गतम्

Una y otra vez se alzaron, hablaron con arrogancia y se hicieron más osados frente a los dioses: «Todo este triple mundo ha pasado ahora a nuestro dominio».

Verse 18

शुक्रबुद्ध्या विना युद्धं प्राप्स्यते किं महोदयः । दैत्येन्द्रो देवराजेन स्नेहं च कुरुतो यदि

Sin el consejo de Śukra, ¿cómo podría lograrse esta gran empresa de la guerra? Más aún si el señor de los Dāityas está trabando amistad con el rey de los dioses.

Verse 19

ऐरावणं सदा मत्तं कथं नो याचते बलिः । चतुरं तुरगं कस्मान्नार्पयति दिवाकरः

«¿Cómo es que Bali no nos exige a Airāvaṇa, siempre en celo? ¿Y por qué el Sol no le ofrece su caballo veloz y sagaz?»

Verse 20

यावन्नाक्रम्यते लुब्धो धनाध्यक्षो रणाजिरे । तावन्नार्पयते वित्तं यदा तत्संचितं सुरैः

«Mientras no se asalte en el campo de batalla al codicioso señor de las riquezas, no entrega su tesoro, aunque esas mismas riquezas fueron reunidas por los dioses.»

Verse 21

न दर्शयति रत्नानि जलराशी रसातलात् । यावन्न मन्दरं क्षिप्त्वा विमथ्नीमो वयं च तम्

«La inmensidad del océano no revela sus joyas desde las honduras de Rasātala, hasta que arrojemos el Mandara y lo batamos.»

Verse 22

यथामृतकलाश्चन्द्राद्भुज्यन्ते क्रमशः सुरैः । एवं भागं बलेः कस्मान्न ददाति जलात्मकः

Así como los dioses gozan, en debido orden, de las porciones de amṛta que manan de la Luna—¿por qué el de naturaleza acuosa no concede también a Bali su parte legítima?

Verse 23

स्वर्धुनी शीतलो वातः पद्मर्किजल्कवासितः । स्वर्गे वाति शनैर्यद्वत्तथा न बलिमंदिरे

La brisa fresca del Gaṅgā celestial (Svadhunī), perfumada por los filamentos de loto templados por el sol, sopla suavemente en el cielo—pero tal brisa no parece soplar en la morada de Bali.

Verse 24

इन्द्रचापोद्यता मेघा जलं मुंचंति भूतले । बलिखङ्गोद्धुताः स्वर्गं पुनस्ते यांति भूतलात्

Las nubes, alzando el arco de Indra (el arcoíris), derraman agua sobre la tierra; pero, cuando la espada de Bali las impele hacia lo alto, vuelven de nuevo desde la tierra al cielo.

Verse 25

अस्मदीये धरापृष्ठे यमो मारयते जनम् । नैवं स्वर्गे न पाताले पश्याहो कार्यकारणम्

En esta faz de la tierra que es nuestra, Yama abate a los hombres; no así en el cielo ni en Pātāla—¡mira, qué extraña cadena de causa y efecto!

Verse 26

आयुर्वृत्तिं सुतान्सौख्यमस्माकं लिखति स्वयम् । ललाटे चित्रगुप्तोऽसौ न देवानां तु तत्समम्

Nuestra vida, sustento, hijos y dicha—Citragupta mismo los escribe en la frente; mas entre los dioses no hay nada comparable a ello.

Verse 27

वर्षाशीतातपाः काला वर्तंते भुवि सांप्रतम् । न स्वर्गे नैव पाताले भीता भूमौ भ्रमंति हि

Ahora en la tierra prevalecen las estaciones de lluvia, frío y calor; no en el cielo ni en Pātāla: atemorizados, en verdad vagan por la tierra.

Verse 28

एकवीर्योद्भवा यूयं स्वस्रीया देवदानवाः । भूमौ स्थिता वयं कस्माद्देवाः केनोपरिकृताः

Vosotros—Devas y Dānavas—nacéis de una misma fuente heroica y sois parientes por las hermanas; ¿por qué, entonces, estamos nosotros en la tierra, y por quién fueron los dioses puestos arriba (de nosotros)?

Verse 29

समुद्रे मथ्यमाने तु दैत्येन्द्रो वंचितः सुरैः । एकतः सर्वदेवाश्च बलिश्चैवैकतः स्थितः

Cuando el Océano era batido, el señor de los Dānavas, Bali, fue engañado por los Devas. De un lado estaban todos los dioses juntos; del otro, Bali permanecía solo.

Verse 30

उत्पन्नेषु च रत्नेषु भाग्यं वै यस्य यादृशम् । गजाश्वकल्पवृक्षाद्याश्चंद्रगोगणदंतिनः

Y cuando surgieron los tesoros, cada cual recibió una parte según la medida de su fortuna: elefantes, caballos, el Kalpavṛkṣa (árbol que cumple deseos) y otras maravillas, seres y riquezas.

Verse 31

गृहीत्वा ह्यमृतं देवैर्वयं पाने नियोजिताः । एतया चूर्णिता यूयं न जानीथातिगर्विताः

«Después de que los Devas se apoderaron del amṛta, a nosotros sólo se nos destinó a beber. Vosotros, henchidos de orgullo, no comprendéis que habéis sido aplastados por ella (la artimaña).»

Verse 32

पीतावशेषं पीयूषं सत्यलोके धृतं सुरैः । अहोतिकुटिला देवाः कस्माच्छेषं न दीयते

El néctar restante, dejado tras beber, ha sido guardado por los Devas en Satyaloka. ¡Ay, cuán astutos son los Devas! ¿Por qué no se nos entrega lo que queda?

Verse 33

सुरामृतमिति ज्ञात्वा पीयूषाद्वंचिता वयम् । तिलतैलमेवमिष्टं यैर्न दृष्टं घृतं क्वचित्

Al creer que era “el néctar de los Devas”, fuimos engañados y privados de la verdadera ambrosía. Como quienes prefieren aceite de sésamo porque jamás han visto ghee, así quedamos confundidos.

Verse 34

विष्णोर्वक्रचरित्राणां संख्या कर्तु न शक्यते । तथापि कथ्यते तुष्टैर्हृष्टैस्तैर्यदनुष्ठितम्

No puede contarse el número de las hazañas maravillosas y sutilmente astutas de Vishnu. Con todo, se relata lo que llevaron a cabo aquellos seres, complacidos y exultantes.

Verse 35

गौरांगी सुन्दरी सुभ्रूः पीनोन्नतपयोधरा । सुकेशा चंद्रवदना कर्णासक्तविलोचना

De miembros claros, hermosa, de cejas graciosas; de pechos plenos y erguidos; de cabellera espléndida, rostro de luna y ojos que se alargaban con gracia hacia las orejas—

Verse 36

वलित्रयांकिता मध्ये बाला मुष्ट्यापि गृह्यते । स्थलारविंदचरणा लतेव भुजभूषिता

Su cintura, marcada por tres pliegues graciosos, era tan esbelta que podía tomarse incluso con un puño; sus pies eran como lotos sobre tierra firme, y sus brazos estaban adornados como una tierna enredadera.

Verse 37

सा सर्वाभरणोपेता सर्वलक्षणसंयुता । त्रैलोक्यमोहिनी देवी संजाताऽमृतमन्थने

Aquella Diosa, engalanada con toda joya y colmada de todos los signos auspiciosos, hechicera de los tres mundos, surgió durante el batido en busca del amṛta, el néctar de la inmortalidad.

Verse 38

अमृतादुत्थिता पूर्वं यस्य सा तस्य तद्ध्रुवम् । त्रैलोक्यं वशगं तस्य यस्य सा चारुलोचना

Aquel hacia quien ella se alzó primero desde el amṛta, sin duda a él pertenecía. Y los tres mundos quedan bajo el dominio de quien posee a esa Diosa de hermosos ojos.

Verse 39

तया संमोहिताः सर्वे देवदानवराक्षसाः । विमुच्य मन्थनं सर्वे तां ग्रहीतुं समुद्यताः

Hechizados por ella, todos los devas, dānavas y rākṣasas, abandonando el batido mismo, se precipitaron, ansiosos por apoderarse de ella.

Verse 40

एका स्त्री बहवो देवा दानवादैत्यराक्षसाः । विवादः सुमहाञ्जातः कथमत्र भविष्यति

Una sola mujer, y tantos: dioses, dānavas, daityas y rākṣasas. Ha surgido una gran disputa; ¿cómo habrá de resolverse aquí?

Verse 41

आगत्य विष्णुना सर्वे भुजे धृत्वा निवारिताः । अस्यार्थे किमहो वादः क्रियते भोः परस्परम्

Entonces llegó Viṣṇu y, con sus brazos, los contuvo a todos, diciendo: «¿Por qué, por este asunto, os enzarzáis en disputa unos contra otros?»

Verse 42

अमृतार्थे समारम्भो महिलार्थे विनश्यति । संकेतं प्रथमं कृत्वा विष्णुना चुंबिता पुनः

«La empresa iniciada por el néctar se arruina cuando se desvía hacia una mujer». Tras fijar primero el pacto, ella fue besada de nuevo por Viṣṇu.

Verse 43

दिव्यरूपधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः । कौस्तुभोद्द्योतिततनुः शंखचक्रगदाधरः

Tomando una forma divina, ceñido de guirnaldas y adornado con la vanamālā, su cuerpo resplandecía por la joya Kaustubha; portaba la caracola, el disco y la maza.

Verse 44

तस्या हस्ते शुभां मालां दत्त्वा विष्णुः पुरः स्थितः । उद्धृत्य बाहुं सर्वेषां बभाषे वचनं हरिः

Poniendo en su mano una guirnalda auspiciosa, Viṣṇu se colocó ante ellos. Entonces Hari alzó los brazos de todos y les habló con estas palabras.

Verse 45

कुर्वंतु कुण्डलं सर्वे तिष्ठन्तु स्वयमासने । विलोक्य स्वेच्छया लक्ष्मीर्वरमालां प्रयच्छतु

«Formad todos un círculo y permaneced cada cual en su propio asiento. Que Lakṣmī, tras mirar, otorgue libremente la varamālā nupcial a quien ella elija.»

Verse 46

स्वयंवरविभेदं यः करिष्यत्यतिलंपटः । स वध्यः सहितैः सर्वैः परस्त्रीलुब्धको यथा

«Quien, vencido por la codicia, intente perturbar este svayaṃvara, debe ser muerto por todos juntos, como el hombre que codicia la esposa ajena.»

Verse 47

परदारकृतं पापं स्त्रीवध्या तस्य जायताम् । अन्योऽपि यः करोत्येवमेवमस्तु तदुच्यताम्

Que el pecado nacido de profanar el matrimonio ajeno recaiga sobre quien merece castigo por dañar a las mujeres. Y si algún otro obra del mismo modo, que para él se declare igualmente lo mismo.

Verse 48

साधारणं हरिं ज्ञात्वा तथेत्युक्त्वा तथा कृतम् । देवदानवदैत्यानां गंधर्वोरगरक्षसाम् । मध्ये योऽभिमतो भर्ता स ते सत्यं भवेदिति

Reconociendo a Hari como árbitro imparcial, respondieron: «Así sea», y obraron en consecuencia. «Entre devas, dānavas, daityas, gandharvas, nāgas y rākṣasas, aquel a quien desees por esposo—que en verdad llegue a ser tuyo».

Verse 49

तेनासौ मोहिता पूर्वं दृष्टिदानेन कर्षिता । आद्यं संमोहनं स्त्रीणां चक्रे दृष्टिनिरीक्षणम्

Por él, ella ya había sido antes confundida, atraída por el «don de su mirada». Así, como primer acto de hechizar a las mujeres, empleó el poder del mirar: cautivar con la sola vista.

Verse 50

एवमेवेति तत्कर्णे हस्तं दत्त्वा यदुच्यते । दधाति हृदि यं नारी कामबाणप्रपीडिता

Cuanto se le susurra al oído, con la mano puesta a modo de velo, acompañado de «así es, así es», ese mismo mensaje lo guarda en el corazón la mujer, oprimida por las flechas de Kāma.

Verse 51

तमेव वरयेदत्र कश्चिन्नास्त्येव संशयः । संजाते कलहे पूर्वं हरिणा तं निवर्तितुम्

Aquí ella lo escogería a él solo—no hay duda. Pero cuando antes había surgido una disputa, Hari intervino para contenerla y hacer retroceder aquella contienda, apartando el conflicto.

Verse 52

यदा गृहीता सर्वैः सा हरिं नैव विमुंचति । त्वमेव भर्ता साऽचष्टे मुंच मां व्रज दूरतः

Aunque todos la apresaran, ella no soltó en absoluto a Hari. Declaró: «Sólo tú eres mi esposo; déjame ir y vete lejos de aquí».

Verse 53

मुक्त्वा दूरं ततो विष्णुः प्रविष्टः सुरमण्डले । तदा सर्वे च मामुक्त्वा यथास्थानं स्वयं गताः

Entonces Viṣṇu, tras liberarse y alejarse, entró en la asamblea de los dioses. Luego todos ellos, soltándome también, regresaron por sí mismos a sus respectivos lugares.

Verse 54

आचष्ट विजया पूर्वं सर्वान्देवान्यथाक्रमम् । सा च निरीक्षते पश्चात्तं विचार्य विमुञ्चति

Vijayā señaló primero a todos los dioses en el debido orden. Luego lo miró después y, tras considerarlo, lo soltó.

Verse 55

उदासीनः शिवः शांतो गौरीकांतस्त्रिलोचनः । नान्यां निरीक्षते नित्यं ध्यानासक्तस्त्रिलोचनः

Śiva—sereno, desapegado, amado de Gaurī, el de los Tres Ojos—no mira jamás a otra; siempre absorto en la meditación, el Trí-ocular permanece vuelto hacia el interior.

Verse 56

पितामहोयमित्युक्तं यदा सख्या तदा तया । नमस्कृत्य गतं दूरे कृत्वा मौनं न पश्यति

Cuando su compañera dijo: «Éste es Pitāmaha (Brahmā)», ella se inclinó en reverencia. Y cuando él se hubo alejado, guardando silencio, no lo miró más.

Verse 57

आदित्यं पद्मकं मुञ्च दहनं दहनात्मकम् । वाति वातो गता दूरे वरुणो मे पिता यतः

«Libera a Āditya (el Sol), a Padmaka y a Dahana, cuya propia esencia es el fuego. El viento sopla y se ha ido lejos—pues Varuṇa es mi padre»។

Verse 58

पौलोमीवदनासक्तो देवेन्द्रो मे न रोचते

Indra, señor de los dioses, no me complace—pues su mente está prendida al rostro de Paulomī.

Verse 59

वधबंधकृतच्छेदभेददण्डविकर्ष णम् । कुर्वन्न कुरुते सौम्यं रूपं वैवस्वतो यमः

Aun cuando ejecuta matar, atar, cortar, partir, castigar y arrastrar, Yama Vaivasvata no asume una forma apacible, oh bondadoso.

Verse 60

देवदानवगंधर्वदैत्यपन्नगराक्षसान्

Los dioses, los Dānavas, los Gandharvas, los Daityas, los Nāgas y los Rākṣasas—

Verse 61

दृष्ट्वात्युग्रांस्ततो याति दृष्टोऽसौ पुरुषो त्तमः । कर्णांतलोचनभ्रांतवक्त्रं दृष्ट्यावलोक्य तम्

Al ver a aquellos sumamente terribles, el Purushottama, la Persona Suprema, se marcha; y cuando ellos lo contemplan, sus rostros se tuercen—los ojos rodando hasta los bordes de las orejas—por esa sola visión.

Verse 62

सौभाग्यातिशयाक्रांतं रम्यं काममनोहरम् । संजातपुलकोद्भेदस्वेदवारिकणांकितम्

Quedó colmado de una dicha extraordinaria—hermoso y encantador para la mente; señalado por el erizarse del vello y por gotas de sudor y de agua que habían brotado.

Verse 63

देवदानवदैत्येन्द्रक्रोधदृष्टिनिरीक्षितम् । रम्यं रामा वरं चक्रे ददौ मालां ततः स्वयम्

Bajo las miradas airadas de los señores de Devas, Dānavas y Daityas, la hermosa Rāmā lo eligió como esposo y luego, con sus propias manos, le colocó una guirnalda.

Verse 64

दैत्याः परस्परं प्रोचुः प्रेक्ष्य तत्सुरचेष्टितम् । विभागं पश्य देवानां स्वर्गे सर्वे स्वयं गताः

Los Daityas se dijeron unos a otros, al ver aquel acto de los dioses: “¡Mirad el arreglo de los dioses: cada uno ha ido por sí mismo al cielo!”

Verse 65

पातालस्य तले यूयं मानवा धरणीतले । देवास्त्रिभुवने यांतु न वयं स्वर्गगामिनः

“Vosotros pertenecéis a las honduras de Pātāla; los humanos, a la superficie de la tierra. Que los dioses recorran los tres mundos—pero nosotros no estamos destinados a ir al cielo.”

Verse 66

मानवाः क्षत्रिया राज्यं कुर्वंतु पृथिवीतले । पातालं तु परित्यज्य धात्री यदि तु रक्ष्यते

“Que los Kṣatriyas humanos gobiernen el reino sobre la tierra. Pero si, abandonando Pātāla, la Madre Tierra ha de ser protegida—”

Verse 67

दैत्यदानवजैः कैश्चिद्राक्षसैस्तन्न शोभनम् । अथ किं बहुनोक्तेन राजा त्रिभुवने बलिः

Mas no es propio que la tierra sea guardada por ciertos Daityas, Dānavas y Rākṣasas. ¿Para qué decir más? Bali es el rey de los tres mundos.

Verse 68

संविभज्याथ रत्नानि समं राज्यं विधीयताम् । यावदेवं प्रगल्भंते तावत्पश्यंति नारदम्

Así pues, repártanse las joyas y dispóngase el reino por igual. Mientras hablaban con tal osadía, entonces vieron a Nārada.

Verse 69

गगनात्समुपायांतं द्वितीयमिव भास्करम् । ब्रह्मदंडकरासक्तयुद्धपुस्तकधारिणम्

Descendiendo del cielo, parecía un segundo sol; en sus manos llevaba el báculo del brahmán y los emblemas de la disciplina sagrada: el libro del saber y la disposición a contender por el dharma.

Verse 70

कृष्णाजिनधरं शांतं छत्रवीणाकमण्डलून् । मौंजीगुणत्रयासक्तग्रंथिप्रवरमेखलम्

Sereno y vestido con piel de antílope negro, llevaba sombrilla, vīṇā y kamandalu; a su cintura ceñía un fino cinturón de cuerda de hierba muñja, anudado y ligado con sus tres hebras.

Verse 71

ब्रह्मरूपधरं शांतं दिव्यरुद्राक्षभूषितम् । गत कल्पकृतग्रंथिसूत्रमालावलंबितम्

Asumiendo una forma semejante a Brahmā, sereno y adornado con divinas cuentas de rudrākṣa, llevaba guirnaldas de hilos sagrados cuyos nudos fueron hechos en tiempos remotos, perdurando a través de las edades.

Verse 72

विरंचिहरसंवादो जन्माहंकारगर्वितः । संक्रुद्धैः क्रियते कोऽद्य चिंतातत्परमानसम्

«La disputa entre Virañci (Brahmā) y Hara (Śiva), hinchada por el orgullo del linaje y del ego—¿quién, hoy, la vuelve a agitar con ira, con la mente enteramente entregada a la inquietud?»

Verse 73

आयातं नारदं दृष्ट्वा विस्मिताः समुपस्थिताः । प्रभो प्रसादः क्रियतामागंतव्यं गृहे मम

Al ver llegar a Nārada, se levantaron asombrados y dijeron: «¡Oh Señor, concédenos tu gracia—dígnate venir a mi casa!»

Verse 74

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वं गृहागतः । इत्युक्तो बलिना विप्रो विवेशासुरमंदिरे । आसनं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा संपूजितो द्विजः

Dijo Bali: «¡Dichoso soy, verdaderamente lleno de mérito, pues has llegado a mi casa!» Así dicho, el brahmán entró en el palacio de los asuras. Ofrecidos asiento, agua para los pies y arghya, el dos veces nacido fue honrado como es debido.

Verse 75

प्रविश्य सहिताः सर्वे संविष्टा दैत्यदानवाः । शुक्रेण सहितो दैत्यो बभाषे नारदं बलिः

Tras entrar juntos, todos los daityas y dānavas tomaron asiento. Entonces Bali, rey de los daityas, acompañado de Śukra, habló a Nārada.

Verse 76

इदं राज्यमिमे दारा इमे पुत्रा अहं बलिः । ब्रूहि येनात्र ते कार्यं दानं मे प्रथमं व्रतम्

«Este es mi reino; estas son mis esposas; estos son mis hijos—yo soy Bali. Dime qué necesitas aquí; pues el dar en dāna es mi voto primero.»

Verse 77

नारद उवाच । भक्त्या तुष्यंति ये विप्रास्ते विप्रा भूमिदेवताः । न तु ये पूजिताः शक्त्या पुनर्याचंति तेऽधमाः

Dijo Nārada: “Los brahmanes que se complacen con la devoción son en verdad ‘dioses sobre la tierra’. Pero aquellos que, aun siendo honrados según la propia capacidad, vuelven a pedir—tales hombres son viles.”

Verse 78

त्वयाऽहं पूजितो हृष्टो न वित्तैर्मे प्रयोजनम् । हृष्टोऽहं तव राज्येन यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तथा

“Me has honrado y me complazco; no tengo necesidad de riquezas. Me regocijo en tu gobierno conforme al dharma, y también en tus sacrificios (yajñas), tus dádivas y tus votos.”

Verse 79

देवैः कृतं विप्रियं ते किंचित्पश्याम्यहं बले । त्वया संपूज्यमानोऽपि देवराजो न तुष्यति

Oh Bali, percibo que los dioses han hecho algo que te ha resultado desagradable. Aunque tú honras debidamente al rey de los dioses, él no queda satisfecho.

Verse 80

न क्षमंति सुराः सर्वे तव राज्यं धरातले । स्वर्गे मे तापको जातो देवानां तव विग्रहे

Todos los dioses no pueden tolerar tu soberanía sobre la tierra. Por la hostilidad de los dioses hacia ti, aun en el cielo ha nacido en mí una ansiedad ardiente.

Verse 81

संनह्य प्रथमं याति यः सैन्यं शत्रुभूमिषु । स क्षत्रियो विजयते तस्य राज्यं च वर्धते

Aquel kṣatriya que primero se arma y conduce su ejército a las tierras del enemigo alcanza la victoria, y su reino se engrandece.

Verse 82

उच्छेदस्तव राज्यस्य भविष्यति श्रुतं मया । एवं ज्ञात्वा यथायुक्तं तच्छीघ्रं तु विधीयताम्

He oído que la ruina de tu reino habrá de cumplirse. Sabiéndolo, dispón de inmediato lo que es debido, sin demora alguna.

Verse 83

बलिरुवाच । यैर्गुणैः कुरुते राज्यं राजा तान्वद मे विभो । दानं पात्रे प्रदातव्यं मया त्वमपि तं वद

Dijo Bali: Oh poderoso señor, dime las cualidades por las que un rey gobierna de verdad un reino. Dime también a quién debo dar limosna: qué hace a alguien digno de recibirla.

Verse 84

नारद उवाच । षड्विंशद्गुणसंपन्नो राजा राज्यं करोति च । स राज्यफलमाप्नोति शृणु तत्कथयाम्यहम्

Nārada dijo: El rey dotado de veintiséis cualidades sostiene de verdad la realeza. Él alcanza los frutos del gobierno conforme al dharma. Escucha: ahora te las describiré.

Verse 85

चरेद्धर्मानकटुको मुंचेत्स्नेहमनास्तिके । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः

Que practique el dharma sin aspereza; que abandone el apego a los que carecen de fe. Que busque la riqueza sin crueldad y goce de placeres justos sin arrogancia.

Verse 86

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता चाऽयामवर्जः स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः

Que hable palabras agradables y no sea avaro. Que sea valiente sin jactancia; generoso, sin rehuir el esfuerzo. Que sea firme y seguro, pero jamás cruel.

Verse 87

संदधीत न चानार्यान्विगृह्णीयान्न बंधुभिः । नानाप्तैश्चारयेच्चारान्कुर्यात्कार्यमपीडयन्

Que forje alianzas, mas no con hombres viles; que no riña con sus propios parientes. Que emplee espías por medio de agentes dignos de confianza, y cumpla los asuntos sin oprimir a los demás.

Verse 88

अर्थान्ब्रूयान्न चापत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः । आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्

Que hable de recursos y de política, pero no en tiempos de apuro; que hable de virtudes, mas no de las suyas. Que no tome de los buenos, y que jamás busque amparo en el malvado.

Verse 89

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मंत्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु

No debe imponer castigo sin el debido examen, ni revelar el consejo confidencial. No debe confiar asuntos a los codiciosos, ni depositar fe en quienes han causado daño.

Verse 90

आप्तैः सुगुप्तदारः स्याद्रक्ष्यश्चान्यो घृणी नृपः । स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुंजीत नाऽहितम्

Que el rey mantenga su casa bien resguardada por gente de confianza y proteja a los demás con compasión. Que no se entregue en exceso a los placeres sensuales; que coma lo sano y refinado, y no lo dañino.

Verse 91

अस्तेयः पूजयेन्मान्यान्गुरुं सेवेदमायया । अर्च्यो देवो न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम्

Que esté libre de robo; que honre a los dignos y sirva al gurú sin engaño. Que adore a la Deidad sin hipocresía, deseando una prosperidad que no sea vil.

Verse 92

सेवेत प्रणयं कृत्वा दक्षः स्यादथ कालवित् । सांत्ववाक्यं सदा वाच्यमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्

Habiendo establecido buena voluntad, que actúe con destreza y conozca el tiempo oportuno. Que siempre pronuncie palabras conciliadoras, otorgando favor, y no hable con aspereza ni con insulto.

Verse 93

प्रहरेन्न च विप्राय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् । क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु

Que no golpee a un brāhmaṇa; y, tras vencer a los enemigos, que no los deje con vida para que se alcen de nuevo. Que no se irrite sin causa, pero que tampoco sea blando con quienes hacen daño.

Verse 94

एवं राज्ये चिरं स्थेयं यदि श्रेय इहेच्छसि । तपःस्वाध्यायदानानि तीर्थयात्राऽश्रमाणि च

Si deseas el bienestar en esta misma vida, permanece firme en la soberanía de este modo. Practica austeridad, estudio de las Escrituras y caridad; y emprende también peregrinaciones a los tīrtha sagrados y visitas a los āśrama.

Verse 95

योगेनात्मप्रबोधस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । त्वया संसारवैराग्यं कर्त्तव्यं विप्रपूजनम्

Por el yoga no alcanzan ni siquiera la decimosexta parte del verdadero despertar del Sí mismo. Por ello, cultiva el desapego hacia el saṃsāra y realiza la veneración y el honor debidos a los brāhmaṇas.

Verse 96

यष्टव्यं विविधैर्यज्ञैर्ध्येयो नारायणो हरिः । प्रसंगेन समायातो यास्ये रैवतके गिरौ

Deben realizarse sacrificios de diversas clases, y debe meditarse en Nārāyaṇa Hari. Habiendo llegado aquí por una circunstancia afortunada, iré al monte Raivataka.

Verse 97

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्नदी त्रैलोक्यपावनी । तत्रास्ते च शिवावृक्षो बहुपुष्पफलान्वितः । तत्र गत्वा करिष्यामि व्रतं तद्विष्णुवल्लभम्

Allí mora el Señor Viṣṇu, y allí hay un río que purifica los tres mundos. Allí también se alza el árbol Śivā, colmado de flores y frutos. Yendo a ese lugar, emprenderé ese voto sagrado, amado por Viṣṇu.

Verse 98

बलिरुवाच । कोऽयं रैवतकोनाम व्रतं किं विष्णुवल्लभम् । शिवावृक्षास्तु के प्रोक्तास्तत्कथं कथयस्व मे

Dijo Bali: «¿Qué es este lugar llamado Raivataka? ¿Cuál es el voto sagrado querido por Viṣṇu? ¿Y cuáles son los árboles llamados Śivāvṛkṣa? Explícame cómo es esto».

Verse 99

नारद उवाच । पुरा युगादौ दैत्येन्द्र सपक्षाः पर्वताः कृताः । संचिंत्य ब्रह्मणा पश्चादचलास्ते कृताः पुनः

Nārada dijo: «En tiempos antiguos, al comienzo de la era, oh señor de los Daityas, las montañas fueron creadas con alas. Después, Brahmā, tras reflexionar, volvió a hacer esas mismas montañas sin alas e inmóviles».

Verse 100

उत्पतंति महाकाया निपतंति यदृच्छया । मेरुमंदरकैलासा वचसा संस्थिताः स्थिराः

Aquellas montañas de cuerpo inmenso volaban hacia lo alto y caían al azar. Pero Meru, Mandara y Kailāsa fueron afirmados y establecidos con firmeza por el mandato divino.

Verse 101

वारिता न स्थिता ये तु त इंद्रेण स्थिरीकृताः । मेरोर्दक्षिण शृंगे तु कुमुदेति स पर्वतः

A aquellas montañas que, aun contenidas, no permanecían en su sitio, Indra las hizo firmes. En la cumbre meridional de Meru se halla la montaña llamada Kumuda.

Verse 102

दिव्यः सपक्षः सौवर्णो दिव्यवृक्षैः समावृतः । तस्योपरि पुरी दिव्या वैष्णवी विष्णुना कृता

Es celestial, alado y de oro, rodeado de árboles divinos. Sobre él se alza una ciudad del cielo—Vaiṣṇavī—construida por Viṣṇu.

Verse 103

तस्या मध्ये गृहं दिव्यं यस्मिल्लंक्ष्मीः सदा स्थिता । मेरोः शृंगे पुरी रम्या गृहं तत्र मनोरमम्

En medio de esa ciudad hay una mansión divina donde Lakṣmī mora eternamente. En la cumbre del Meru hay una ciudad deliciosa, y allí una morada sumamente encantadora.

Verse 104

तत्रास्ते स भवो देवो भवानी यत्र संस्थिता । सभा माहेश्वरी रम्या सौवर्णी रत्नमंडिता

Allí mora el dios Bhava (Śiva), donde Bhavānī está establecida. (Hay) una hermosa sala de asamblea māheśvarī, de oro y engalanada con joyas.

Verse 105

तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्देवैर्ब्रह्मादिभिर्वृतः । तस्यां विष्णुः सदा याति देवं द्रष्टुं महेश्वरम्

Allí también mora el Señor Viṣṇu, rodeado por los dioses encabezados por Brahmā. En ese lugar, Viṣṇu acude siempre para contemplar al dios Maheśvara (Śiva).

Verse 106

सौवर्णैः कुमुदैर्यस्मादसौ सर्वत्र मंडितः । कुमुदेति कृतं नाम देवैस्तत्र समागतैः

Porque está adornado por doquier con lotos kumuda de oro, los dioses que allí se reunieron le dieron el nombre de «Kumuda».

Verse 107

एकदा भगवान्रुद्रो गिरौ तस्मिन्समागतः । द्रष्टुं तच्छिखरे रम्ये तां पुरीं विष्णुपालिताम्

Una vez, el Bienaventurado Rudra llegó a aquel monte para contemplar, en su hermosa cumbre, la ciudad protegida por Viṣṇu.

Verse 108

गृहागतं हरं दृष्ट्वा हरिणा स तु पूजितः । लक्ष्म्या संपूजिता गौरी हर्षिता तत्र संस्थिता

Al ver a Hara (Śiva) llegar a su morada, Hari (Viṣṇu) lo veneró. Gaurī (Pārvatī), debidamente honrada por Lakṣmī, permaneció allí, llena de júbilo.

Verse 109

एकासनोपविष्टौ तौ मंत्रयंतौ परस्परम् । हरेण कारणं ज्ञात्वा तत्सर्वं कथितं हरेः

Sentados ambos en un solo asiento, conversaban entre sí. Comprendiendo la causa por medio de Hara (Śiva), Hari (Viṣṇu) le relató a Hara todo aquel asunto.

Verse 110

त्वयेयं नगरी कार्या मंदरे पर्वतोत्तमे । प्रष्टव्यः कारणं नाहमवश्यं तद्भविष्यति

«Esta ciudad ha de ser establecida por ti, oh Mandara, montaña excelsa. En cuanto a la causa, no es a mí a quien se ha de preguntar: ciertamente habrá de cumplirse.»

Verse 111

हर एव विजानाति कारणं कतमोऽपि न । एवं तथेति तौ प्रोक्त्वा संस्थितौ पर्वतोऽपि सः

«Sólo Hara conoce la causa; nadie más en absoluto.» Dicho esto—«Así sea»—ambos permanecieron, y también aquel monte se mantuvo firme.

Verse 112

तं दृष्ट्वा संगतं रुद्रं कुमुदः स्वयमाययौ । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे गृहमागतौ

Al ver a Rudra llegar en compañía, Kumuda salió él mismo al encuentro y dijo: «¡Dichoso soy, lleno de mérito soy, pues vosotros dos habéis venido a mi casa!»

Verse 113

द्वाभ्यामुक्तो गिरिवरो ददाव किं वरं तव । इत्युक्तः पर्वतस्ताभ्यां वरं वव्रे स मूढधीः

Interpelado por los dos, el excelso monte dijo: «¿Qué don he de concederos?» Así hablado por ellos, el monte —de entendimiento extraviado— escogió un favor.

Verse 114

भविष्यत्कार्यहेतुत्वाद्भविष्यति न तद्वृथा । यत्राहं तत्र वस्तव्यं भवद्भ्यामस्तु मे वरः

«Porque es causa de un propósito futuro, no será en vano. Dondequiera que yo esté, allí debéis morar vosotros dos: sea éste mi don.»

Verse 116

मत्सन्निधौ समागत्य स्थातव्यं ब्रह्मवासरम् । तथेत्युक्त्वा सपत्नीकौ गतौ हरिहरावुभौ

«Venid a mi presencia y permaneced durante un ‘día de Brahmā’ completo.» Diciendo: «Así sea», Hari y Hara, ambos con sus consortes, se marcharon.

Verse 117

ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः

Hubo un rishi muy afortunado, célebre con el nombre de Ṛtavāk. Aunque no tenía hijo, al final de la (nakṣatra) Revatī nació un hijo para aquel magnánimo.

Verse 118

स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनाद्याश्च स चाशीलोऽभवन्नृप

Él realizó debidamente, conforme al rito, las ceremonias que comienzan con el jātakarma (rito del nacimiento), y asimismo las que comienzan con el upanayana (iniciación). Sin embargo, aquel muchacho se volvió de mala conducta, oh rey.

Verse 119

यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृत्यसावृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवापातीव दुर्द्धरम्

Desde el momento en que nació aquel niño, desde ese mismo instante el sabio quedó como tocado por una dolencia prolongada, de contacto difícil de soportar.

Verse 120

माता चास्य परामार्तिं कुष्ठरोगाभिपीडिता । जगाम चिन्तां स ऋषिः किमेतदिति दुःखितः

Y su madre también, gravemente afligida y atormentada por la lepra (kuṣṭha), cayó en un sufrimiento extremo. Al verlo, el sabio se entristeció y se hundió en la inquietud: «¿Qué es esto, por qué ha sucedido así?»

Verse 121

मूर्खस्तु मंदधीः पुत्रो दुःखं जनयते पितुः । अमार्गगो विशेषेण दुःखाद्दुःखतरं हि तत्

Un hijo necio, de entendimiento torpe, engendra aflicción en su padre. Y cuando camina por la senda del adharma, esa aflicción se vuelve, en verdad, más amarga que la propia aflicción.

Verse 122

अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता । सुहृदां नोपकाराय पितॄणां नापि तृप्तये

Para los seres humanos, es mejor para el propio bien no tener hijos que tener un hijo malvado: no sirve de ayuda a los amigos y ni siquiera da satisfacción a los antepasados.

Verse 123

सुपुत्रो हृदयेऽभ्येति मातापित्रोर्दिनेदिने । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः

El buen hijo penetra cada día más hondo en el corazón de su madre y de su padre. Mas—¡vergüenza para el nacimiento de ese malhechor, cuya vida no es sino causa de dolor para sus padres!

Verse 124

धन्यास्ते तनया ये स्युः सवर्लोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शांताः साधुकर्मण्यनुव्रताः

Dichosos son aquellos hijos que son honrados por todos los mundos: los que obran para el bien ajeno, los serenos, los que perseveran en las obras justas.

Verse 125

अनिर्वृतं निरानंदं दुःखशोकपरिप्लुतम् । नरकाय न स्वर्गाय कुपुत्रत्वं हि जन्मिनः

Sin sosiego ni alegría, anegado en pena y aflicción: tener un hijo perverso conduce al hombre al infierno, no al cielo.

Verse 126

करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले तु जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते किल

El hijo perverso causa miseria a los bienhechores y, del mismo modo, deleite a los enemigos. En verdad, hace que sus padres envejezcan antes de tiempo.

Verse 127

नारद उवाच । एवं सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनोवृत्तिर्वृद्धगर्गमपृच्छत

Dijo Nārada: Así, atormentado en lo íntimo por las acciones de su hijo sumamente perverso, el sabio—con la mente ardiendo de angustia—preguntó al anciano Garga.

Verse 128

ऋतवागुवाच । सुव्रतेन पुरा वेदा अधीता विधिना मया । समाप्य विद्या विधवत्कृतो दारपरिग्रहः

Dijo Ṛtavāk: Antaño, con votos firmes, estudié los Vedas conforme a la regla. Tras concluir debidamente mi aprendizaje, entré según el rito en la vida de hogar, tomando esposa.

Verse 129

सदारेण हि याः कार्याः श्रौतस्मार्त्तादिकाः क्रियाः । ताः कृताश्च विधानेन कामं समनुरुध्य च

En verdad, los ritos que han de cumplirse junto con la esposa—los védicos (śrauta), los tradicionales (smārta) y otros—también los realicé conforme al debido procedimiento, cumpliendo asimismo los fines legítimos de la vida.

Verse 130

पुत्रार्थं जनितश्चायं पुंनाम्नो विच्युतौ मुने । सोऽयं किमात्मदोषेण मातुर्दोषेण किं मम । अस्मद्दुःखावहो जातो दौःशील्याद्वद कोविद

«Oh sabio muni, este niño fue engendrado por el anhelo de un hijo varón y para librarnos del infierno llamado Puṃ-nāma. ¿Por qué, entonces, se ha vuelto causa de pena para nuestra casa: por culpa mía o por culpa de su madre? Dime, oh entendido: ¿de dónde ha surgido esta mala conducta?»

Verse 131

गर्ग उवाच । रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत

Garga dijo: «Oh el mejor de los sabios, este hijo tuyo nació en el instante final de Revatī. Por ello, al haber nacido en un tiempo infausto, se ha vuelto causa de aflicción para ti.»

Verse 132

तवापचारो नैवास्य मातुर्नापि कुलस्य च । अन्यद्दौःशील्यहेतुत्वं रेवत्यंत उपागतम्

«No se debe a falta alguna tuya, ni de la madre, ni del linaje. Más bien, la causa misma de esta mala conducta ha venido de la juntura final de Revatī.»

Verse 133

रेवती अश्विनोर्मध्यमाश्लेषामघयोस्तथा । ज्येष्ठामूलर्क्षयोः प्रोक्तं गंडांतं तु भयावहम्

La conjunción llamada Gaṇḍānta—declarada temible—se halla al final de Revatī y al comienzo de Aśvinī; asimismo entre Āśleṣā y Maghā, y entre Jyeṣṭhā y Mūla.

Verse 134

गंडत्रये तु ये जाता नरनारीतुरंगमाः । तिष्ठंति न चिरं गेहे तिष्ठन्तोऽपि भयंकराः । एवमुक्तोऽथ गर्गेण चुक्रोधातीव कोपनः

Pero quienes nacen en esos tres Gaṇḍāntas—hombres, mujeres e incluso caballos—no permanecen mucho tiempo en el hogar; y aun cuando permanecen, son causa de temor. Dicho esto por Garga, el iracundo se enfureció sobremanera.

Verse 135

ऋतवागुवाच । यस्मान्ममैक पुत्रस्य रेवत्यन्ते समुद्भवः

Dijo Ṛtavāgu: «Puesto que mi único hijo ha nacido en el extremo de Revatī…»

Verse 136

रेवती किं न जानाति मां विप्रः शापयिष्यति । जाज्वल्यमाना गगनात्तस्मात्पततु रेवती

«¿Acaso Revatī no sabe que un brāhmaṇa me maldecirá? Por eso, ¡que Revatī—ardiendo—caiga desde el cielo!»

Verse 137

नारद उवाच । तेनैवं व्याहृते वाक्ये रेवत्यृक्षं पपात ह पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः

Nārada dijo: «Al pronunciarse así aquellas palabras, la estrella de Revatī cayó en verdad, ante la mirada de todos los mundos, con las mentes sobrecogidas de asombro.»

Verse 138

ईश्वरेच्छाप्रभावेन पतिता गिरिमूर्द्धनि । रेवत्यृक्षं निपतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः

Por el poder de la voluntad del Señor, cayó sobre la cumbre de una montaña; el asterismo Revatī descendió por doquier alrededor del monte Kumuda.

Verse 139

सुराष्ट्रदेशे स प्राप्तः पतितो भूतले शुभे । हिमाचलस्य पुत्रो य उज्जयंतो गिरिर्महान्

Llegó a la región de Surāṣṭra y cayó sobre la tierra auspiciosa: sobre el gran monte Ujjayanta, tenido por hijo de Himācala.

Verse 140

कुमुदेन समं मैत्री कृता पूर्वं परस्परम् । यत्र त्वं स्थास्यसे स्थाता तत्राहमपि निश्चितम्

Antaño, Kumuda y yo establecimos amistad mutua. Dondequiera que tú, el firme, permanezcas establecido, allí también yo estoy resuelto a quedarme.

Verse 141

इति कृत्वा गृहीत्वाथ गंगावारि सयामुनम् । सारस्वतं तथा पुण्यं सिंचितुं तं समागतः

Hecho esto, tomó las aguas del Gaṅgā junto con las del Yamunā, y asimismo el agua santa del Sarasvatī, y acudió allí para rociarlo (consagrarlo) con esa agua sagrada.

Verse 142

आहूतसंप्लवं यावत्संस्थितौ तौ परस्परम् । कुमुदाद्रिश्च तत्पातात्ख्यातो रैवतकोऽभवत्

Hasta que se apaciguó la inundación convocada, ambos permanecieron allí juntos. Y a causa de aquel descenso, el monte Kumuda llegó a ser célebre con el nombre de «Raivataka».

Verse 143

अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीपते । कुमुदाद्रिश्च सौवर्णो रेवतीच्यवनात्पुनः

Oh señor de la tierra, en todo el mundo era sumamente deleitoso el monte Kumuda; y de nuevo, por el descenso y fluir de Revatī, se tornó de esplendor dorado.

Verse 144

पंकजाभः स बाह्येन जातो वर्णेन भूपते । मेरुवर्णः स मध्ये तु सौवर्णः पर्वतोत्तमः

Oh rey, por fuera aquel excelso monte tomó un tono semejante al loto; mas en su centro llevaba el color de Meru: verdaderamente dorado, el primero entre las montañas.

Verse 145

ततः सञ्जनयामास कन्यां रैवतको गिरिः । रेवतीकांति संभूतां रेवतीसदृशाननाम्

Entonces el monte Raivataka engendró a una doncella, nacida del resplandor de Revatī, con un rostro semejante al de la propia Revatī.

Verse 146

प्रमुचो नाम राजर्षिस्तेन दृष्टा वरांगना । पितृवद्रेवतीनाम कृतं तस्या नृपोत्तम

Un sabio real llamado Pramuca vio a aquella doncella excelsa. Y como un padre, oh el mejor de los reyes, le dio el nombre de «Revatī».

Verse 147

रेवतीति च विख्याता सा सर्वत्र वरांगना । सर्वतेजोमयं स्थानं सर्वतीर्थजलाश्रयम्

Ella fue conocida por doquier como «Revatī», la doncella excelsa. (Aquel lugar) es un ámbito hecho de esplendor universal, un receptáculo que guarda las aguas de todos los tīrthas.

Verse 148

गंगाजलप्रवाहैश्च संयुक्तं यामुनैस्तथा । स्थितं सारस्वतं तोयं तत्र गर्तेषु तत्त्रयम्

Allí permaneció el agua de Sarasvatī, unida a las corrientes que fluyen del agua del Gaṅgā y asimismo del Yamunā. En las hondonadas de aquel lugar, esa tríada de aguas sagradas quedó reunida.

Verse 149

विख्यातं रेवतीकुंडं यत्र जाता च रेवती । स्मरणाद्दर्शनात्स्नानात्सर्वपापक्षयो भवेत्

Famoso es el Revatī Kuṇḍa, donde nació Revatī. Con sólo recordarlo, contemplarlo y bañarse en él, acontece la destrucción de todos los pecados.

Verse 150

सा बाला वर्द्धिता तेन प्रमुंचेन महात्मना । यौवनं तु तया प्राप्तं तस्मिन्रैवतके गिरौ

Aquella niña fue criada por el magnánimo sabio Pramuñca; y en ese monte Raivataka alcanzó la plenitud de la juventud.

Verse 151

तां तु यौवनसंपन्नां दृष्ट्वाऽथ प्रमुचो मुनि । एकांते चिन्तयामास कोऽस्या भर्ता भविष्यति

Al verla ya colmada de juventud, el sabio Pramuñca reflexionó en secreto: «¿Quién será su esposo?»

Verse 152

हूत्वाहूत्वा स पप्रच्छ गुरुं वह्निं द्विजोत्तमः । प्रसादं कुरु मे ब्रूहि कोऽस्या भर्ता भविष्यति

Invocándolo una y otra vez, aquel excelso brāhmaṇa preguntó a su guru, el Fuego: «Sé propicio conmigo; dime, ¿quién será su esposo?»

Verse 153

अन्योऽस्याः सदृशः कोऽपि वंशे नास्ति करोमि किम् । वह्निकुण्डात्समुत्थाय प्रोक्तवान्हव्यवाहनः

«En su linaje no hay nadie comparable a ella—¿qué he de hacer?» Así habló Havyavāhana (Agni), al alzarse desde el foso del fuego.

Verse 154

शृणु मे वचनं विप्र योऽस्या भर्ता भविष्यति । प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः

«Escucha mis palabras, oh brāhmaṇa: el futuro esposo de ella nacerá en el linaje de Priyavrata, dotado de gran fuerza y valor.»

Verse 155

पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिंदीजठरोद्भवः । दुर्दमो नाम भविता भर्ता ह्यस्या महीपतिः

«Será hijo de Vikramaśīla, nacido del vientre de Kāliṃdī; se llamará Durdama y, en verdad, será su esposo: un señor de la tierra.»

Verse 156

अत्रांतरे समायातो दुर्दमः स महीपतिः । गिरौ मृगवधाकांक्षी मुनिं गेहे न पश्यति । प्रियेऽयि तातः क्व गत एहि सत्यं ब्रवीहि मे

Entretanto llegó allí el rey Durdama, señor de la tierra, deseoso de cazar en la montaña. Al no ver al muni en la casa, dijo: «Amada mía—¿adónde ha ido tu padre? Ven, dime la verdad.»

Verse 157

नारद उवाच । अग्निशालास्थितेनैव तच्छ्रुतं वचनं प्रियम् । प्रियेत्यामन्त्रणं कोऽयं करोति मम वेश्मनि

Dijo Nārada: Mientras permanecía en la sala del fuego, oyó aquellas palabras afectuosas. «¿Quién será —se dijo— el que llama “amada” dentro de mi morada?»

Verse 158

स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्दमं मुनिः । जहर्ष दुर्दमं दृष्ट्वा मुनिः प्राह स गौतमम्

El sabio vio al rey Durdama, de gran alma. Al ver a Durdama, el sabio se regocijó y le habló con reverencia: «¡Oh, Gautama!»

Verse 159

शिष्यं विनयसम्पन्नमर्घ्यं पाद्यं समानय । एकं तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः

«Trae a mi discípulo bien disciplinado, y trae también el arghya y el agua para lavar los pies. Pues este rey ha llegado aquí después de mucho tiempo.»

Verse 160

जामाता सांप्रतं राजा योग्यास्य च सुता मम । ततः स चिंतयामास राजा जामातृ कारणम्

«Ahora el rey ha de ser mi yerno, y mi hija es digna de él.» Por ello, el rey comenzó a reflexionar sobre la causa y el modo de llegar a ser yerno.

Verse 161

मौनेन विधिना राजा जगृहेऽर्घ्यं द्विजाज्ञया । तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घ्यं महामुनिः

«Siguiendo el rito del silencio, el rey aceptó el arghya según la orden del brāhmaṇa. El gran sabio, el brāhmaṇa, tras recibir el arghya, permaneció sentado en su asiento.»

Verse 162

प्रस्तुतं प्राह राजेन्द्रं नृपते कुशलं पुरे । कोशे बले च मित्रे च भृत्यामात्य प्रजासु च । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

Entonces, hablando como correspondía, se dirigió al señor de los reyes: «Oh soberano, ¿está todo bien en tu ciudad: en el tesoro, en el ejército, en los aliados, en los servidores y ministros, y entre tus súbditos? Y tú mismo, oh de poderosos brazos, en quien todo se sostiene, ¿gozas de bienestar?»

Verse 163

पत्नी च ते कुशलिनी याऽत्र स्थाने हि तिष्ठति । अन्यासां कुशलं ब्रूहि याः संति तव मंदिरे

¿Y tu esposa—la que mora aquí, en este lugar—se halla bien? Dime también del bienestar de las otras damas que están en tu palacio.

Verse 164

राजोवाच । त्वत्प्रसादादकुशलं नास्ति राज्ये क्वचिन्मम । जातकौतूहलोऽस्म्यस्मि मम भार्याऽत्र का मुने

Dijo el Rey: Por tu gracia, no hay infortunio alguno en mi reino. Sin embargo, me colma la curiosidad—oh sabio—¿quién es mi esposa aquí, en este lugar?

Verse 165

प्रमुच उवाच । रेवती ते वरा भार्या किं न वेत्सि नृपोत्तम । त्रैलोक्यसुन्दरी या तु कथं सा विस्मृता तव

Dijo Pramuca: Revatī es tu excelsa esposa; ¿por qué no lo sabes, oh el mejor de los reyes? Ella, la hermosura de los tres mundos, ¿cómo pudo ser olvidada por ti?

Verse 166

राजोवाच । सुभद्रां शांतपापां च कावेरीतनयां तथा । सूरात्मजानुजातां च कदंबां च वरप्रजाम्

Dijo el Rey: (Recuerdo) a Subhadrā y a Śāntapāpā, y también a Kāverītanayā; y a Sūrātmajānujātā; y a Kadambā asimismo, bendecida con excelente descendencia.

Verse 168

ऋषिरुवाच । प्रियेति सांप्रतं प्रोक्ता रेवती सा प्रिया तव । तदन्यथा न भविता वचनं नृपसत्तम

Dijo el sabio: Ahora mismo ha sido llamada “amada”; esa Revatī es, en verdad, tu amada. Esta palabra no será de otro modo, oh el mejor de los reyes.

Verse 169

राजोवाच । नास्ति भावकृतो दोषः क्षम्यतां तद्वचो मम । विनिर्गतं वचोवक्त्रान्नाहं जाने द्विजोत्तम

Dijo el rey: «No hay falta nacida de una intención deliberada—perdona mis palabras. Una vez que las palabras han salido de la boca, ya no las conozco ni las domino por completo, oh el mejor de los brāhmaṇas».

Verse 170

ऋषिरुवाच । नास्ति भावकृतो दोषः परिवेद्मि कुरुष्व तत् । वह्निना कथितस्त्वं मे जामाताद्य भविष्यसि

Dijo el sabio: «No hay falta nacida de intención deliberada; lo comprendo. Haz lo que corresponde. Pues el Fuego (Agni) me habló de ti; hoy serás mi yerno».

Verse 171

इत्यादिवचनै राजा भार्या मेने स रेवतीम् । ऋषिस्तथोद्यतः कर्तुं विवाहं विधि पूर्वकम् । उवाच कन्या पितरं किञ्चिन्मे श्रूयतां पितः

Con tales palabras, el rey aceptó a Revatī por esposa. El sabio se dispuso entonces a celebrar el matrimonio conforme a los ritos debidos. Pero la doncella dijo a su padre: «Padre, escucha algo que deseo decirte».

Verse 172

यदि मे पतिना तात विवाहं कर्तुमिच्छसि । रेवत्यृक्षं विवाहं मे तत्करोतु प्रसादतः

«Padre, si deseas concertar mi matrimonio con este esposo, entonces, por tu gracia, que mi boda se celebre bajo el nakṣatra Revatī».

Verse 173

ऋषिरुवाच । रेवत्यृक्षश्च न वै भद्रे चन्द्रयोगे दिवि स्थितम् । ऋक्षाण्यन्यान्यपि संति सुभ्रूर्वैवाहकानि च

Dijo el sabio: «Oh dulce doncella, el nakṣatra Revatī no está ahora en el cielo en conjunción con la Luna. Pero existen otras constelaciones también, oh joven de cejas hermosas, que son propicias para el matrimonio».

Verse 174

कन्योवाच । तात तेन विना कालो विकलः प्रतिभाति मे । विवाहो विकले तात मद्विधायाः कथं भवेत्

Dijo la doncella: «Padre, sin ese (momento de Revatī), el tiempo mismo me parece incompleto. Padre, si el tiempo no está pleno, ¿cómo podría realizarse rectamente el matrimonio para alguien como yo?»

Verse 175

प्रमुञ्च उवाच । ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं तन्निपातितम्

Dijo Pramuñca: «Un asceta célebre llamado Ṛtavāk, a propósito de Revatī, se enfureció; y, en su ira, hizo caer aquella constelación.»

Verse 176

मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति विदितं तव । न चेच्छसि विवाहं त्वं संकटं नः समागतम्

«Y yo te he prometido a él como esposa—tú lo sabes bien. Si no consientes en el matrimonio, una gran calamidad ha venido sobre nosotros.»

Verse 177

कन्योवाच । ऋतवागेव स मुनिः किमेतत्तप्तवान्स्वयम् । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुताऽस्मि किम्

Dijo la doncella: «¿Es en verdad ese sabio Ṛtavāk—ha realizado él mismo tales austeridades? ¿O es que, por ti, padre, se me trata como si fuera hija de un simple “brahma-bandhu”, un brahmán sólo de nombre?»

Verse 178

ऋषिरुवाच । ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं तपस्वी नास्ति मेऽधिकः । सुता त्वं च मया देया नान्यत्कर्तुं समुत्सहे

El sabio dijo: «No eres hija de un brahma-bandhu. No hay asceta superior a mí. Y debes ser entregada por mí (en matrimonio); no tengo ánimo para obrar de otro modo.»

Verse 179

कन्योवाच । तपस्वी यदि मे तातस्तत्किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे कस्मान्न क्रियते पुनः

La doncella dijo: «Padre, si él es de veras un asceta, ¿qué es entonces esta constelación en el cielo? Habiéndola vuelto a colocar, ¿por qué no se celebra de nuevo mi boda en el tiempo debido?»

Verse 180

ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रं ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव

El sabio dijo: «Así sea; que la dicha te acompañe, oh gentil doncella—sé colmada de gozo. Por ti, colocaré la constelación Revatī en la senda de la Luna.»

Verse 181

ततस्तपःप्रभावेन रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथा पूर्वं तथा चक्रे सोमयोगि द्विजोत्तमः । विवाहं दुहितुः कृत्वा जामातरमुवाच ह

Entonces, por el poder de su austeridad, aquel gran muni—el más excelso entre los dos veces nacidos, firme en el Soma-yoga—restauró la mansión lunar de Revatī tal como antes. Tras celebrar la boda de su hija, se dirigió a su yerno.

Verse 182

औद्वाहिकं ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुष्प्रापमपि दास्यामि विद्यते मे महत्तपः

«Oh rey, di qué dote nupcial deseas—¿qué he de darte? Aun lo difícil de alcanzar te lo concederé, pues poseo grandes austeridades.»

Verse 183

राजोवाच । मनोः स्वायंभुवस्याहमुत्पन्नः संततौ मुने । मन्वंतराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद्वृणोम्यहम्

El rey dijo: «Oh sabio, he nacido en la estirpe de Svāyambhuva Manu. Por tu gracia, elijo como don un hijo que llegue a ser señor de un Manvantara.»

Verse 184

ऋषिरुवाच । भविष्यति महीपालो महाबलपराक्रमः । रेवती रेवतीकुण्डे स्नात्वा पुत्रं जनिष्यति

Dijo el sabio: «Nacerá en verdad un rey de la tierra, de gran fuerza y valor. Revati, tras bañarse en el Revati-kuṇḍa, dará a luz un hijo varón».

Verse 185

एवं कृत्वा गतो राजा सा च पुत्रमजीजनत् । रैवतेति कृतं नाम बभूव स मनुर्नृपः

Hecho esto, el rey partió, y ella dio a luz un hijo. A aquel Manu, de condición regia, se le dio el nombre de «Raivata».

Verse 186

अमुना च तदा प्रोक्तमस्मिन्रैवतके गिरौ । स्त्रियः स्नानं करिष्यंति तासां पुत्रा महाबलाः । दीर्घायुषो भविष्यंति दुःखदारिद्र्यवर्जिताः

Y entonces él proclamó en este monte Raivataka: «Las mujeres que se bañen aquí tendrán hijos de gran fuerza; serán de larga vida y quedarán libres de pena y pobreza».

Verse 187

नारद उवाच । इत्युक्ते पर्वतो राजन्दीर्घो भूत्वा पपात सः । एतौ तौ संस्मृतौ देवौ सभार्यौ हरिशंकरौ

Dijo Nārada: «Al ser pronunciadas estas palabras, oh rey, la montaña se alargó y luego cayó. Entonces fueron recordadas (invocadas) aquellas dos deidades—Hari y Śaṅkara—junto con sus consortes».

Verse 188

स्मृतमात्रौ तदाऽयातौ तेन बद्धौ पुरा यतः । यत्राहं तत्र स्थातव्यं भवद्भ्यामिति निश्चितम्

Apenas fueron recordados, acudieron al instante, pues antaño habían quedado ligados por él. Había quedado firmemente resuelto: «Donde yo esté, allí debéis permanecer vosotros dos».

Verse 189

अतो विष्णुहरौ देवौ स्थितौ तौ पर्वतोत्तमे । गिरौ रैवतके रम्ये स्वर्णरेखानदीजले । आराधयद्धरिं देवं रेवती तां च सोब्रवीत्

Por ello, aquellas dos deidades—Viṣṇu y Hara (Śiva)—permanecieron en la mejor de las montañas, el hermoso Raivataka, junto a las aguas del río Svarṇarekhā. Allí Revatī adoró al Señor Hari, y Él le habló.

Verse 190

भवताच्चंद्रयोगस्ते गगने ब्राह्मणाज्ञया । अन्यद्वृणीष्व तुष्टोऽहं वरं मनसि यत्स्थितम्

«Y por mandato del brāhmaṇa, tu unión con la Luna se ha consumado en los cielos. Ahora elige otro don: estoy complacido; pide lo que repose en tu corazón.»

Verse 191

रेवत्युवाच । गिरौ रैवतके देव स्थातव्यं भवता सदा । मया स्नानं कृतं यत्र तत्र स्नास्यंति ये जनाः

Revatī dijo: «Oh Señor, debes morar siempre en el monte Raivataka. Donde yo haya realizado el baño sagrado, en ese mismo lugar se bañarán también las gentes.»

Verse 192

तेषां विष्णुपुरे वासो भवत्विति वृतं मया । एवमस्तु तदा प्रोच्य गिरौ रैवतके स्थितः । दामोदरश्चतुर्बाहुः स्वयं रुद्रोपि संस्थितः

«Para esas gentes, que haya morada en la ciudad de Viṣṇu»: tal fue mi voto. Diciendo «Así sea», Dāmodara, el Señor de cuatro brazos, quedó establecido en el monte Raivataka; y el propio Rudra (Śiva) también tomó allí su asiento.

Verse 193

गंगाद्याः सरितः सर्वाः संस्थिता विष्णुना सह । क्षीरोदे मथ्यमाने तु यदा वृक्षः समुत्थितः

Todos los ríos, comenzando por el Gaṅgā, se hicieron presentes allí junto con Viṣṇu, cuando—al batirse el Océano de Leche—surgió el árbol sagrado.

Verse 194

आमर्द्दे देवदैत्यानां तेन सामर्दकी स्मृता । अस्मिन्वृक्षे स्थिता लक्ष्मीः सदा पितृगृहे नृप

Porque surgió en medio de la lucha aplastante entre dioses y asuras, se la recuerda como Sāmardakī. En este árbol mora siempre Lakṣmī, oh Rey, como si estuviera en la casa ancestral.

Verse 195

शिवालक्ष्मीः स्मृतो वृक्षः सेव्यते सुरसत्तमैः । देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्वृक्षोऽसौ वैष्णवः स्मृतः

Aquel árbol es recordado como Śivālakṣmī y es servido con veneración por los más excelsos de los dioses. Por todas las deidades, comenzando por Brahmā, ese árbol es proclamado en verdad de naturaleza vaiṣṇava.

Verse 196

सर्वैः संचिंत्य मुक्तोऽसौ गिरौ रैवतके पुरा । अस्य वृक्षस्य यात्रां ये करिष्यंति हरेर्दिने

Tras deliberarlo todos debidamente, aquello (el árbol/la presencia sagrada) fue antaño establecido en el monte Raivataka. Quienes emprendan la peregrinación a este árbol en el día de Hari (día sagrado de Viṣṇu)…

Verse 197

फाल्गुने च सिते पक्ष एकादश्यां नृपोत्तम । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति गुणाधिकाः । प्रांते विष्णुपुरे वासो जायतेनात्र संशयः

En Phālguna, en la quincena luminosa, en Ekādaśī, oh el mejor de los reyes: los hijos y los nietos de esos devotos serán abundantes en virtudes; y al final se alcanza morada en la ciudad de Viṣṇu; de ello no hay duda.

Verse 198

बलिरुवाच । कथमेतद्व्रतं कार्यं वैष्णवं विष्णुवल्लभम् । रात्रौ जागरणं कार्यं विधिना केन तद्वद

Dijo Bali: «¿Cómo debe realizarse este voto vaiṣṇava, amado por Viṣṇu? ¿Y según qué norma ha de observarse la vigilia nocturna? Dímelo.»

Verse 199

नारद उवाच । फाल्गुनस्य सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । स्नात्वा नद्यां तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽपि वा

Dijo Nārada: «En Ekādaśī, durante la quincena luminosa de Phālguna, obsérvese el ayuno; y después báñese—sea en río, estanque, aljibe, pozo o incluso en el hogar».

Verse 200

गत्वा गिरौ वने वाऽपि यत्र सा प्राप्यते शिवा । पूज्या पुष्पैः शुभै रात्रौ कार्यं जागरणं नरैः

Yendo al monte, o incluso al bosque, allí donde se halla esa auspiciosa Śivā, debe ser adorada con flores benditas; y durante la noche, los hombres han de velar en vigilia.

Verse 201

अष्टाधिकशतैः कार्या फलैस्तस्याः प्रदक्षिणा । प्रदक्षिणीकृत्य नगं भोक्तव्यं तु फलं नरैः

Su pradakṣiṇā debe realizarse con ciento ocho frutos. Tras circunvalar así el árbol sagrado, los hombres deben entonces participar del fruto.

Verse 202

करकं जलपूर्णं तु कर्त्तव्यं पात्रसंयुतम् । हविष्यान्नं तु कर्त्तव्यं दीपः कार्यो विधानतः

Dispóngase una vasija de agua colmada, junto con el recipiente apropiado. Prepárese también alimento haviṣya, y ofrézcase una lámpara conforme al rito.