Adhyaya 12

Verse 1

सारस्वत उवाच । गंगोदकं मधुघृते कुंकुमागुरुचंद नम् । गुग्गुलं बिल्वपत्राणि बकपुष्पं च यो वहेत्

Dijo Sārasvata: “Quien lleve agua del Ganges, miel y ghee, azafrán, agaru y sándalo, resina de guggulu, hojas de bilva y flores de bakula (para la adoración)…”.

Verse 2

पदचारी शुचितनुर्भारं स्कन्धे निधाय च । तीर्थे स्नात्वा शिवं विष्णुं ब्रह्माणं शंकरं प्रियम्

Caminando a pie, con el cuerpo purificado y poniendo la carga sobre el hombro; tras bañarse en el tīrtha, debe adorarse a Śiva, a Viṣṇu y a Brahmā—al amado Śaṅkara.

Verse 3

दृष्ट्वा निवेदयेद्यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः । स नरो गणतां याति यावदाभूतसंप्लवम्

Pero quien, tras contemplar (a la deidad), presenta una ofrenda (nivedana), queda libre de toda atadura. Ese hombre alcanza la condición de Gaṇa (asistente de Śiva) hasta la disolución de los seres.

Verse 4

कलत्रमित्रपुत्रैर्वा भ्रातृभिः स्वजनैर्नरैः । सहितो वा नरैर्याति तीर्थे देवं विचिंत्य च

Ya sea acompañado de esposa, amigos, hijos, hermanos y los suyos—o incluso de otros hombres—él va al tīrtha, manteniendo al Deva presente en su mente.

Verse 5

देवमूर्तिं शुभां कृत्वा रथस्थां सुप्रतिष्ठिताम् । चन्दनागुरुकर्पूरैरर्चितां कुंकुमेन च

Habiendo formado una imagen auspiciosa del Deva, bien consagrada y colocada en un carro, debe adorársela con sándalo, agaru, alcanfor y también con kunkuma (azafrán).

Verse 6

पूजयन्विविधैः पुष्पैर्धूपदीपादिकैर्नृप । गीतनृत्यैः सवादित्रैर्हास्यलास्यैरनेकधा

Oh Rey, allí se le rinde culto con flores de muchas clases, con incienso, lámparas y demás ofrendas; y también con canto y danza, acompañados de instrumentos, con alegre regocijo y grácil ejecución de múltiples modos.

Verse 7

धरित्रीं कांचनं गाश्च जलान्नवसनानि च । तृणेन्धने प्रियां वाणीं यच्छन्याति नरो यदि

Si un hombre parte de este mundo mientras da en caridad tierra, oro, vacas, agua, alimento, vestidos, incluso hierba y leña—y además palabras dulces y agradables—entonces ese dar se vuelve su riqueza de dharma, alabada en la grandeza del tīrtha.

Verse 8

देवांगनाकरग्राहगृहीतो नन्दनं वनम् । प्राप्य भुंक्ते शुभान्भोगान्यावदाचन्द्रतारकम्

Tomado de la mano por doncellas celestiales, alcanza el Bosque Nandana y goza de deleites auspiciosos, mientras perduren la luna y las estrellas.

Verse 9

तीर्थे संचरितः पुरुषो रोगैः प्राणान्विमुञ्चति । अदृष्ट्वा दैवतं तीर्थे दृष्टतीर्थफलं लभेत्

Un hombre que recorre un tīrtha puede incluso perder la vida por enfermedad; sin embargo, aun sin contemplar allí a la deidad, obtiene el fruto de haber ‘visto’ (visitado) el lugar santo.

Verse 10

संसारदोषान्विविधान्विचिन्त्य स्त्रीपुत्रमित्रेष्वपि बंधमुक्तः । विज्ञाय बद्धं पुरुषं प्रधानैः स सर्वतीर्थानि करोति देहम्

Al meditar en las múltiples faltas del saṃsāra, liberado del apego incluso a esposa, hijos y amigos, y comprendiendo por los sabios cómo el hombre queda atado, él hace de su propio cuerpo una «confluencia de todos los tīrthas», un receptáculo de sacralidad.

Verse 11

आजन्मजन्मांन्तरसंचितानि दग्ध्वा स पापानि नरो नरेन्द्र । तेजोमयं सर्वगतं पुराणं भवोद्भवं पश्यति मुच्यते सः

¡Oh señor de los hombres! Tras haber quemado los pecados acumulados de nacimiento en nacimiento, ese hombre contempla al Antiguo—luminoso, omnipresente, origen del existir—y queda liberado.

Verse 12

तीर्थे विप्रवचो ग्राह्यं स्नात्वा संध्यार्चनादिकम् । दर्भास्तिला हविष्यान्नं प्रयोगाः श्रद्धया कृताः

En el tīrtha debe aceptarse el consejo de los brāhmaṇas; tras bañarse, han de realizarse la adoración de sandhyā y los ritos afines—con hierba darbha y sésamo, ofreciendo alimento haviṣya—cumpliendo los actos prescritos con fe.

Verse 13

अगस्त्यं भृङ्गराजं च पुष्पं शतदलं शुभम् । कर्पूरागुरुश्रीखंडं कुंकुमं तुलसीदलम्

Flores de Agastya y de bhṛṅgarāja, la auspiciosa flor de cien pétalos; alcanfor, aguru, pasta fragante de sándalo, kuṅkuma (azafrán) y hojas de tulasī: todo ello se alaba como ofrenda sagrada para el culto en el tīrtha.

Verse 14

बिल्वप्रमाणपिंडेषु दीपोद्द्योतितभूमिषु । तांबूल फलनैवेद्यं तिलदर्भोदकेन च

Con ofrendas formadas en bolas del tamaño del fruto de bilva, sobre el suelo iluminado por lámparas, deben presentarse betel, frutos y naivedya (alimento consagrado), junto con agua santificada con sésamo y hierba darbha.

Verse 15

तीर्थे संकल्पितं मर्त्यैस्तदनंतं प्रजायते । अयने विषुवे चैव संक्रांतौ ग्रहणेषु च

Cualquier saṅkalpa (intención sagrada) que los mortales formulen en un tīrtha se vuelve inagotable en su fruto; especialmente en los solsticios, los equinoccios, las saṅkrānti (ingresos solares) y durante los eclipses.

Verse 16

मासांतेऽपर पक्षे तु क्षयाहे पितृमातृके । गजच्छायां त्रयोदश्यां द्रव्ये प्राप्तौ द्विजोत्तमः

Al final del mes, en la quincena oscura—en el día de kṣaya dedicado a los padres y antepasados—en el decimotercer día en Gajacchāyā, aquel excelente brāhmaṇa llegó a poseer riquezas.

Verse 17

गृहे श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणामृणमुक्तये । गृहाच्छतगुणं नद्यां या नदी याति सागरम्

Debe realizarse el śrāddha en el hogar para quedar libre de la deuda hacia los antepasados. Pero si se hace a la orilla de un río—de aquel río que corre hacia el océano—su fruto se vuelve cien veces mayor que en casa.

Verse 18

प्रभासे पुष्करे राजन्गंगायां पिंडतारके । प्रयागे नृपगोमत्यां भवदामोदराग्रतः

Oh Rey—ya sea en Prabhāsa, en Puṣkara, en el Gaṅgā en Piṇḍatāraka, en Prayāga o en el río Gomati—ante Bhava y Dāmodara (el Señor), estos ámbitos sagrados son proclamados para las ofrendas a los antepasados y el mérito de los tīrtha.

Verse 19

नर्मदादिषु तीर्थेषु कुर्याच्छ्राद्धं नरो यदि । सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरो यांति सद्गतिम्

Si una persona realiza el śrāddha en los tīrtha sagrados, como el Narmadā, queda libre de todo pecado, y los antepasados alcanzan la sadgati, el destino bienaventurado.

Verse 20

संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । दिव्यं विमानमारुह्य प्रान्ते याति सुरालयम्

Habiendo obtenido una descendencia excelente y gozado de deleites sin igual, al final asciende a un vimāna divino y se dirige a la morada de los dioses.

Verse 21

जातकर्मादियज्ञेषु विवाहे यज्ञकर्मणि । देवप्रतिष्ठाप्रारंभे वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत्

En ritos como el jātakarma y otros sacramentos del nacimiento, en el matrimonio, durante los actos de yajña, y al comenzar la consagración de una deidad, debe disponerse el vṛddhi-śrāddha, el śrāddha para el aumento y el buen augurio.

Verse 22

तृप्यन्ति देवताः सर्वा स्तृप्यंति पितरो नृणाम् । वृद्धिश्राद्धकृतो गेहे जायते सर्वमंगलम्

Todas las deidades quedan satisfechas, y también los antepasados de los hombres. En un hogar donde se realiza el vṛddhi-śrāddha, nace toda bendición auspiciosa.

Verse 23

कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो मद्यमदादयः । माया मात्सर्यपैशुन्यमविवेको विचारणा

Deseo, ira, codicia, engaño de la mente, embriaguez por el licor y cosas semejantes; astucia, envidia, calumnia, falta de discernimiento y razonamiento torcido: éstos son los defectos que obstruyen el dharma y menguan el fruto de los actos sagrados.

Verse 24

अहंकारो यदृच्छा च चापल्यं लौल्यता नृप । अत्यायासोप्यनायासः प्रमादो द्रोहसाहसम्

Oh rey: el egoísmo, el capricho sin rumbo, la inconstancia y el deseo inquieto; el esfuerzo excesivo y también la comodidad indolente; la negligencia, la traición y la audacia temeraria—todo ello son disposiciones destructoras que arruinan el sendero del dharma.

Verse 25

आलस्यं दीर्घसूत्रत्वं परदारोपसेवनम् । अल्पाहारो निराहारः शोकश्चौर्यं नृपोत्तम

Oh excelso rey: la pereza, la procrastinación, el trato con la esposa ajena; la comida mal regulada—sea demasiado poca o ninguna—, la aflicción y el robo: todo ello es también censurado como faltas que destruyen el dharma.

Verse 26

एतान्दोषान्गृहे नित्यं वर्जयन्यदि वर्तते । स नरो मण्डनं भूमेर्देशस्य नगरस्य च

Si un hombre vive en su hogar evitando constantemente estas faltas, se vuelve un ornamento de la tierra: adorno de su región y también de su ciudad.

Verse 27

श्रीमान्विद्वान्कुलीनोऽसौ स एव पुरुषोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकश्च नित्यं तस्य प्रजायते

Tal persona llega a ser próspera, sabia y de noble conducta—en verdad, es la mejor entre los hombres. Para él, cada día nace el mérito como si hubiera sido consagrado al bañarse en todos los tīrthas sagrados.

Verse 28

तदा तीर्थफलं सम्यक्त्यक्तदोषस्य जायते । स्नानं सन्ध्या जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम् । श्राद्धं देवस्य पूजा च त्यक्तदोषस्य जायते

Entonces, para quien ha abandonado las faltas, surge de verdad el fruto pleno de la peregrinación. El baño ritual, los ritos de sandhyā, el japa, el homa, las ofrendas (tarpana) a los antepasados, a los dioses y a los ṛṣis; el śrāddha y la adoración de la Deidad: todo ello da fruto para quien ha dejado las faltas.

Verse 29

प्रयागे वा कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च सागरे । गयायां वा रुद्रपदे नरनारायणाश्रमे

Sea en Prayāga, en Kurukṣetra, en el Sarasvatī y en el océano; en Gayā, en Rudrapada, o en el āśrama de Nara y Nārāyaṇa—

Verse 30

प्रभासे पुष्करे कृष्णे गोमत्यां पिंडतारके । वस्त्रापथे गिरौ पुण्ये तथा दामोदरे नृप

En Prabhāsa, en Puṣkara, en el Kṛṣṇa (río/tīrtha), en el Gomatī, en Piṇḍatāraka, en Vastrāpatha sobre el monte sagrado, y asimismo en Dāmodara, oh rey—

Verse 31

भीमेश्वरे नर्मदायां स्कांदे रामेश्वरादिषु । उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां च भूर्भुवः

En Bhīmeśvara, a orillas del Narmadā; en los tīrthas de Skanda; en Rāmeśvara y otros lugares semejantes; en Ujjayinī ante Mahākāla; y en Vārāṇasī, morada de tierra y cielo—

Verse 32

कालिंद्यां मथुरायां च सकृद्याति नरो यदि । सदोषो मुच्यते दोषैर्ब्रह्महत्यादिभिः कृतैः

Si un hombre va aunque sea una sola vez al Kāliṇdī (Yamunā) y a Mathurā, entonces—aunque cargado de faltas—queda liberado de los pecados, incluso de los graves como el brahmahatyā.

Verse 33

अपि कीटः पतंगो वा पक्षी वा सूकरोऽपि वा । खरोष्ट्रकुंजरा वाजिमृगसिंहसरीसृपाः

Incluso un gusano o un insecto, un ave o aun un jabalí; asnos, camellos, elefantes, caballos, ciervos, leones y reptiles—

Verse 34

ज्ञानतोऽज्ञानतो राजंस्तेषु स्था नेषु ये मृताः । सर्वे ते पुण्यकर्माणः स्वर्गं भुक्त्वा सुखं बहु

Oh rey, ya sea con conocimiento o sin él, quienes mueren en esos lugares—todos se vuelven hacedores de mérito; tras gozar del cielo, experimentan abundante dicha.

Verse 35

चतुर्वर्णेषु सर्वे ते जायंते कर्मबंधनात् । कर्मबंधं विहायाशु मुक्तिं यांति नराः पुनः

Todos ellos renacen entre los cuatro varṇa por la atadura del karma; luego, al desechar pronto ese lazo kármico, esas personas alcanzan de nuevo la liberación (mokṣa).

Verse 36

मोदंते तीर्थमरणात्स्वर्गभोगावसानतः । संप्राप्य भारते खंडे कर्मभूमिं महोदयम्

Habiendo partido en un tīrtha, se regocijan; y cuando concluye el goce del cielo, alcanzan la región de Bhārata—la excelsa karma-bhūmi, campo de acción—para un nuevo ascenso de fortuna espiritual.

Verse 37

अनेकाश्चर्यसंयुक्तं बहुपर्वतमंडितम् । गंगायाः सरितः सर्वाः समुद्रैः सह संगताः

Esta región está colmada de muchas maravillas y adornada con numerosas montañas; y se dice que todos los ríos—con el Gaṅgā a la cabeza—se unen con los océanos.

Verse 38

पदेपदे निधानानि संति तीर्थान्यनेकशः । येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

A cada paso hay tesoros—innumerables tīrtha sagrados—cuyo mero recuerdo hace que se destruya todo pecado.

Verse 39

पातालमार्गा बहवः स्वर्गमार्गश्च दृश्यते । गगने दृश्यते सूर्यो हृदये दृश्यते हरः

Muchos son los caminos hacia los mundos subterráneos, y también se ve el camino al cielo. En el firmamento se contempla al Sol; en el corazón se contempla a Hara (Śiva).

Verse 40

ध्यानेन ज्ञानयोगेन तपसा वचसा गुरोः । सत्येन साहसेनैव दृश्यते भुवनत्रयम्

Por la meditación, por el yoga del conocimiento, por la austeridad, por la palabra del Gurú, y en verdad por la verdad y el valeroso empeño: los tres mundos se vuelven cognoscibles y se manifiestan.

Verse 41

वेदस्मृतिपुराणैश्च ये न पश्यंति भूतलम् । पातालं स्वर्गलोकं च वंचितास्ते नरा इह

Quienes, aun con los Vedas, las Smṛtis y los Purāṇas, no perciben la verdadera naturaleza del plano terrenal —ni de Pātāla ni del mundo celeste—, esos hombres quedan aquí mismo engañados y privados.

Verse 42

ये विरज्यंति न स्त्रीषु कामासक्ता विचेतसः । देहोन्यथा वरस्त्रीणामन्यथा तैश्च चिंतितम्

Quienes no cultivan el desapego hacia las mujeres—con la mente turbada y atada al deseo—hallan que la realidad del cuerpo es una cosa, mientras que lo que imaginan sobre las “mujeres excelentes” es muy otra.

Verse 43

जन्मभूमिषु ते रक्ता जन्यंते जंतवः पुनः । मुक्तिमार्गात्पुनर्भ्रष्टा जायंते पशुयोनिषु

Apegados a su tierra natal, tales seres nacen una y otra vez; y, al caer de nuevo del sendero de la liberación, renacen en vientres de animales.

Verse 44

धनानि संप्राप्य वराटिकां ये द्विजातिमुख्याय विधाय पूजाम् । यच्छंति नो निर्मलचेतना ये नराधमा दैवहता मृतास्ते

Esos hombres viles que, aun habiendo alcanzado riquezas, no dan ni una sola moneda ni rinden culto reverente al más eminente de los dos veces nacidos (brāhmaṇa), con intención impura: el destino los hiere y mueren.

Verse 45

देहं सुपुष्टं विजरं च यौवनं लब्ध्वा न गंगादिषु यांति ये नराः । माता पिता नो न सुतो न बांधवो भार्या स्वसा नो दुहिता न विद्यते

Quienes, habiendo obtenido un cuerpo bien nutrido y el vigor de la juventud, no van al Gaṅgā y a otras aguas sagradas—para ellos es como si no hubiera madre, ni padre, ni hijo, ni parientes; no existe para ellos esposa, ni hermana, ni hija.

Verse 46

एकस्तु यो याति कथं न क्लिश्यते मूर्खो न जानाति भवं महेश्वरम् । स्नात्वा न पश्यंति हरं महेश्वरं दैवेन ते वै मुषिता नराधमाः

¿Cómo no ha de afligirse el hombre que va solo? El necio no reconoce a Bhava, al Gran Señor Maheśvara. Aun después de bañarse en el tīrtha, no contemplan a Hara, a Maheśvara: por el destino, esos hombres ínfimos quedan engañados y despojados del recto entendimiento.