Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । लिंगे प्रतिष्ठा च कथं शिवं हित्वा प्रवर्तिता । तत्कथ्यतां महाभाग परं शुश्रुषतां हि नः

Dijeron los sabios: ¿Cómo surgió la práctica de establecer (y adorar mediante) el liṅga, como si se dejara de lado a Śiva en su forma directa? Oh afortunado, cuéntanoslo—pues anhelamos oírlo por completo.

Verse 2

लोमश उवाच । यदा दारुवने शंभुर्भिक्षार्थं प्राचरत्प्रभुः

Dijo Lomaśa: Cuando, en el bosque de Dāru, el Señor Śambhu vagaba en busca de limosna—

Verse 3

दिगंबरो मुक्तजटाकलापो वेदांतवेद्यो भुवनैकभर्ता । स ईश्वरो ब्रह्मकलापधारो योगीश्वराणां परमः परश्च

Desnudo como el cielo, con la madeja de sus trenzas desatada; conocido por el Vedānta, único sustentador de los mundos—Él, el Señor, portador de la totalidad del saber sagrado, es el supremo entre los señores de los yoguis, y aún más allá de lo más alto.

Verse 4

अणोरणीयान्महतो मही यान्महानुभावो भुवनाधिपो महान् । स ईश्वरो भिक्षुरूपी महात्मा भिक्षाटनं दारुवने चकार

Más pequeño que lo más pequeño, más grande que lo más grande; de majestad inmensa, el gran Señor de los mundos—Él, el Señor, el magnánimo, asumió la forma de un mendicante y realizó la ronda de limosnas en el bosque de Dāru.

Verse 5

मध्याह्न ऋषयो विप्रास्तीर्थं जग्मुः स्वकाश्रमात् । तदानीमेव सर्वास्ता ऋषीभार्याः समागताः

Al mediodía, los sabios brāhmaṇas partieron de sus propios eremitorios hacia el tīrtha, el lugar sagrado de baño; en ese mismo momento, todas las esposas de los rishis se reunieron allí.

Verse 6

विलोकयंत्यः शंभुं तमाचख्युश्च परस्परम् । कोऽसौ भिक्षुकरूपोयमागतोऽपूर्वदर्शनः

Contemplando a Śambhu, se dijeron unas a otras: “¿Quién es este que ha venido aquí con forma de mendicante, de visión jamás vista antes?”

Verse 7

अस्मै भिक्षां प्रयच्छामो वयं च सखिभिः सह । तथेति गत्वा सर्वास्ता गृहेभ्य आनयन्मुदा

«Démosle limosna, junto con nuestras compañeras». Diciendo «Así sea», todas ellas fueron a sus casas y, con alegría, trajeron de vuelta ofrendas de caridad.

Verse 8

भिक्षान्नं विविधं श्लक्ष्णं सोपचारं च शक्तितः । प्रदत्तं भिक्षितं तेन देवदेवेन शूलिना

Ellos ofrecieron, según su capacidad, diversas viandas finas como limosna, acompañadas de las debidas atenciones; y aquel alimento de limosna fue aceptado y comido por el Señor portador del Tridente, Dios de los dioses.

Verse 9

काचित्प्रियतमं शंभुं बभाषे विस्मयान्विता । कोसि त्वं भिक्षुको भूत्वा आगतोत्र महामते

Entonces una mujer, llena de asombro, habló a su amado Śambhu: «¿Quién eres tú, que has venido aquí con la apariencia de un mendigo, oh magnánimo?»

Verse 10

ऋषीणामाश्रमं शुद्धं किमर्थं नो निषीदसि । तयोक्तोऽपि तदा शंभुर्बभाषे प्रहसन्निव

«Ésta es la pura ermita de los ṛṣis; ¿por qué no te sientas a descansar?» Aunque ella le habló así, Śambhu respondió entonces como si sonriera.

Verse 11

ईश्वरोहं सुकेशांते पावनं प्राप्तवानिमम् । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा ऋषिभार्या उवाच तम्

Él dijo: «Yo soy Īśvara, oh de hermosos cabellos; he llegado a este lugar purificador.» Al oír las palabras de Īśvara, la esposa del ṛṣi le habló.

Verse 12

ईश्वरोऽसि महाभाग कैलासपतिरेव च । एकाकिनः कथं देव भिक्षार्थमटनं तव

Ella dijo: «En verdad eres Īśvara, oh afortunado; eres también el Señor del Kailāsa. ¿Cómo es, oh Deva, que vagues solo en busca de limosna?»

Verse 13

एवमुक्तस्तया शंभुः पुनस्तामब्रवीद्वचः । दाक्षायण्या विरहितो विचरामि दिगंबरः

Así interpelado por ella, Śambhu volvió a hablar: «Separado de Dākṣāyaṇī, vago como asceta digambara, vestido del cielo»។

Verse 14

भिक्षाटनार्थं सुश्रोणि संकल्परहितः सदा । तया सत्या विना किंचित्स्त्रीमात्रं मम भामिनि । न रोचते विशालाक्षि सत्यं प्रतिवदामि ते

«Por el voto de mendicidad errante, oh de bellas caderas, permanezco siempre sin intención mundana. Sin aquella Satī, oh mujer apasionada, ninguna mujer por sí sola me agrada. Oh de ojos grandes, te digo la verdad.»

Verse 15

तस्योक्तं वचनं श्रुत्वा उवाच कमलेक्षणा । स्त्रियो हि सुखसंस्पर्शाः पुरुषस्य न संशयः

Al oír sus palabras, la mujer de ojos de loto respondió: «Las mujeres, en verdad, son gratas al tacto para el varón; no hay duda.»

Verse 16

तास्स्त्रियो वर्जिताः शंभो त्वादृशेन विपश्चिता

«Por ello, oh Śambhu, las mujeres deben ser evitadas por un hombre prudente como tú.»

Verse 17

इति च प्रमदाः सर्वा मिलिता यत्र शंकरः । भिक्षापात्रं च तच्छंभोः पूरितं च महागुणैः

Así, todas las nobles mujeres se reunieron donde estaba Śaṅkara, y el cuenco de limosna de Śambhu quedó colmado, rebosante de excelentes ofrendas y de grandes virtudes.

Verse 18

अन्नैश्चतुर्विधैः षड्भी रसैश्च परिपूरितम् । यदा संभुर्गंतुकामः कैलासं पर्वतं प्रति । तदा सर्वा विप्रपत्न्यो ह्यन्गच्छन्मुदान्विताः

Estaba colmado de los cuatro tipos de alimentos y de los seis sabores. Cuando Śambhu (Śiva) deseó partir hacia el monte Kailāsa, entonces todas las esposas de los brāhmaṇas lo acompañaron, llenas de júbilo.

Verse 19

गृहकार्यं परित्यज्य चेरुस्तद्गतमानसाः । गतासु तासु सर्वासु पत्नीषु ऋषिसत्तमाः

Abandonando las tareas del hogar, avanzaron con la mente fija en Él. Y cuando todas aquellas esposas se hubieron ido, los más excelsos sabios (regresaron) y hallaron que ya no estaban.

Verse 20

यावदाश्रममभ्येत्य तावच्छून्यं व्यलोकयन् । परस्परमथोचुस्ते पत्न्यः सर्वाः कुतो गताः

Cuando regresaron al āśrama, lo vieron vacío. Entonces se dijeron unos a otros: «¿Adónde han ido todas nuestras esposas?»

Verse 21

न विदामोऽथ वै सर्वाः केन नष्टेन चाहृताः । एवं विमृश्यमानास्ते विचिन्वंतस्ततस्ततः

Dijeron: «No lo sabemos en absoluto: ¿por quién han sido llevadas y hechas desaparecer?» Así, cavilando, buscaron por aquí y por allá.

Verse 22

समपश्यंस्ततः सर्वे शिवस्यानुगताश्च ताः । शिवं दृष्ट्वा तु संप्राप्ता ऋषयस्ते रुषान्विताः

Entonces todos vieron a aquellas mujeres siguiendo a Śiva. Y al ver a Śiva, esos sabios se acercaron, colmados de ira.

Verse 23

शिवस्याथाग्रतो भूत्वा ऊचुः सर्वे त्वरान्विताः । किं कृतं हि त्वया शंभो विरक्तेन महात्मना । परदारापहर्त्तासि त्वमृषीणां न संशयः

Puestos ante Śiva, todos hablaron con premura: «¡Oh Śambhu, magnánimo y desapegado! ¿Qué has hecho? Eres ladrón de las esposas ajenas, aun de las de los ṛṣis; no hay duda»

Verse 24

एवं क्षिप्तः शिवो मौनी गच्छमानोऽपि पर्वतम् । तदा स ऋषिभिः प्राप्तो महादेवोऽव्ययस्तथा । यस्मात्कलत्रहर्ता त्वं तस्मात्षंढो भव त्वरम्

Así reprendido, el silencioso Śiva siguió caminando hacia la montaña. Entonces el imperecedero Mahādeva fue encarado por los ṛṣis, que dijeron: «Puesto que eres ladrón de cónyuges, ¡vuélvete impotente al instante!»

Verse 25

एवं शप्तः स मुनिभिर्लिंगं तस्यापतद्भुवि । भूमिप्राप्तं च तल्लिंगं ववृधे तरसा महत्

Así maldecido por los munis, su liṅga cayó sobre la tierra. Y al tocar el suelo, aquel liṅga creció con ímpetu, volviéndose inmenso.

Verse 26

आवृत्य सप्त पातालान्क्षणाल्लिंगमदोर्ध्वतः । व्याप्य पृथ्वीं समग्रां च अंतरिक्षं समावृणोत्

En un instante, el liṅga se alzó hacia lo alto, cubriendo los siete Pātālas. Y, al penetrar toda la tierra, envolvió también el espacio intermedio (antarikṣa).

Verse 27

स्वर्गाः समावृताः सर्वे स्वर्गातीतमथाभवत् । न मही न च दिक्चक्रं न तोयं न च पावकः

Todos los cielos quedaron velados, y aquello se volvió algo más allá incluso del cielo. No había tierra, ni rueda de direcciones; no había agua, ni fuego.

Verse 28

न च वायुर्न वाकाशं नाहंकारो न वा महत् । न चाव्यक्तं न कालश्च न महाप्रकृतिस्तथा

No había viento ni éter; no existían el principio del yo (ahaṃkāra) ni el gran principio cósmico (mahat). No había lo inmanifestado (avyakta), no había tiempo, ni tampoco la Mahāprakṛti.

Verse 29

नासीद्द्ववैतविभागं च सर्वं लीनं च तत्क्षणात् । यस्माल्लीनं जगत्सर्वं तस्मिंल्लिगे महात्मनः

No quedó división de dualidad; en ese mismo instante todo se disolvió. Puesto que el universo entero se disolvió en ello—en el liṅga del Gran-Alma—

Verse 30

लयनाल्लिंगमित्येवं प्रवदंति मनीषिणः । तथाभूतं वर्द्धमानं दृष्ट्वा तेऽपि सुरर्षयः

«Porque es el lugar de la disolución (laya), se le llama liṅga», así lo proclaman los sabios. Al verlo en tal estado, creciendo sin cesar, incluso los rishis divinos—

Verse 31

ब्रह्मेंद्रविष्णुवाय्यग्निलोकपालाः सपन्नगाः । विस्मयाविष्टमनसः परस्परमथाब्रुवन्

Brahmā, Indra, Viṣṇu, Vāyu, Agni, los guardianes de los mundos (lokapālas)—junto con los seres serpiente (nāgas)—con la mente sobrecogida de asombro, entonces hablaron entre sí.

Verse 32

किमायामं च विस्तारं क्व चांतः क्व च पीठिका । इति चिंतान्विता विष्णुमूचुः सर्वे सुरास्तदा

«¿Cuál es su longitud y su anchura? ¿Dónde está su término y dónde su base?»—así, llenos de inquietud, todos los dioses hablaron entonces a Viṣṇu.

Verse 33

देवा ऊचुः । अस्य मूलं त्वया विष्णो पद्मोद्भव च मस्तकम् । युवाभ्यां च विलोक्यं स्यात्स्थाने स्यात्परिपालकौ

Dijeron los dioses: «Oh Viṣṇu, busca tú su raíz; y tú, oh Nacido del Loto (Brahmā), su cima. Que sea examinado por vosotros dos; permaneced en vuestros respectivos puestos como guardianes».

Verse 34

श्रुत्वा तु तौ महाभागौ वैकुंठकमलोद्भवौ । विष्णुर्गतो हि पातालं ब्रह्मा सर्वर्गं जगाम ह

Al oírlo, aquellos dos afortunados—Viṣṇu, Señor de Vaikuṇṭha, y el Nacido del Loto (Brahmā)—partieron: Viṣṇu descendió a Pātāla, mientras Brahmā se dirigió al cielo.

Verse 35

स्वर्गं गतस्तदा ब्रह्मा अवलोकनतत्परः । नापस्यत्तत्र लिंगस्य मस्तकं च विचक्षमः

Entonces Brahmā fue al cielo, entregado a la búsqueda. Pero, aunque perspicaz, no vio allí la cima de aquel liṅga.

Verse 36

तथा गतेन मार्गेण प्रत्यावृत्त्याब्जसंभवः । मेरुपृष्ठमनुप्राप्तः सुरभ्या लक्षितस्ततः

Regresando por el mismo camino, el Nacido del Loto (Brahmā) llegó a la cresta del monte Meru; allí fue visto por Surabhī.

Verse 37

स्थिता या केतकीच्छायामुवाच मधुरं वचः । तस्या वचनमाकर्ण्य सर्वलोकपितामहः । उवाच प्रहसन्वाक्यं छलोक्त्या सुरभिं प्रति

De pie a la sombra de la ketakī, ella pronunció dulces palabras. Al oírlas, el Abuelo de todos los mundos (Brahmā) rió y, con intención engañosa, se dirigió a Surabhī.

Verse 38

लिंगं महाद्भुतं दृष्टं येनव्याप्तं जगत्त्रयम् । दर्शनार्थं च तस्यांतं देवैः संप्रेषितोस्मयहम्

He contemplado un Liṅga sumamente maravilloso, por el cual están penetrados los tres mundos; y para ver su extremo, los dioses me enviaron.

Verse 39

न दृष्टं मस्तकं तस्य व्यापकस्य महात्मनः । किं वक्ष्येऽहं च देवाग्रे चिंता मे चाति वर्तते

No vi la cabeza de ese gran Ser omnipenetrante. ¿Qué diré ante los dioses? Una gran angustia me sobrecoge.

Verse 40

लिंगस्य मस्तकं दृष्टं देवानां च मृषा वदेः । ते सर्वे यदि वक्ष्यंति इंद्राद्या देवतागणाः

«Diré falsamente a los dioses que he visto la cabeza del Liṅga, si todos los grupos de deidades, comenzando por Indra, lo afirman también en mi apoyo.»

Verse 41

ते संति साक्षिमो देवा अस्मिन्नर्थे वदत्वरम् । अर्थेऽस्मिन्भव साक्षी त्वं केतक्या सह सुव्रते

«Esos dioses son testigos en este asunto: habla pronto en apoyo. En esta cuestión, tú también has de ser testigo, oh virtuosa, junto con la ketakī.»

Verse 42

तद्वचः शिरसा गृह्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । केतकीसहिता तत्र सुरभी तदमानयत्

Aceptando con la cabeza inclinada aquellas palabras de Brahmā, el Parameṣṭhin, Surabhī llevó allí a la ketakī, conforme a lo ordenado.

Verse 43

एवं समागतो ब्रह्म देवाग्रे समुवाच ह

Así, al llegar, Brahmā habló en presencia de los dioses.

Verse 44

ब्रह्मोवाच । लिंगस्य मस्तकं देवा दृष्टवानहमद्भुतम् । समीचीनं चार्तितं च केतकीदल संयुतम्

Dijo Brahmā: «Oh dioses, he visto la cabeza maravillosa del Liṅga: bien formada y engalanada, provista de pétalos de ketakī».

Verse 45

विशालं विमलं श्लक्ष्णं प्रसन्नतरमद्भुतम् । रम्यं च रमणीयं च दर्शनीयं महाप्रभम्

«Vasta, inmaculada, tersa y de resplandor aún más radiante—maravillosa; bella y encantadora, digna de contemplarse, de gran esplendor».

Verse 46

एतादृशं मया दृष्टं न दृष्टं तद्विनाक्वचित् । ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सुरा विस्मयमाययुः

«Tal visión he contemplado; jamás vi nada semejante en lugar alguno.» Al oír las palabras de Brahmā, los dioses quedaron sobrecogidos de asombro.

Verse 47

एवं विस्मयपूर्णास्ते इंद्राद्या देवतागणाः । तिष्ठंति तावत्सर्वेशो विष्णुरध्यात्मदीपकः

Así, Indra y las huestes de dioses, colmados de maravilla, permanecieron allí. Y en ese momento, Viṣṇu—Señor de todo, lámpara del discernimiento interior—estaba presente.

Verse 48

पातालादागतः सद्यः सर्वेषामवदत्त्वरम् । तस्याप्यंतो न दृष्टो मे ह्यवलोकनतत्परः

Al regresar de inmediato desde Pātāla, declaró con urgencia a todos: «Aunque me empeñé en buscar y contemplar, no vi su fin».

Verse 49

विस्मयो मे महाञ्जातः पातालात्परतश्चरन् । अतलं सुतलं चापि नितलं च रसातलम्

Un gran asombro nació en mí al viajar más allá de Pātāla, pasando por Atala, Sutala, Nitala y Rasātala.

Verse 50

तथा गतस्तलं चैव पातालं च तथातलम् । तलातलानि तान्येनं शून्यवद्यद्विभाव्यते

Así también atravesó las regiones—Stala, Pātāla y Atala; y aquellos mundos subterráneos, comparados con Él, parecían vacíos e insignificantes.

Verse 51

शून्यादपि च शून्यं च तत्सर्वं सुनिरीक्षितम् । न मूलं च न मध्यं च न चांतो ह्यस्य विद्यते

Todo aquello fue examinado: un vacío más vacío que el propio vacío; y, sin embargo, en ello no hay raíz ni centro, ni en verdad se halla su término.

Verse 52

लिंगरूपी महादेवो येनेदं धार्यते जगत् । यस्य प्रसादादुत्पन्ना यूयं च ऋषयस्तथा

Mahādeva, en la forma del Liṅga, es Aquel por quien se sostiene este universo entero. Por su gracia, también vosotros—oh sabios ṛṣi—habéis venido a existir.

Verse 53

श्रुत्वा सुराश्च ऋषयस्तस्य वाक्यमपूजयन् । तदा विष्णुरुवाचेदं ब्रह्माणं प्रहसन्निव

Al oír aquellas palabras, los dioses y los ṛṣis las honraron con reverencia. Entonces Viṣṇu habló a Brahmā, como si esbozara una sonrisa suave y conocedora.

Verse 54

दृष्टं हि चेत्त्वया ब्रह्मन्मस्तकं परमार्थतः । साक्षिणः के त्वया तत्र अस्मिन्नर्थे प्रकल्पिताः

“Si en verdad viste la cumbre en su sentido último, oh Brahmā, ¿quiénes fueron los testigos que allí designaste para sostener esta afirmación?”

Verse 55

आकर्ण्य वचनं विष्णोर्ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच त्वरितेनैव केतकी सुरभीति च

Al escuchar las palabras de Viṣṇu, Brahmā —el abuelo de los mundos— respondió de inmediato: «Ketakī y Surabhī».

Verse 56

ते देवा मम साक्षित्वे जानीहि परमार्थतः । ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सर्वे देवास्त्वरान्विताः

«Sabed en verdad que esos dioses son testigos en mi favor». Al oír las palabras de Brahmā, todos los dioses se llenaron de premura y se dispusieron a actuar.

Verse 57

आह्वानं चक्रिरे तस्याः सुरभ्याश्च तया सह । आगते तत्क्षमादेव कार्यार्थं ब्रह्मणस्तदा

Entonces la convocaron a ella, y también a Surabhī junto con ella. En cuanto llegaron, por el propósito de Brahmā, el asunto fue abordado de inmediato.

Verse 58

इंद्राद्यैश्च तदा देवैरुक्ता च सुरभी ततः । उवाच केतकीसार्द्धं दृष्टो वै ब्रह्मणा सुराः

Entonces Surabhī, interpelada por Indra y los demás dioses, habló junto con Ketakī, diciendo: «En verdad, oh dioses, Brahmā ha visto la cumbre».

Verse 59

लिंगस्य मस्तको देवाः केतकीदलपूजितः । तदा नभोगता वाणी सर्वेषां श्रृण्वतामभूत्

«Oh dioses, la cumbre del Liṅga fue adorada con pétalos de Ketakī.» En ese instante, una voz que recorría el cielo se alzó, mientras todos escuchaban.

Verse 60

सुरभ्या चैव यत्प्रोक्तं केतक्या च तथा सुराः । तन्मृषोक्तं च जानीध्वं न दृष्टो ह्यस्य मस्तकः

«Oh dioses, sabed que lo dicho por Surabhī y también por Ketakī es falso; pues la cumbre de este (Liṅga) no ha sido vista.»

Verse 61

तदा सर्वेऽथ विबुधाः सेंद्रा वै विष्णुना सह । शेपुश्च सुरभीं रोषान्मृषावादनतत्पराम्

Entonces todos los dioses —Indra junto con Viṣṇu—, airados, maldijeron a Surabhī, empeñada en proferir falsedades.

Verse 62

मुखेनोक्तं त्वयाद्यैवमनृतं च तथा शुभे । अपवित्रं मुखं तेऽस्तु सर्वधर्मबहिष्कृतम्

«Oh hermosa, puesto que con tu boca has pronunciado tal falsedad, sea tu boca impura y excluida de todo dharma.»

Verse 63

सुगंधकेतकी चापि अयोग्या त्वं शिवार्चने । भविष्यसि न संदेहो अनृता चैव भामिनि

Y tú también, Ketakī fragante—sin duda—quedarás inhabilitada para el culto de Śiva, pues has dicho falsedad, oh dama.

Verse 64

तदा नभो गता वाणी ब्रह्मणं च शशाप वै । मृषोक्तं च त्वया मंद किमर्थं बालिशेन हि

Entonces la voz venida del cielo maldijo en verdad a Brahmā: «Oh necio, ¿por qué, con infantilidad, dijiste mentira?»

Verse 65

भृगुणा ऋषिभिः साकं तथैव च पुरोधसा । तस्माद्युयं न पूज्याश्च भवेयुः क्लेशभागिनः

«Junto con Bhṛgu, con los sabios, y asimismo con tu sacerdote—por ello no seréis dignos de adoración y os haréis partícipes de la aflicción.»

Verse 66

ऋषयोऽपि च धर्मिष्ठास्तत्त्ववाक्यबहिष्कृताः । विवादनिरता मूढा अतत्त्वज्ञाः समत्सराः

«Aun esos sabios—aunque tenidos por justos—son apartados de las palabras de verdad: entregados a la disputa, extraviados, ignorantes de la realidad y llenos de envidia.»

Verse 67

याचकाश्चावदान्याश्च नित्यं स्वज्ञानघातकाः । आत्मसंभाविताः स्तब्धाः परस्परविनिंदकाः

«(Se volvieron) mendigos y aun aquellos famosos como dadores—siempre destruyendo su propio discernimiento; engreídos, rígidos de orgullo y censurándose mutuamente.»

Verse 68

एवं शप्ताश्च मुनयो ब्रह्माद्या देवतास्तथा । शिवेन शप्तास्ते सर्वे लिंगं शरणमाययुः

Así, los sabios y también las deidades, comenzando por Brahmā, maldecidos por Śiva, todos acudieron al Liṅga como refugio.