Adhyaya 16

Verse 1

राजोवाच । अथासौ वामनो विप्रः प्रविष्टो गहने वने । एकाकी किं चकाराथ कौतुकं तद्वदस्व मे

El Rey dijo: «Entonces aquel brāhmaṇa enano, Vāmana, entró en un bosque espeso. Estando solo, ¿qué hizo allí? Cuéntame ese asunto maravilloso».

Verse 2

सारस्वत उवाच । अथासौ वामनो विप्रो गत्वा रैवतके गिरौ । स्वर्णरेखानदीतोये स्नात्वाथ विधिपूर्वकम्

Sārasvata dijo: «Entonces el brāhmaṇa Vāmana fue al monte Raivataka; y, tras bañarse en las aguas del río Svarṇarekhā, cumplió los ritos conforme al orden prescrito».

Verse 3

सुगंधपुष्पधूपाद्यैर्देवं संपूज्य भक्तितः । तस्थौ तदग्रतो राजन्नेकाकी निर्जने वने

Con flores fragantes, incienso y otras ofrendas, adoró a la Deidad con devoción; y allí permaneció ante Él, oh Rey, solo en el bosque solitario.

Verse 4

सर्वसत्त्वसमायुक्ते सरीसृपसमाकुले । अनेकस्वरसंघुष्टे मयूरध्वनिनादिते

Aquel bosque estaba colmado de toda clase de seres, atestado de reptiles, resonante de múltiples voces, y vibrante por los clamores de los pavos reales.

Verse 5

कोकिलारावरम्ये च वनकुक्कुटघोषिते । खद्योतद्योतिते तस्मिन्वलीमुखविधूनिते

Allí era encantador con el arrullo de los cucos, resonante con los clamores de las aves silvestres; iluminado por el fulgor de las luciérnagas—donde los monos saltaban y sacudían las ramas.

Verse 6

क्वचिद्वंशाग्निना शांते क्वचित्पुष्पितपादपे । गगनासक्तविटपे सूर्यतापविवर्जिते

En unos lugares reinaba la calma, apagados los fuegos del bambú; en otros había árboles en flor—ramas alzadas como tocando el cielo—libres del ardor abrasador del sol.

Verse 7

लुब्धकाघात संत्रस्तभ्रांतसूकरशंबरे । संहृष्टक्षत्रियवातस्थानदानविचक्षणे

Allí, jabalíes y ciervos vagaban confundidos, aterrados por los golpes de los cazadores; y los guerreros kṣatriyas, exultantes, observaban con agudeza el terreno ventoso como si fuese apto para acampar.

Verse 8

अनेकाश्चर्यसंपन्नं सस्मार मनसा हरिम् । तं भीतमिव विज्ञाय नरसिंहः समाययौ

Al ver aquel lugar colmado de muchas maravillas, lo recordó a Hari en su mente; y, sabiendo que él estaba como temeroso, Narasiṃha acudió allí.

Verse 9

रक्षार्थं तस्य विप्रस्य बभाषे पुरतः स्थितः । न भेतव्यं त्वया विप्र वद ते किं करोम्यहम्

Puesto ante él para proteger a aquel brāhmaṇa, le habló: “No temas, oh brāhmaṇa. Dime: ¿qué he de hacer por ti?”

Verse 10

विप्र उवाच । यदि तुष्टो वरो देयो नरसिंह त्वया मम । सदात्र रक्षा कर्त्तव्या सर्वेषां तीर्थवासिनाम्

Dijo el brāhmaṇa: «Si estás complacido y has de concederme una gracia, oh Narasiṃha, entonces otorga siempre protección aquí a todos los que moran en este sagrado vado (tīrtha)».

Verse 11

देवस्याग्रे सदा स्थेयं यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । एवमस्त्विति तं प्रोच्य तथा चक्रे हरिस्तदा

«Permanece siempre ante la Deidad, mientras perduren los catorce Indras.» Diciéndole: «Así sea», Hari lo hizo entonces tal cual.

Verse 12

अतो दामोदरस्याग्रे नरसिंहः स पूज्यते । वनं सौम्यं कृतं तेन तीर्थरक्षां करोति सः

Por ello, Narasiṃha es venerado ante Dāmodara. Por su poder, aquel bosque fue vuelto apacible y auspicioso; él permanece como guardián del tīrtha, protegiéndolo.

Verse 13

भूतप्रेतादिसंवासो वने तस्मिन्न जायते । नरसिंहप्रभावेन नष्टं सिंहादिजं भयम्

En aquel bosque no hay morada de bhūtas, pretas y semejantes. Por el poder de Narasiṃha, se desvanece el temor nacido de leones y de otros peligros.

Verse 14

कार्त्तिके वासरे विष्णोर्द्वादश्यां पारणे कृते । दामोदरं नमस्कृत्य भवं द्रष्टुं ततो ययौ

En Kārttika, en el día de Viṣṇu, cuando el ayuno fue concluido debidamente en la Dvādaśī, tras inclinarse ante Dāmodara, partió luego para contemplar a Bhava (Śiva).

Verse 15

चतुर्दश्यां कृतस्नानो भवं संपूज्य भावतः । भवभावभवं पापं भस्मीभूतं भवार्चनात्

En la Caturdaśī, tras bañarse ritualmente, adoró a Bhava con devoción sincera. Por la adoración de Bhava, el pecado nacido del devenir mundano y de sus enredos quedó reducido a cenizas.

Verse 16

स क्षीणपापनिचयो जातो देवस्य दर्शनात् । भवस्याग्रे स्थितं शांतं तथा वस्त्रापथस्य च

Por la visión de la deidad, se agotó su cúmulo de pecados. Luego permaneció sereno ante Bhava, y asimismo ante la deidad de Vastrāpatha.

Verse 17

तं कालमेघं समभ्यर्च्य ततो वस्त्रापथं ययौ । देवं संपूज्य मंत्रैः स वेदोक्तैर्विधिपूर्वकम्

Habiendo venerado debidamente a aquel Kālamēgha, marchó luego a Vastrāpatha. Allí realizó la adoración completa de la deidad con mantras proclamados por los Vedas, conforme al rito prescrito.

Verse 18

धूपदीपादिनैवेद्यैः सर्वं चक्रे स वामनः । प्रदक्षिणाशतं कृत्वा भवस्याग्रे व्यवस्थितः

Aquel Vāmana realizó toda la adoración con incienso, lámparas y ofrendas de alimento. Tras completar cien circunvalaciones, quedó de pie ante Bhava.

Verse 19

यावन्निरीक्षते सर्वं तावत्पश्यति पर्वतम् । उज्जयंतं गिरिवरं मैनाकस्य सहोदरम्

Mientras miraba en derredor, contempló una montaña: Ujjayanta, excelsa cumbre, de la que se dice que es hermana de Maināka.

Verse 20

सुराष्ट्रदेशे विख्यातं युगादौ प्रथमं स्थितम् । भूधरं भूधरैर्युक्तं शिलापादपमंडितम्

Famoso en la tierra de Surāṣṭra, establecido desde el inicio mismo de la era, es un gran macizo montañoso acompañado de otras sierras, adornado con rocas y árboles.

Verse 21

तं दृष्ट्वा चिंतयामास सूक्ष्मान्धर्मान्स वामनः । अल्पायासान्सुबहुलान्पुत्रलक्ष्मीप्रदायकान्

Al verlo, Vāmana meditó en formas sutiles de dharma: prácticas de poco esfuerzo y de fruto abundante, que otorgan la dicha de la descendencia y la prosperidad.

Verse 22

अवश्यं क्रिय माणेषु स्वधर्म उपजायते । दृष्ट्वा नदीं सागरगां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते

Cuando los actos sagrados se realizan con certeza, el propio dharma nace de manera natural. Con solo contemplar el río que va al océano y bañarse en él, uno queda liberado de los pecados.

Verse 23

गां स्पृष्ट्वा ब्राह्मणं नत्वा संपूज्य गुरुदेवताः । तपस्विनं यतिं शांतं श्रोत्रियं ब्रह्मचारिणम्

Habiendo tocado la vaca, habiéndose inclinado ante un brāhmaṇa y habiendo honrado debidamente a los gurús y a las deidades; (y honrando) al asceta, al renunciante, al ser apacible, al śrotriya versado en los Vedas y al estudiante brahmacārin—(se obtiene gran mérito).

Verse 24

पितरं मातरं भगिनीं तत्पतिं दुहितां पतिम् । भागिनेयमथ दौहित्रं मित्रसंबधिबांधवान् । संभोज्य पातकैः सर्वैर्मुच्यंते गृहमेधिनः

Los cabezas de familia quedan libres de todos los pecados al alimentar y agasajar: al padre y a la madre, a la hermana y a su esposo, a la hija y al yerno, al sobrino y al nieto, así como a amigos, parientes y deudos.

Verse 25

राजा गजाश्वनकुलं सतीवृषमहीधराः । आदर्शक्षीरवृक्षाश्च सततान्नप्रदास्तु ते

Que para ellos haya realeza; linajes ricos en elefantes, caballos y familias nobles; esposas virtuosas, toros excelentes y prosperidad como montañas; y que haya también “árboles de leche” que cumplen deseos y dadores constantes de alimento.

Verse 26

दृष्टमात्राः पुनन्त्येते ये नित्यं सत्यवादिनः । वेदधर्मकथां श्रुत्वा भुक्तिमुक्तिप्रदा नरान्

Estos, que hablan siempre la verdad, purifican a otros con solo ser vistos. Al oír su enseñanza sobre el Veda y el dharma, conceden a los hombres tanto el goce en este mundo como la liberación más allá.

Verse 27

स्मृत्वा हरिहरौ गंगां कृत्वा तीरेण मार्जनम् । गत्वा जागरणे विष्णोर्दत्त्वा दानं च शक्तितः

Recordando a Hari y a Hara y al río Gaṅgā, realizando los ritos de purificación en la ribera, acudiendo a la vigilia nocturna de Viṣṇu y dando limosna según la propia capacidad—todo ello es alabado como acto de gran mérito.

Verse 28

तांबूलं कुसुमं दीपं नैवेद्यं तुलसीदलम् । गीतं नृत्यं च वाद्यं च विधाय सुरमंदिरे

En el templo divino, ofrecer betel, flores, lámparas, naivedya (ofrenda de alimentos) y hojas de tulasī; y disponer canto, danza y música instrumental—tal es un culto de altísimo mérito.

Verse 29

एते सूक्ष्माः स्मृता धर्माः क्रियमाणा महोदयाः । अतो गिरीन्द्रं पश्यामि सर्वदेवालयं शुभम्

Estos son recordados como sutiles formas de dharma; cuando se practican, traen una gran elevación. Por eso contemplo al «Señor de las Montañas», auspicioso, morada de todos los dioses.

Verse 30

तेषां करतले स्वर्गः शिखरं यांति ये नराः

El cielo está, por así decirlo, en la palma de su mano: aquellos que alcanzan la cumbre de esa montaña sagrada.

Verse 31

इति ज्ञात्वा समा रूढो वामनो गिरिमूर्द्धनि । ऐरावतपदाक्रांत्या यत्र तोयं विनिःसृतम्

Sabiéndolo así, Vāmana ascendió a la cresta del monte—donde el agua brotó por la huella del paso de Airāvata.

Verse 32

ततः शिखरमारूढां भवानीं स्कन्दमातरम् । द्रष्टुं स वामनो याति शिखरे गगनाश्रिते

Luego Vāmana fue a contemplar a Bhavānī, la Madre de Skanda, que había subido a la cima, en aquel pico que parecía reposar en el cielo mismo.

Verse 33

यथायथा गिरिवरे समारोहंति मानवाः । तथातथा विमुच्यंते पातकैः सर्वदेहिनः

Según y según los hombres ascienden esa montaña excelsa, así y así todos los seres encarnados quedan liberados de los pecados.

Verse 34

इति कृत्वा मतिं विप्रो जगाम गिरिमूर्द्धनि । भवभक्तो भवानीं स ददर्श स्कन्दमातरम्

Resuelto así, el brāhmaṇa fue a la cresta del monte; devoto de Bhava (Śiva), contempló a Bhavānī, la Madre de Skanda.

Verse 35

अंबेति भाषते स्कंदस्ततोऽन्ये सर्वदेवताः । पृथिव्यां मानवाः सर्वे पाताले सर्वपन्नगाः

Skanda pronunció la palabra «¡Ambā!», y entonces todas las demás deidades la repitieron. En la tierra, todos los humanos la proclamaron; y en Pātāla, todas las serpientes nāga también.

Verse 36

अतो ह्यंबेति विख्याता पूज्यते गिरिमूर्द्धनि । संपूज्य विविधैर्मुख्यैः फलैर्नानाविधैर्द्विजः

Por ello, ella es célebre como «Ambā» y es venerada en la cima de la montaña. El brāhmana, tras adorarla debidamente con muchos frutos escogidos de diversas clases, prosiguió su rito.

Verse 37

गगनासक्तशिखरे संस्थितः कौतुकान्वितः । एकाकी शिखरे तस्मिन्नूर्द्ध्वबाहुर्व्यवस्थितः

De pie en aquella cumbre que parecía tocar el cielo, colmado de asombro, solo en esa cima permaneció—firme allí, con los brazos alzados.

Verse 38

निरीक्ष्य मेदिनीं सर्वां सपर्वतससागराम् । आद्यं सनातनं देवं भास्करं त्रिगुणात्मकम्

Tras contemplar toda la tierra—con sus montañas y océanos—meditó en Bhāskara, el Dios primordial y eterno, cuya naturaleza es la de las tres guṇas.

Verse 39

सर्वतेजोमयं सर्वदेवं देवैर्नमस्कृतम् । भ्रममाणं निराधारं कालमानप्रयोजकम्

Contempló a Aquel todo-radiante, el dios que, en cierto sentido, es «todos los dioses», venerado por las deidades—avanzando sin apoyo y estableciendo las medidas del tiempo.

Verse 40

यावत्पश्यति तं विप्रस्तावत्पश्यति शंकरम् । दिगंबरं भवं देवं समंतादश्मगुंठितम्

Mientras el brāhmaṇa lo contemplaba (a Bhāskara), por todo ese tiempo también contemplaba a Śaṅkara—Bhava, el Dios Digambara, vestido con las direcciones—rodeado por todas partes de macizos peñascos.

Verse 41

बुद्धरूपाकृतिं देवं सर्वज्ञं गुणभूषितम् । कृशांगं जटिलं सौम्यं व्योममार्गे स्वयं स्थितम्

Vio al Dios con figura semejante a la de un Buda—omnisciente y adornado de virtudes—de miembros esbeltos, de cabellera enmarañada, apacible, y erguido por sí mismo en la senda del cielo.

Verse 42

श्रीशिव उवाच । शृणु वामन तुष्टोऽहं दास्ये ते विविधान्वरान् । त्रैलोक्यव्यापिनी वृद्धिर्भविष्यति न संशयः

Śrī Śiva dijo: «Escucha, oh Vāmana. Estoy complacido. Te concederé diversos dones. Tu prosperidad y tu crecimiento espiritual se extenderán por los tres mundos; de ello no hay duda».

Verse 43

प्रतिभास्यंति ते वेदा गीतनृत्यादिकं च यत् । असाध्यसाधनी शक्ति भविष्यति तव स्थिरा । परं वस्त्रापथे गत्वा कुरु तीर्थावलोकनम्

«Los Vedas resplandecerán en ti con comprensión diáfana, y también las artes como el canto y la danza. En ti surgirá un poder firme que logra aun lo que parece imposible. Por ello, ve a Vastrāpatha y contempla los tīrthas sagrados.»

Verse 44

वामन उवाच । वस्त्रापथे महादेव यानि तीर्थानि तानि मे । वद देव विशेषेण यद्यस्ति करुणा मयि

Vāmana dijo: «Oh Mahādeva, ¿cuáles son los tīrthas que hay en Vastrāpatha? Dímelos, oh Dios, con detalle, si en verdad tienes compasión de mí.»

Verse 45

रुद्र उवाच । वस्त्रापथस्य वायव्ये कोणे दिव्यं सरोवरम् । तस्य पश्चिमदिग्भागे जालिर्गहनपल्लवा

Rudra dijo: «En el ángulo noroeste de Vastrāpatha hay un lago divino. En su lado occidental se halla una espesura llamada Jāli, densa de follaje y tiernos brotes».

Verse 46

बिल्ववृक्षमयी मध्ये लिंगं तत्रास्ति मृन्मयम् । यत्रासौ लुब्धकः सिद्धो गतो मम पुरे पुरा

«En medio de aquel bosquecillo de bilvas hay un liṅga de barro. En ese mismo lugar, antaño un cazador alcanzó la perfección y, hace ya mucho, partió a mi ciudad (la morada de Śiva)».

Verse 47

तस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । इंद्रो वै वृत्रहा यस्मिन्विमुक्तो ब्रह्महत्यया

«Con sólo contemplar ese (liṅga), se destruye el pecado de brahmahatyā. Allí mismo Indra —matador de Vṛtra— fue liberado de la mancha de brahmahatyā».

Verse 48

तस्माद्रुत्तरदिग्भागे धनदेन प्रतिष्ठितम् । लिंगं त्रैलोक्यविख्यातं तत्र देवी त्रिशूलिनी

«Al norte de ese lugar hay un liṅga establecido por Dhanada (Kubera), célebre en los tres mundos. Allí también está la Diosa Triśūlinī».

Verse 49

यस्या दर्शनमात्रेण पुत्रोऽस्य नलकूबर । पाशानुषक्तहस्तोऽभूद्देवं चक्रे त्रिशूलिनम्

«Con sólo contemplarla a ella (Triśūlinī), su hijo Nalakūbara —cuya mano estaba sujeta por un lazo— fue restituido; y él rindió servicio y adoración al dios Triśūlin (Śiva portador del tridente)».

Verse 50

भवस्य नैरृते कोणे गणो हेरंबसंज्ञितः । यमेन कुर्वता लिंगं प्रथमं च प्रतिष्ठितः

En el ángulo suroeste del dominio de Bhava (Śiva) hay un gaṇa llamado Heraṃba. Allí, Yama, mientras cumplía su deber, estableció por primera vez un liṅga.

Verse 51

विचित्रं तस्य माहात्म्यं चित्रगुप्तोऽति विस्मितः । दृष्ट्वा समागतो द्रष्टुं देवं तं मृन्मयं पुरा

Maravillosa es la grandeza de aquel (liṅga/lugar). Citragupta, profundamente asombrado al verlo/oirlo, vino antaño para contemplar a ese dios hecho de tierra (el liṅga de arcilla).

Verse 52

तेनापि निर्मितं लिंगं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तम । चित्रगुप्तेश्वरंनाम विख्यातं भुवन त्रये

Oh el mejor de los nacidos dos veces, él también erigió un liṅga en ese campo sagrado. Se hizo célebre en los tres mundos con el nombre de Citraguptēśvara.

Verse 53

पश्चिमेन चकारोच्चैः प्रजापतिरुदारधीः । केदाराख्यं तदा लिंगं गिरौ रैवतके स्थितम् । प्रजापतिः स्वयं तस्थौ तत्र पर्वतसानुनि

Hacia el occidente, Prajāpati, de noble entendimiento, estableció entonces un liṅga llamado Kedāra, situado en el monte Raivataka. El propio Prajāpati permaneció allí, en la ladera de la montaña.

Verse 54

रुद्र उवाच । इंद्रेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्ये शृणुष्व तत् । ईशानकोणे विख्यातं भवस्य विदितं मम

Dijo Rudra: Voy a relatar la grandeza de Indreśvara; escúchala. Es célebre en el cuadrante noreste, y es bien conocida por mí y por Bhava (Śiva).

Verse 55

वामन उवाच । कस्मादिंद्रः समायातः कथं चक्रे हरं हरिः । कथां सविस्तरामेतां कथयस्व मम प्रभो

Dijo Vāmana: ¿Por qué razón vino aquí Indra, y de qué modo Hari hizo manifestarse a Hara (Śiva)? Cuéntame esta historia con todo detalle, oh Señor.

Verse 56

रुद्र उवाच । लुब्धकस्तु पुरा सिद्धः शिवरात्रिप्रजागरात् । शिवलोके तदा प्राप्तं विमानं गणसंयुतम्

Dijo Rudra: En tiempos antiguos, un cazador alcanzó la perfección espiritual (siddhi) por velar en la noche de Śivarātri. Entonces, en el mundo de Śiva, llegó un vimāna celestial, acompañado por los gaṇas.

Verse 57

सर्वत्रगं सुरुचिरं दिव्यस्त्रीगीतनादितम् तदारुह्य समायातो द्रष्टुं तां नगरीं हरेः

Aquel vimāna, que podía ir a todas partes, era sumamente hermoso y resonaba con los cantos de las mujeres divinas. Al subir en él, llegó para contemplar la ciudad de Hari.

Verse 58

यस्यां युद्धं समभवद्गणानां यमकिंकरैः । आगच्छमानं तं ज्ञात्वा देवराजेन चिंतितम्

Allí se había entablado una batalla entre los gaṇas de Śiva y los servidores de Yama. Al saber que él se acercaba, Indra, rey de los dioses, se inquietó y se puso a reflexionar.

Verse 59

पूज्योऽयं हरवत्सर्वैश्चित्रगुप्तयमादिभिः । इंद्रो गजं समारुह्य महिषेण यमो यतः

«A éste hay que honrarlo como a Hari, por todos: por Citragupta, por Yama y por los demás». Por ello Indra montó su elefante, mientras Yama partió sobre su búfalo.

Verse 60

विधाय लेखनीं कर्णे चित्रगुप्तो यमाज्ञया । ततो हूता गणाः सर्वे ये नीता धरणीतलात्

Por mandato de Yama, Citragupta colocó el estilete junto a su oído, presto para registrar. Entonces fueron convocados todos los gaṇas que habían sido traídos desde la faz de la tierra.

Verse 61

निजापराधसंतप्ता गतास्ते दक्षिणामुखम् आथित्यपू । जा कर्तव्या लुब्धके गृहमागते

Afligidos por la conciencia de sus propias faltas, se encaminaron hacia el sur. Cuando un cazador llega a la casa como huésped, debe ofrecérsele hospitalidad y veneración respetuosa.

Verse 62

अपूजिते गते ह्यस्मिन्हरो मां शपयिष्यति । तस्मात्पूजां करिष्यामि यथा तुष्यति शंकरः

«Si me marcho de aquí sin rendir culto, Hara sin duda me maldecirá. Por eso realizaré la adoración de tal modo que Śaṅkara quede plenamente complacido.»

Verse 63

देवं द्रष्टुं समायातं ददर्शादूरतः स्थितम् । विमानस्थं हराकारं सूर्यकोटिसमप्रभम्

Vio a la deidad que había venido para ser contemplada, de pie a lo lejos: asentada en un carro celeste, con la forma de Hara, resplandeciente como diez millones de soles.

Verse 64

संस्तूयमानं चरितैः शिवरात्रेः शिवस्य च । माघे मासे चतुर्द्दश्यां कृष्णायां जागरे कृते

Era ensalzado mediante los relatos sagrados de Śivarātri y del propio Śiva: en el mes de Māgha, en la decimocuarta noche de la quincena oscura, cuando se había observado la vigilia nocturna.

Verse 65

तदेवं जायते सर्वं सुरेश्वर धरातले । एवं देवांगना काचिदाचक्षंती पुरंदरम् । निवार्य हस्तमुद्यम्य गजेंद्रं चारुलोचना

Así, oh Señor de los dioses, todo esto acontece sobre la tierra. De este modo una doncella celestial habló a Purandara; la de hermosos ojos lo contuvo, alzando la mano hacia el majestuoso rey de los elefantes.

Verse 66

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैर्व्रतैः किं किं सुरार्चनैः । किं योगैः किं तपोभिश्च ब्रह्मचर्य्यैः सुरेश्वर

¿De qué sirven tantas dádivas y limosnas? ¿Qué se obtiene con los votos, con la adoración de los dioses, con las prácticas del yoga, con las austeridades y con el brahmacarya, oh Señor de los dioses?

Verse 67

गयायां पिंडदानेन प्रयागमरणेन किम् । सोमेश्वरे सरस्वत्यां सोमपर्वणि किं गतैः

¿Qué se logra ofreciendo piṇḍas en Gayā, o muriendo en Prayāga? ¿Qué se logra yendo a Someśvara, o a la Sarasvatī, en el día sagrado de Soma-parvan?

Verse 68

कुरुक्षेत्रगतैः किं स्याद्राहुग्रस्ते दिवाकरे । तुलासुवर्णदानेन वेदपाठेन किं भवेत्

¿Qué se gana yendo a Kurukṣetra cuando el sol es eclipsado por Rāhu? ¿Qué resulta de donar oro en la balanza (tulā-dāna) o de recitar los Vedas?

Verse 69

सर्वपापक्षयो येन वृषोत्सर्गेण तेन किम् । गोदानं किं करोत्येवं जलदानं तथैव च

Incluso ese vṛṣotsarga —la liberación del toro— por el cual se dice que se destruyen todos los pecados, ¿qué sentido tiene? Entonces, ¿qué logra el don de una vaca, y del mismo modo el don de agua?

Verse 70

अयने विषुवे चैव संक्रांतौ कीदृशं फलम् । माघमासे चतुर्दश्यां यादृशं जागरे कृते

En el ayana (solsticio), en el viṣuva (equinoccio) y en el saṅkrānti, ¿qué clase de fruto se obtiene? Y en el decimocuarto día del mes de Māgha, cuando se realiza la vigilia nocturna (jāgara), ¿qué fruto incomparable se alcanza?

Verse 71

यमः संभाषते वाण्या महिषोपरि संस्थितः । पश्य रुद्रस्य माहात्म्यं चित्रगुप्त विचारय

Yama, sentado sobre su búfalo, habló diciendo: “Contempla la grandeza de Rudra; oh Citragupta, considérala bien.”

Verse 72

अयं स लुब्धको येन हरः संपूजितः पुरा । सुराष्ट्रदेशे विख्यातं तीर्थं वस्त्रापथं शृणु

Este es aquel mismo cazador por quien, antaño, Hara (Śiva) fue debidamente venerado. Ahora escucha acerca del célebre tīrtha llamado Vastrāpatha, renombrado en la tierra de Surāṣṭra.

Verse 73

उज्जयंतो गिरिस्तत्र तथा रैवतको गिरिः । महती वर्त्तते जालिस्तयोर्मध्ये मया श्रुतम्

Allí se alza el monte Ujjayanta, y también el monte Raivataka. Entre ambos se extiende el gran Jāli, según he oído.

Verse 74

मृन्मयं वर्तते लिगं रात्रौ चानेन पूजितः । रात्रौ जागरणं कर्त्तुं येन कार्येण चागतः

Hay un liṅga hecho de arcilla, y por él fue adorado de noche. Había venido con el propósito de cumplir la vigilia durante toda la noche.

Verse 75

तदस्माभिः कथं वाच्यं स्वयं जानंति ते सुराः । वरांगना वरं द्रष्टुं वरयंति परस्परम् । इंद्रावासात्समायाता नंदने वेगवत्तराः

¿Cómo podríamos decirlo? Esos dioses lo saben por sí mismos. Las doncellas celestiales, ansiosas de contemplar lo supremo, se eligen entre sí; de paso veloz, vinieron desde la morada de Indra al bosque de Nandana.

Verse 76

विरंचिना रायणशंकरत्विषा देहेन चागच्छति कोऽपि पूरुषः । पुरीं सुरेशाधिपतेर्निरीक्षितुं भर्त्ता ममायं तव चास्ति किं पतिः

Viene un hombre, cuyo cuerpo resplandece con el fulgor de Virāñci (Brahmā), Nārāyaṇa y Śaṅkara. Ha venido a contemplar la ciudad del señor de los dioses (Indra). «¡Éste es mi esposo!»—pero ¿tú también tienes esposo para reclamarlo?

Verse 77

मृदंगवीणा पटहस्वरस्तुतैः प्रवोधिताभिः सुरराजमन्दिरे । देवो हरोऽयं न नरो हराकृतिर्दृष्टोंगनाभिस्तव किं किमावयोः

En el palacio del rey de los dioses, despertadas por alabanzas entonadas con voces de mṛdaṅga, vīṇā y paṭaha, comprendieron: «Éste es el dios Hara—no un hombre, aunque lleve la forma de Hara». Visto ya por las doncellas, ¿qué es lo tuyo y qué es lo mío para reclamar?

Verse 78

गायंति काश्चिद्विहसंति काश्चिन्नृत्यंति काश्चित्प्रपठंति काश्चित् । वदन्ति काश्चिज्जयशब्दसंयुतैर्वाक्यैरनेकैर्गुरुसन्निधाने

Unas cantaban, otras reían, otras danzaban y otras recitaban. Algunas pronunciaban muchas palabras, colmadas de clamores de victoria, en presencia del venerable maestro.

Verse 79

काचिच्छिवं स्तौति शिवां तथान्या पृच्छत्यथान्या किमु बिल्वपत्रात् । किं वोपवासेन फलं तवेदं निद्राक्षयेणाथ फलं तवैतत्

Una alababa a Śiva; otra, a Śivā (la Diosa). Otra preguntaba: «¿Qué se gana, en verdad, al ofrecer hojas de bilva? ¿Qué fruto te viene del ayuno? ¿Y qué fruto te viene de perder el sueño, velando?»

Verse 80

तासां नानाविधा वाचः श्रूयन्ते नन्दने वने । ब्रह्मलोकादिका वार्त्ताः कृत्वा च तदनन्तरम्

En el bosque de Nandana se oyeron sus voces de muchas clases. Tras hablar de Brahmaloka y de otros mundos, prosiguieron luego su camino.

Verse 81

देवेन्द्रो लुब्धकं भूयो बभाषे कौतुकान्वितः । कस्मिन्देशे गिरौ जालिर्लिंगं यत्रास्ति दर्शय

Devendra (Indra) volvió a hablar al cazador, colmado de curiosidad: «¿En qué tierra, en qué monte está ese Jāli, donde se halla el liṅga? Muéstramelo (dímelo)»

Verse 82

लुब्धक उवाच । सुराष्ट्रदेशे विख्यातो यस्मिन्देशे सरस्वती । वाडवं शिरसा धृत्वा प्रविष्टा लवणोदधौ

Dijo el cazador: «En la célebre tierra de Surāṣṭra hay una región famosa donde el río Sarasvatī, llevando sobre su cabeza el Vāḍava (fuego subterráneo), entra en el océano salado.»

Verse 83

यत्र सा गोमती याति यत्रास्ते गन्धमादनः । उज्जयंतो गिरिवरो यत्र रैवतको गिरिः

«Donde fluye el río Gomatī; donde se alza Gandhamādana; donde está el excelso monte Ujjayanta; y donde se halla el monte Raivataka—»

Verse 84

तत्र वस्त्रापथं क्षेत्रं भवस्तत्र व्यवस्थितः । तत्रास्ते मृन्मयं लिंगं जालिमध्ये सुरोत्तम

«Allí se halla el campo sagrado llamado Vastrāpatha; allí mora Bhava (Śiva). Allí también, oh el mejor de los dioses, dentro de Jāli hay un liṅga de arcilla.»

Verse 85

इन्द्र उवाच । सहितैस्तत्र गंतव्यं पूजयिष्ये भवं स्वयम् । जालिमध्ये तथा लिंगं दर्शयस्व च लुब्धक

Dijo Indra: «Vayamos todos juntos a ese lugar; yo mismo adoraré a Bhava (Śiva). Y tú, oh cazador, muéstranos también ese liṅga que está dentro de Jālī».

Verse 86

परदारादिकं पापं दैत्यानां तु विकृंतने । वधे वृत्रस्य संजातं तत्सर्वं क्षालयाम्यहम्

«El pecado que comienza con ofensas como mancillar a la esposa ajena, el incurrido al segar a los Dāitya, y el que nació de la muerte de Vṛtra: todo eso lo lavaré y purificaré.»

Verse 87

इत्युक्त्वा सहिताः सर्वे संप्राप्ता गिरिमूर्द्धनि । वाहनानि च ते त्यक्त्वा प्रस्थिताः पादचारिणः

Dicho esto, todos juntos llegaron a la cumbre de la montaña; dejando sus vehículos, emprendieron la marcha a pie.

Verse 88

उज्जयन्तगिरेर्मूर्ध्नि गजराजः समागतः । तदाग्रचरणं तस्य ददौ मूर्धनि कारणात्

En la cima del monte Ujjayanta llegó el majestuoso rey de los elefantes; y entonces, por cierta razón, apoyó su pata delantera sobre la cumbre.

Verse 89

तेनाक्रान्तो गिरिवरस्तोयं सुस्राव निर्मलम् । गजपादोद्भवं वारि भविष्यति सदा स्थिरम्

Al ser oprimida por él aquella excelsa montaña, brotó agua pura y cristalina. Esa agua, nacida del pie del elefante, permanecerá por siempre, firme e inmutable.

Verse 90

इति प्रोक्तं सुरेन्द्रेण लोकानां हितकाम्यया । सर्वे समागतास्तत्र यत्र जालिर्व्यवस्थिता

Así habló el Señor de los dioses, deseando el bien de los mundos. Entonces todos se reunieron allí, donde Jāli está establecido.

Verse 91

संपूज्य विविधैः पुष्पैर्माघमासे चतुर्दशी । तस्यां जागरणं कृत्वा सञ्जातो निर्मलो हरिः

Tras rendir culto con diversas flores en el día decimocuarto del mes de Māgha, y velar en esa noche, Hari quedó purificado, sin mancha alguna.

Verse 92

वस्त्रापथे भवं पूज्य हरिं रैवतके गिरौ । इन्द्रेश्वरं प्रतिष्ठाप्य संप्राप्तः स्वनिकतनम्

Habiendo venerado a Bhava (Śiva) en Vastrāpatha y a Hari en el monte Raivataka, estableció a Indreśvara (el liṅga) y luego regresó a su propia morada.

Verse 93

लुब्धकोऽपि विमानेन संप्राप्तो हरिमन्दिरे । इत्युक्त्वा स भवो देवस्तत्रैवांतरधीयत

«Incluso el cazador, llevado por un vimāna, ha llegado al templo de Hari». Diciendo esto, el Señor Bhava (Śiva) desapareció allí mismo.

Verse 94

वामनोपि ततश्चक्रे तत्र तीर्थावगाहनम् । यादृग्रूपः शिवो दृष्टः सूर्यबिंबे दिगंबरः

Después, Vāmana también se sumergió en ese tīrtha. Contempló a Śiva en tal forma: Digambara, “vestido de las direcciones”, visible dentro del disco del sol.

Verse 95

पद्मासनस्थितः सौम्यस्तथा तं तत्र संस्मरन् । प्रतिष्ठाप्य महामूर्त्तिं पूजयामास वासरम्

Sentado en padmāsana, de ánimo apacible, y recordándolo allí, instaló una gran imagen sagrada (mahāmūrti) y la adoró durante todo el día.

Verse 96

मनोऽभीष्टार्थसिद्ध्यर्थं ततः सिद्धिमवाप्तवान् । नेमिनाथशिवेत्येवं नाम चक्रे स वामनः

Para que se cumpliera el anhelo de su corazón, entonces alcanzó la realización. Luego Vāmana le dio el nombre de «Neminātha-Śiva».

Verse 97

भवस्य पश्चिमे भागे प्रत्यासन्ने धरातले । वामनो वसतिं चक्रे तीर्थे वस्त्रापथे तदा

Entonces, en el suelo cercano al lado occidental del santuario de Bhava (Śiva), Vāmana estableció su morada en el tīrtha de Vastrāpatha.

Verse 98

अतो यवाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवैः सवासवैः । इंद्रेण कुर्वता देवं समागत्य भवाग्रतः

Por ello, los dioses, junto con Vāsava (Indra), proclamaron que este tīrtha se llama «Yavādhika». Cuando Indra estaba formando/estableciendo la deidad, se reunieron ante Bhava (Śiva).

Verse 99

यवाधिकं प्रभासात्तु तीर्थमेतद्भवाज्ञया । अन्येषां षड्गुणं तीर्थं भविष्यति शिवाज्ञया

Este tīrtha, por mandato de Bhava, se llama «Yavādhika», superior incluso a Prabhāsa. Y por orden de Śiva, su mérito será seis veces mayor que el de otros tīrthas.

Verse 100

इत्येतत्कथितं सर्वं किमन्यत्परिपृच्छसि

Así, todo esto ha sido dicho; ¿qué más deseas preguntar?

Verse 101

राजोवाच । शिवरात्रिप्रभावोयमतुलः परिकीर्त्तितः । अजानता कृता तेन लुब्धकेन पुरा श्रुतम्

El Rey dijo: «Se ha proclamado la incomparable grandeza de Śivarātri. He oído que, en tiempos antiguos, aquel cazador la observó aun sin conocer plenamente su sentido».

Verse 102

इदानीं वद कर्त्तव्या कथमन्यैर्जनैर्विभो । किं ग्राह्यं किं नु मोक्तव्यं शिवरात्र्यां वदस्व मे

Ahora dime, oh Señor: ¿cómo deben realizarlo los demás? ¿Qué ha de observarse y qué debe evitarse en Śivarātri? Decláralo para mí.

Verse 103

सारस्वत उवाच । संप्राप्य मानुषं जन्म ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् । शिवरात्रिः सदा कार्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

Dijo Sārasvata: Habiendo alcanzado el nacimiento humano y reconocido al Señor Maheśvara, debe uno observar siempre Śivarātri, pues otorga tanto goce mundano como liberación.

Verse 104

ईदृशं जायते पुण्यमेकया कृतया नृप । ये कुर्वंति सदा मर्त्त्यास्तेषां पुण्यमनंतकम्

Oh Rey, tal mérito surge incluso al realizarlo una sola vez. Para los mortales que lo observan siempre, su mérito se vuelve ilimitado.

Verse 105

द्वादशाब्दं व्रतमिदं कर्त्तव्यं प्रतिवत्सरम् । जीवितं चंचलं नृणां यदि कर्तुं न शक्यते

Este voto sagrado debe emprenderse por doce años, observándose año tras año. Mas la vida humana es inconstante; si no se puede cumplir por tanto tiempo…

Verse 106

तदा द्वादशभिर्मासैर्व्रत मेतत्समाप्यते । माघमासे चतुर्दश्यां प्रारम्भः क्रियते नृप

Entonces este voto puede completarse en doce meses. Oh Rey, su inicio se realiza en el decimocuarto día (caturdaśī) del mes de Māgha.

Verse 107

प्रतिमासं ततः कार्यं पौषांते तु समाप्यते । विघ्नश्चेज्जायते मध्ये कथं चिद्दैवयोगतः

Después de ello debe realizarse cada mes, y se completa al final de Pauṣa. Si en medio surge algún obstáculo por un giro imprevisto del destino…

Verse 108

न भवेद्व्रतभंगस्तु पुनः कार्यमनन्तरम् । द्वादशैव प्रकर्तव्याः कृत्वा संख्या विशेषतः

No debe considerarse ruptura del voto; debe realizarse de nuevo de inmediato. En verdad han de completarse doce observancias, ajustando con precisión el cómputo.

Verse 109

कृतं न नश्यते लोके शुभं वा यदि वाऽशुभम् । कृष्णायां तु चतुर्दश्यां कृतपूर्वाह्निकक्रियः

En este mundo, lo hecho no perece, sea bueno o malo. Por ello, en el decimocuarto día de la quincena oscura (kṛṣṇa pakṣa), tras haber cumplido los ritos de la mañana…

Verse 110

उपवासनियमो ग्राह्यो नद्यां स्नानं विधीयते । तदभावे तडागादौ कार्यं स्नानं स्वशक्तितः

Debe asumirse la disciplina del ayuno, y se prescribe el baño en el río. Si ello no es posible, que se realice el baño en un estanque u otro lugar de agua, según la propia capacidad.

Verse 111

तैलाभ्यंगो न कर्त्तव्यो न कार्यं गमनं क्वचित् । तीर्थसेवा प्रकर्त्तव्या तस्मिंश्चागमनं शुभम्

No debe hacerse masaje con aceite, ni deambular a ningún otro lugar. Debe emprenderse el servicio al tīrtha (vado sagrado); y acudir a ese tīrtha es auspicioso.

Verse 112

शिवरात्रिः सदा कार्या लिंगे स्वायंभुवे नरैः । तदभावे महापुण्ये लिंगे वर्षशताधिके

Los hombres deben observar siempre la Śivarātri ante un Liṅga svayambhū, auto-manifestado. Si no se dispone de tal Liṅga, que se cumpla el voto ante un Liṅga de gran mérito, establecido desde hace más de cien años.

Verse 113

गिरौ वने समुद्रांते नद्यां यच्च शिवालये । तद्वै स्वायंभुवं लिंगं स्वयं तत्रैव संस्थितम्

Sea en la montaña, en el bosque, a la orilla del mar, en la ribera de un río o en un templo de Śiva—dondequiera que se halle—sábese que es un Liṅga svayambhū, establecido allí por sí mismo.

Verse 114

वालुलिंगादिकं लिंगं पूजितं फलदं स्मृतम् । दिवा संपूज्य यत्नेन पुष्पधूपादिना नरः

Se recuerda que un Liṅga como el vāluliṅga (liṅga de arena) y otros semejantes otorga frutos cuando es adorado. De día, el devoto debe rendirle culto con esmero, ofreciendo flores, incienso y lo demás.

Verse 115

वर्जयेन्मदिरां द्यूतं नारीं नखनिकृन्तनम् । ब्रह्मचर्यपरैः शांतैः कर्त्तव्यं समुपोषणम्

Debe evitarse el licor, el juego de azar, la complacencia sexual y el recorte de las uñas. Con serenidad y firmeza en el brahmacarya, ha de emprenderse correctamente el ayuno y la vigilia disciplinada.

Verse 116

रात्रौ देवाग्रतो गत्वा कर्त्तव्याः सप्त पर्वताः । पक्वान्नफलतांबूलपुष्पधूपादिचर्चिताः

De noche, yendo ante la deidad, deben prepararse siete ‘parvatas’ (montículos rituales de ofrenda), engalanados con comida cocida, frutos, betel, flores, incienso y ofrendas semejantes.

Verse 117

घृतेन दीपः कर्त्तव्यः पापनाशनहेतवे । यतो दीपस्य माहात्म्यं विज्ञेयं मुक्तिदायकम्

Debe encenderse una lámpara con ghee para destruir el pecado; pues la grandeza de la lámpara ha de conocerse como dadora de liberación (mukti).

Verse 118

दीपः सदैव कर्त्तव्यो गृहे देवालये नरैः । दिवा निशि च संध्यायां दीपः कार्यः स्वशक्तितः

Los hombres deben mantener siempre una lámpara—en el hogar y en el templo. De día, de noche y en el tiempo del sandhyā (crepúsculo), debe encenderse una lámpara según la propia capacidad.

Verse 119

किञ्चिदुद्द्योतमात्रेण देवास्तुष्यंति भूतले । पितॄणां प्रथमं दीपः कर्त्तव्यः श्राद्धकर्मणि

Incluso con una pequeña iluminación, los dioses se complacen en la tierra. Y para los Pitṛs (ancestros), ante todo debe ofrecerse una lámpara en el rito de śrāddha.

Verse 120

रात्रौ जागरणं कार्यं यथा निद्रा न जा यते । शिवरात्रिप्रभावोऽयं श्रोतव्यः शिवसंनिधौ

De noche debe guardarse vigilia para que no surja el sueño. Este poder y gloria de Śivarātri ha de escucharse en la misma presencia de Śiva.

Verse 121

शिवस्य चरितं रात्रौ श्रोतव्यं बहुविस्तरम् । गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कर्तव्यं शिवसंनिधौ

De noche debe escucharse con gran amplitud el relato sagrado y las hazañas de Śiva. También han de ofrecerse canto, danza y música instrumental en la presencia de Śiva.

Verse 122

एवं सा नीयते रात्रिर्मुख्यं जागरणं यतः । रात्रौ देयानि दानानि शक्त्या वै तत्र जागरे

Así debe transcurrir la noche, pues la vigilia es la observancia principal. Durante ese desvelo nocturno, han de darse limosnas según la propia capacidad.

Verse 123

पुनः स्नात्वा प्रभाते तु कर्त्तव्यं शिवपूजनम् । पूजनीयाश्च यतयो भोजनाच्छादनादिभिः

Luego, tras bañarse de nuevo al amanecer, debe realizarse la adoración a Śiva. También han de ser honrados los ascetas con alimento, vestidura y otras ofrendas.

Verse 124

तपस्विनां प्रदातव्यं भोजनं गृहमेधिभिः । द्वादशाष्टौ च चत्वारो भोक्तव्या एक एव वा

Los cabezas de familia deben ofrecer alimento a los ascetas. Puede alimentarse a doce, o a ocho, o a cuatro—o incluso a uno solo.

Verse 125

एकोऽपि ब्रह्मचारी यो ब्रह्मविच्छिवपूजकः । सहस्राणां समो भक्त्या गृहे संभोजितो भवेत्

Aun un solo brahmacārin—conocedor de Brahman y devoto adorador de Śiva—si es alimentado en el hogar con bhakti, equivale en mérito a alimentar a mil.

Verse 126

अक्षारालवणं पत्रे भोक्तव्यं वाग्यतैः स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्राणां दातव्यं भोजनं पुरः

Con la palabra contenida, uno mismo debe comer alimento insípido, sin sal, servido sobre una hoja. Primero debe darse comida a los hijos, a los amigos y a la esposa.

Verse 127

अनेन विधिना कार्या शिवरात्रिः शिवव्रतैः । द्वादशैता यदा पूर्णास्तिलपात्राणि वै तदा

De este modo debe observarse Śivarātri mediante los votos de Śiva. Cuando estos doce se hayan cumplido, entonces han de prepararse doce vasijas de sésamo (para ofrenda o dádiva).

Verse 128

द्वादशैव प्रदेयानिगुरुब्राह्मणज्ञातिषु । व्रतांते गौः प्रदातव्या कृष्णा वत्सयुता दृढा

Esas doce vasijas de sésamo deben darse, ciertamente, al guru, a los brāhmaṇas y a los parientes. Al final del voto, ha de donarse una vaca negra, fuerte, junto con su ternero.

Verse 129

सवस्त्राभरणा देया घंटाभरणभूषिता । अंगुलीयकवासांसि च्छत्रोपानत्कमण्डलु

Debe entregarse con telas y ornamentos, adornada con campanillas. Asimismo han de darse anillos, vestiduras, un paraguas, calzado y un kamaṇḍalu (vasija de agua).

Verse 130

गुरवे दक्षिणा देयाब्राह्मणेभ्यः स्वशक्तितः । एवं कृत्वा ततो देयं तपस्विभ्योऽथ भोजनम् । मिष्टान्नं विविधं दत्त्वा क्षमाप्य च विसर्जयेत्

Debe darse dakṣiṇā al gurú, y a los brāhmanes según la propia capacidad. Hecho esto, ofrézcase luego alimento a los ascetas; tras dar diversos manjares dulces, pídase perdón y despídaseles con respeto.

Verse 131

एवं यः कुरुते सत्यं तस्य पापं न विद्यते । संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्

En verdad, para quien obra de este modo no queda pecado alguno. Habiendo obtenido una descendencia excelente, goza de bendiciones y deleites insuperables.

Verse 132

दिव्यविमानमारूढो दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । गतिवादित्रनिर्घोषैर्नीयते शिवमन्दिरे

Montado en un vimāna celestial y rodeado de mujeres celestiales, es conducido al templo de Śiva entre el resonar de músicas de instrumentos divinos en movimiento.

Verse 133

तदेतत्कथितं पुण्यं शिवरात्रिव्रतं मया । कृतेन येन लोकानां सर्वपापक्षयो भवेत्

Así he expuesto este meritorio voto de Śivarātri; al cumplirlo, los seres alcanzan la destrucción de todos los pecados.