Adhyaya 6

Verse 1

गौतम उवाच । पुरा नारायणः कल्पे शयानः सलिलार्णवे । शेषपर्यंकशयने कदाचिन्नैव बुध्यत

Dijo Gautama: En un kalpa antiguo, Nārāyaṇa yacía sobre el océano de las aguas, reposando en el lecho de Śeṣa; pero en cierto momento no despertó en absoluto.

Verse 2

तमसा पूरितं विश्वमपज्ञातमलक्षणम् । वीक्ष्य कल्पावसानेऽपि विषेदुर्नित्यसूरयः

Al ver el universo colmado de tinieblas—indistinto, irreconocible, sin señal alguna—, aun al término del kalpa, los dioses eternos se afligieron.

Verse 3

अहो कष्टमिदं रूपं तमसा विश्वमोहनम् । येन कल्पावसानेपि विष्णुर्नाद्यापि बुध्यते

¡Ay! Qué penosa es esta condición: una oscuridad que hechiza al universo entero, por la cual, aun al final del kalpa, Viṣṇu todavía no ha despertado.

Verse 4

ज्योतिषः पुरुषं पूर्णमपश्यंतं सुरा अपि । कथं वा तमसः शांतिं लभेरन्परिभाविनः

Si aun los dioses no contemplan a la Persona Perfecta, cuya esencia es la Luz, ¿cómo podrían los dominados por las tinieblas alcanzar paz frente a la oscuridad?

Verse 5

इति निश्चित्य मनसा देवदेवमुमापतिम् । चिंतयामासुरात्मस्थं तेजोराशिं निरंजनम्

Así, resueltos en su mente, meditaron en el Dios de dioses, Umāpati—morador en el Sí mismo—, un cúmulo de resplandor inmaculado, sin mancha.

Verse 6

ततः प्रसन्नो भगवांस्तेजोराशिर्महेश्वरः । विश्वावनाय विज्ञप्तः प्रणतैर्नित्यसूरिभिः

Entonces el Bienaventurado Maheśvara—él mismo un cúmulo de resplandor—se mostró propicio, al ser suplicado por los dioses eternos que, postrados, pedían la protección del universo.

Verse 7

ततस्तेजोमयाच्छंभोः स्फुलिंगांशुसमुद्भवाः । उदस्तंभंत देवानां त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः

Entonces, de Śambhu, hecho de pura refulgencia, brotaron chispas y rayos, y sostuvieron y afirmaron a los treinta y tres crores de dioses.

Verse 8

बोधितः सकलैर्देवैः समुत्थाय रमापतिः । प्रभातं वीक्ष्य सकलं मनस्येवमचिन्तयत्

Despertado por todos los dioses, el Señor de Ramā (Viṣṇu) se incorporó; al ver que todo resplandecía como el alba, meditó así en su corazón.

Verse 9

मया तमसि उद्रेकादकाले शयनं कृतम् । प्रबोधाय परं ज्योतिः स्वयं दृष्टः सदाशिवः

«Vencido por el oleaje de la oscuridad, dormí a destiempo. Para mi despertar, vi directamente a la Luz suprema: al propio Sadāśiva.»

Verse 10

जगदुत्पत्तिकृत्यानि स्वयं कर्तुं व्यवस्यति । किं मयात्र पुनः कार्यं ब्रह्मणा वा स्वयंभुवा

«Él ha resuelto realizar por sí mismo las obras de la creación del mundo. ¿Qué tarea queda aquí para mí—o incluso para Brahmā, el Auto-nacido?»

Verse 11

धिङ्मां स्थितमनात्मज्ञं निद्रया हृतचेतसम् । अथवा सर्वकर्तारं शरणं यामि शंकरम्

«¡Vergüenza para mí!, aquí permanezco sin conocimiento del Ser, con la mente robada por el sueño. Mejor: ahora me refugio en Śaṅkara, el Señor que todo lo hace.»

Verse 12

सर्वदोषप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । पवित्रमल्पपुण्यानां दुर्लभं शंभुदर्शनम्

La visión (darśana) de Śambhu apacigua toda falta y concede todos los frutos deseados. Es sumamente purificadora; pero para quienes tienen poco mérito, el darśana de Śambhu es difícil de alcanzar.

Verse 13

चिंतयन्नेवमात्मस्थं ज्योतिर्लिंगं सदाशिवम् । प्रणनाम हरिर्भक्त्या देवमष्टांगतो मुहुः

Así, contemplando a Sadāśiva como el Jyotirliṅga que mora en el Sí mismo, Hari se postró una y otra vez con devoción, rindiendo homenaje al Señor en prosternación de ocho miembros (aṣṭāṅga).

Verse 14

विश्वस्रष्टारमीशानं तुष्टाव दुरितच्छिदम् । अथ तेजोमयः शंभुः शरण्यः शरणागतम्

Él alabó a Īśāna, creador del universo, el que corta el pecado. Entonces Śambhu, hecho de pura refulgencia y verdadero refugio, se volvió hacia quien había acudido en busca de amparo.

Verse 15

अनुगृह्य कटाक्षैस्तं समुत्तिष्ठेत्यभाषत । उत्थाय करुणापूर्णं शंभुं चंद्रार्द्धशेखरम्

Agraciándolo con miradas compasivas, Él dijo: «Levántate». Y al levantarse, Hari contempló a Śambhu, colmado de misericordia, a Candrārdhaśekhara, el Señor que lleva la media luna como cimera.

Verse 16

नमस्त्रिभुवनेशाय त्रिमूर्तिगुणधारिणे । त्रिदेववपुषे तुभ्यं त्रिदृशे त्रिपुरद्रुहे

Salutaciones a Ti, Señor de los tres mundos, portador de las cualidades de las tres formas; a Ti, cuyo cuerpo es los tres dioses; a Ti, a quien contemplan los devas; a Ti, destructor de Tripura.

Verse 17

त्वमेव जगतामीशो निजांशैर्देवतामयैः । कार्यकारणरूपेण करोषि स्वेच्छया क्रियाः

Sólo Tú eres el Señor de los mundos. Por Tus propias porciones, que se manifiestan como las deidades, realizas libremente todas las acciones, apareciendo como causa y como efecto.

Verse 18

मां नियुज्य जगद्गुप्तौ परिमोह्य च मायया । न दोषमुत संकल्पं विहातुमपि नेच्छसि

Habiéndome destinado a la custodia del mundo y habiéndome confundido con Tu māyā, no deseas apartar—ni la falta ni siquiera la intención que la engendró.

Verse 19

किं करोमि जगन्मूर्त्तौ न्यस्तभारोऽस्म्यहं त्वयि । न दोषमीहसे नूनमकालशयनेन माम्

¿Qué puedo hacer, oh Forma del universo? He depositado mi carga en Ti. Ciertamente no pretendes culparme por haberme recostado en un tiempo inoportuno.

Verse 20

हर शम्भो हरेरार्तिमनुतापं समीक्ष्य सः । आदिदेश हरः श्रीमान्प्रायश्चित्तं हरेरिदम्

Oh Hara, oh Śambho: al ver la aflicción y el arrepentimiento de Hari, el glorioso Hara prescribió para Hari esta expiación (prāyaścitta).

Verse 21

अरुणाचलरूपेण तिष्ठामि वसुधातले । तस्य दर्शनमात्रेण भविता ते तमः क्षयः

«En la forma de Aruṇācala permanezco sobre la faz de la tierra. Con el mero darśana, la sola visión de esa forma sagrada, tu oscuridad será destruida.»

Verse 23

पूर्वस्मै विष्णवे तत्र वरो दत्तो मया पुरा । तदैव तैजसं लिंगमरुणाचल संज्ञितम् । तेजोमयमिदं रूपं प्रशांतं लोकरक्षणात् । यदग्निमयमव्यक्तमपारगुणवैभवम्

Antaño, en aquel lugar, concedí una gracia a Viṣṇu. En ese mismo instante, el Liṅga resplandeciente llegó a ser conocido como “Aruṇācala”. Esta forma es de fulgor divino—serena para la protección de los mundos—ígnea en esencia, inmanifestada y dotada de una majestad de cualidades inconmensurable.

Verse 24

नदीनां निर्झराणां च मेघमुक्तांभसामपि । अंतर्ज्योतिर्मयत्वेन लयस्तत्रैव दृश्यते

Para los ríos, las cascadas e incluso las aguas soltadas por las nubes, la disolución se ve allí mismo—porque ese lugar es, interiormente, de la naturaleza de la Luz.

Verse 25

अंधानां दृष्टिलाभेन पंगूनां पादसंचरैः । अपुत्राणां च पुत्राप्त्या मूकानां वाक्प्रवृत्तिभिः

Al otorgar vista a los ciegos, al hacer caminar a los cojos, al conceder hijos a los estériles, y al despertar la palabra en los mudos—así se conoce su gracia.

Verse 26

सर्वसिद्धिप्रदानेन सर्वव्याधिविमोचनैः । सर्वपापप्रशमनैर्यत्सर्ववरदं स्थितम्

Al conceder toda realización, al liberar de toda enfermedad y al apaciguar todo pecado—permanece establecido como el dador de todos los dones.

Verse 27

इत्युक्तांतर्दधे शम्भुर्हरिश्चैवारुणाचलम् । आगत्य तप आस्थाय शोणाचलमुपास्त च

Dicho esto, Śambhu desapareció. Y Hari, en verdad, llegó a Aruṇācala; emprendiendo austeridades, veneró también a Śoṇācala.

Verse 28

तमद्रिं परितो दृष्ट्वा सुरान्काननसंश्रयान् । ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्स्थापयामास वै हरिः । वेदान्सांगोपनिषदान्समंतान्मूर्तिधारिणः

Tras contemplar aquella montaña por todos lados, Hari estableció allí a los dioses que moraban en el bosque y los santos āśrama de los ṛṣi. Y todos los Veda—con sus auxiliares y las Upaniṣad—estaban presentes en cada dirección, encarnados en forma.

Verse 29

ससर्ज दिव्यरूपाणां शतमप्सरसां कुलम् । नृत्यैर्गीतैश्च वादित्रैस्सेवध्वमिति चादिशत्

Creó una compañía de cien apsaras de belleza divina y ordenó: «Servid a este lugar sagrado con danzas, cantos y música de instrumentos».

Verse 30

स्नात्वा ब्रह्मसरस्यस्मिन्विष्णुः कमललोचनः । प्रदक्षिणं चकारामुमरुणाद्रिं समर्चितम्

Tras bañarse en este lago de Brahmā, Viṣṇu, de ojos de loto, realizó la pradakṣiṇā alrededor de aquel Aruṇādri (Aruṇācala), debidamente venerado.

Verse 31

अपापः सर्वलोकानामाधिपत्यं च लब्धवान् । रमया सहितो नित्यमभिरूपसुरूपया

Libre de pecado, obtuvo la soberanía sobre todos los mundos y permaneció siempre junto a Ramā (Śrī/Lakṣmī), de forma hermosa y auspiciosa.

Verse 32

भास्करस्तेजसां राशिरसुरैरपि पीडितः । ब्रह्मोपदेशादानर्च भक्त्यारुणगिरीश्वरम्

Bhāskara (el Sol), masa de resplandor, aunque acosado incluso por los asuras, siguió la instrucción de Brahmā y, con devoción, adoró al Señor de Aruṇagiri (Aruṇācala).

Verse 33

निमज्ज्य विमले तीर्थे पावने ब्रह्मनिर्मिते । प्रदक्षिणं चकारैनमरुणार्द्रि स्वयंप्रभुम्

Tras sumergirse en el tīrtha puro y santificador, creado por Brahmā, realizó la pradakṣiṇā, circunvalando al Aruṇādri (Aruṇācala) auto-luminoso.

Verse 34

अशेषदैत्यविजयं लब्ध्वा मेरुप्रदक्षिणम् । लेभे च परमं तेजः परतेजःप्रणाशनम्

Habiendo obtenido la victoria total sobre los Daityas y realizado la circunvalación de Meru, alcanzó el supremo tejas: un resplandor que aniquila el brillo adverso.

Verse 35

दक्षशापानलाक्रांतस्सोमः शिववचोबलात् । अरुणाचलमभ्यर्च्य लब्धरूपोऽभवत्पुनः

Soma (la Luna), abrasado por el fuego de la maldición de Dakṣa, por el poder de la palabra de Śiva adoró a Aruṇācala y recobró de nuevo su forma propia.

Verse 36

अग्निर्ब्रह्मर्षिशापेन यक्ष्मरोगप्रपीडितः । अपूतोऽपि पवित्रोऽभूदरुणाचलसेवया

Agni, atormentado por la enfermedad de yakṣmā a causa de la maldición de un brahmarṣi, se volvió puro—aunque impuro—mediante el servicio a Aruṇācala.

Verse 37

शक्रो वृत्रं बलं पाकं नमुचिं जृंभमुद्धृतम् । शिवलब्धवरान्दैत्यान्पुरा हत्वा जगत्पतीन्

Śakra (Indra), en tiempos antiguos, dio muerte a los Daityas que afligían al mundo—Vṛtra, Bala, Pāka, Namuci, Jṛmbha y Uddhṛta—quienes habían obtenido dones de Śiva.

Verse 38

पातकैश्च परिक्षीणस्तथा लोकांतमाश्रितः । शम्भुं प्रसाद्य तपसा शिवेन परिचोदितः

Consumido por los pecados y llegado al confín del mundo, él—impulsado por Śiva—apaciguó a Śambhu mediante austeridades.

Verse 39

अरुणाद्रिं समभ्यर्च्य विपापोऽभूत्सुराधिपः । इष्ट्वा च हयमेधेन प्रीणयामास शंकरम्

Tras adorar debidamente a Aruṇādri, el señor de los dioses quedó libre de pecado; y, habiendo realizado el sacrificio Aśvamedha, alegró a Śaṅkara.

Verse 40

लब्ध्वा चेन्द्रपदं शक्रः शतमप्सरसांकुलम् । सेवार्थमादिशन्छ्रीमान्दिव्यदुंदभिसेवया

Y al obtener el rango de Indra, el glorioso Śakra—entre cientos de Apsaras—dio órdenes para el servicio, disponiendo el culto con timbales celestiales.

Verse 41

पुष्पमेघान्समादिश्य दिव्याभिः पुष्पवृष्टिभिः । समर्चयति शोणाद्रिं दिवि नित्यं च वंदते

Ordenando nubes de flores, venera a Śoṇādri (la Colina Roja, Aruṇācala) con lluvias celestiales de pétalos, y cada día le rinde homenaje desde el cielo.

Verse 42

शेषोऽपि शोणशैलेशं समभ्यर्च्य शिवाज्ञया । अभजत्कामरूपत्वं महीमण्डलधारकः

Incluso Śeṣa, el portador de la esfera de la tierra, adoró al Señor de Śoṇaśaila obedeciendo el mandato de Śiva; y así alcanzó el poder de asumir cualquier forma a voluntad.

Verse 43

अन्ये नागाश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः । दिक्पालाश्च तमभ्यर्च्य लेभिरेऽपेक्षितान्वरान्

Otros Nāgas, Gandharvas, Siddhas, huestes de Apsarās, e incluso los Guardianes de las Direcciones, le rindieron adoración y obtuvieron las gracias que anhelaban.

Verse 44

देवैरशेषैर्दैत्यादीञ्जेतुकामैः समुद्यतैः । प्रार्थितः सर्वतोऽभीष्टवरदोऽरुणभूधरः

Cuando todos los dioses, ansiosos y dispuestos a vencer a los Daityas y a los demás, Le suplicaron, Arunachala —la montaña de rojo fulgor— les concedió por doquier las gracias que anhelaban.

Verse 45

त्वष्ट्रा विरचिताकार आदित्यस्तेजसा तपन् । ग्रहनाथस्तु शोणाद्रिं विलंघयितुमुद्यतः

El Sol, cuya forma fue forjada por Tvaṣṭṛ y que arde en resplandor, partió para sobrepasar a Śoṇādri; mas el señor de los eclipses, Rāhu, también se dispuso a saltar sobre esa montaña.

Verse 46

रथवाहाः पुनस्तस्य शक्तिहीनाः श्रमं गताः । सोऽपि श्रिया विहीनश्च जातः गोणाद्रितेजसा

Entonces sus aurigas quedaron sin fuerza y cayeron rendidos por el cansancio; y él mismo fue despojado de su esplendor por el ardiente poder de aquella montaña (Śoṇādri).

Verse 47

नाशक्नोच्च दिवं गन्तुं सर्वगत्यांशुमालिनः । स तु ब्रह्मोपदेशेन समाराध्यारुणाचलम्

Incapaz de ascender al cielo por su curso habitual, el Radiante (el Sol), por instrucción de Brahmā, adoró debidamente a Arunachala.

Verse 48

प्रीत्या तस्माद्विभोर्लेभे मार्गं व्योम्नो हयाञ्छुभान् । ततः प्रभृति तिग्मांशुः स हि शोणाख्यपर्वतम्

Complacido, el Señor soberano le concedió un camino despejado en el firmamento y corceles auspiciosos; desde entonces, el Sol de rayos agudos ya no sobrepasa la montaña llamada Śoṇa.

Verse 49

न लंघयति किं त्वस्य प्रदक्षिणपरिक्रमैः । दक्षयागपरिध्वस्ता हीनांगास्त्रिदशाः पुरा

No la cruza; más bien la rodea en circunvalación ritual (pradakṣiṇā). Antaño, los dioses, con sus miembros dañados tras la ruina del sacrificio de Dakṣa—

Verse 50

अरुणाचलमाराध्य नवान्यंगानि लेभिरे । पूषा दन्तं शिखी हस्तं भगो नेत्रं त्वखंडितम्

Habiendo adorado a Arunachala, obtuvieron miembros nuevos: Pūṣan recobró un diente; Śikhī recobró una mano; y Bhaga recobró un ojo intacto, sin herida.

Verse 51

घ्राणं वाणी च लेभे सा शोणाचलनिषेवणात् । भार्गवः क्षीणनेत्रस्स विष्णुहस्तकुशाग्रतः

Por acudir y servir a Śoṇācala, ella recobró el olfato y la palabra. Y Bhārgava, cuyo ojo se había debilitado, padeció por la punta del kuśa que Viṣṇu sostenía en su mano.

Verse 52

बलिदत्तावनीदानजलधारानिरोधतः । स तु शोणाचलं गत्वा तपः कृत्वातिदुष्करम्

Por haber obstruido la corriente de agua vivificante destinada al don de tierra de Bali, fue entonces a Śoṇācala y realizó una penitencia extremadamente austera.

Verse 53

लेभे नेत्रं च पूतात्मा भास्कराख्ये गिरौ स्थितः । अरुणाचलनाथस्य सेवया सूर्यसारथिः

Con el alma purificada, morando en el monte llamado Bhāskara, el auriga del Sol recobró su ojo mediante el servicio devoto al Señor Arunāchalanātha.

Verse 54

प्रतर्दनाख्यो नृपतिर्ग्रहीतुं देवकन्यकाम् । अरुणाद्रिपतेर्गानं कुर्वंतीं सादरोऽभवत्

El rey llamado Pratardana, que pretendía apoderarse de una doncella celestial, se tornó reverente al verla cantar con devoción las alabanzas del Señor de Arunādri.

Verse 55

क्षणात्कपिमुखो जातो मंत्रिभिश्चोदितो नृपः । प्रत्यर्प्य तां पुनश्चान्याः प्रादादरुणभूभृते

En un instante el rey quedó con rostro de mono; instado por sus ministros, la devolvió, y luego ofreció otras doncellas a Arunabhūbhṛt (el Monte Arunāchala).

Verse 56

ततश्चारुमुखोजातः प्रसादादरुणेशितुः । सायुज्यमस्मै सकलं दत्तवान्भक्तिभावतः

Entonces, por la gracia del Señor de Arunā, recobró un rostro hermoso; y, por su disposición devocional, el Señor le otorgó el sāyujya completo: la unión total con lo Divino.

Verse 57

अरुणाचलनाथस्यसंनिधौ ज्ञानदुर्बलः । गंधर्वः पुष्पकाख्यस्तु भक्तिहीनो ह्यगात्पुरा

Antaño, cerca del Señor Arunāchalanātha, llegó un gandharva llamado Puṣpaka, débil en el conocimiento verdadero y carente de devoción.

Verse 58

ततो व्याघ्रमुखं दृष्ट्वा गंधर्वपरिचारकाः । किमेतदिति साश्चर्यं पप्रछुस्ते परस्परम्

Entonces, al verlo con rostro de tigre, los servidores del Gandharva, llenos de asombro, se preguntaron unos a otros: «¿Qué es esto?»

Verse 59

अथ नारद निर्दिष्टमवज्ञाफलमात्मनः । बुद्ध्वारुणाद्रिं संपूज्य पुनश्च सुमुखोऽभवत्

Luego, comprendiendo por la instrucción de Nārada el fruto de su propio desprecio, rindió debida adoración a Arunādri y volvió a tener un rostro hermoso.

Verse 60

शिवभूमिरियं ख्याता परितो योजनद्वयम् । मुक्तिस्तत्र प्रमीतानां कदापि विलयो न हि

Esta región es célebre como la propia tierra de Śiva, extendiéndose dos yojanas en derredor; para quienes mueren allí, la liberación está asegurada y jamás perece.

Verse 61

सप्तर्षयः पुरा भूमौ शापदोषसमन्विताः । सिषेविरेरुणाद्रिं वै नाथो ज्ञात्वा विनिश्चयम्

Antaño en la tierra, los Siete Ṛṣis, afligidos por la falta de una maldición, acudieron a Arunādri en adoración; y el Señor, conociendo su firme resolución, les mostró favor.

Verse 62

शापमोक्षं ददौ श्रीमान्सप्तर्षीणां महात्मनाम् । सप्तर्षिभिः कृतं तीर्थं सर्वपापविनाशनम्

Aquel Señor glorioso concedió a los magnánimos Siete Sabios la liberación de la maldición. El tīrtha establecido por esos Saptarṣis destruye todos los pecados.

Verse 63

शोणाचलस्य निकटे दृश्यते पावनं शुभम् । पंगुर्मुनिः शोणशैलात्पादौ लब्धुं समागतः

Cerca de Śoṇācala se ve un tīrtha propicio y purificador. Un sabio cojo llegó al monte Śoṇa para recobrar sus pies.

Verse 64

अंतर्हितप्रार्थितार्थो दारुहस्तपुटे वहन् । जानुचंक्रमणव्यग्रः शोणनद्यास्तटं गतः

Con el don deseado cumplido de modo misterioso, llevando agua en las manos provistas de cuenco de madera, él—afanado en avanzar sobre las rodillas—llegó a la ribera del río Śoṇa.

Verse 65

दारुहस्तपुटे तीर्थे निचिक्षेप पिपासतः । जानुचंक्रमणे तस्मिन्धूर्तस्तोयं पिपासति

Sediento, vertió (el agua) en el tīrtha de Dāruhastapuṭa. En ese mismo estado de avanzar sobre las rodillas, el afligido bebió el agua para calmar su sed.

Verse 66

अथ शोणाचलं प्राप्तः कथं वा दारुहस्तकः । किमेतदिति तं पृच्छन्नाधावत्कलितत्परः

Luego, al llegar a Śoṇācala, se preguntó: «¿Cómo ha venido aquí este Dāruhastaka?» Y preguntando: «¿Qué es esto?», corrió hacia él, resuelto a averiguarlo.

Verse 67

लब्धपादश्च सहसा जगाम च निजालयम् । नाद्राक्षीत्पुरुषं तत्र दारुहस्तौ पुरोगमौ

Y al obtener de pronto sus pies, se dirigió a su propia morada. Allí no vio a ningún hombre: sólo estaban las dos «manos de madera» que habían ido delante de él.

Verse 68

स्वयं गृहीत्वा चालोक्य ववंदेऽरुणपर्वतम् । ननंद लब्धचरणो लब्धरूपो महामुनिः

Tomándolos él mismo y contemplándolos, se postró ante el Monte Aruṇa. El gran sabio se regocijó: sus pies fueron restituidos y su cuerpo quedó íntegro.

Verse 69

विस्मयोत्फुल्लनयनैः शिवभक्तैर्महात्मभिः । पूजितो लब्धपादः सञ्जगाम च यथागतम्

Venerado por los magnánimos devotos de Śiva, con los ojos abiertos de asombro, él—ya con los pies recobrados—partió, regresando tal como había venido.

Verse 70

वाली शक्रसुतः श्रीमाञ्छ्रंगादुदयभूभृतः । अस्ताचलस्य शिखरं प्रतिगन्तुं समुद्यतः

Vālī, el ilustre hijo de Śakra (Indra), partió desde la cumbre del monte oriental, resuelto a llegar a la cima del monte occidental (Asta).

Verse 71

आलुलोकेऽरुणगिरिं मध्ये देवनमस्कृतम् । ऊर्ध्वं गंतुं समुद्युक्तः क्षीणवीर्योऽपतद्भुवि

Contempló en medio a Aruṇagiri, venerado incluso por los dioses. Al intentar ascender, su vigor se agotó y cayó a tierra.

Verse 72

पित्रा शक्रेण संगम्य चोदितः शोणपर्वतम् । लिंगं तैजसमभ्यर्च्य लब्धवीर्योऽभवत्पुनः

Tras encontrarse con su padre y con Śakra (Indra), y movido por su exhortación, fue a Śoṇaparvata. Al adorar allí el Liṅga radiante, colmado de tejas, recobró de nuevo su vigor heroico.

Verse 73

नलः पूर्वं समभ्यर्च्य स्वसृष्टा मानवप्रियाः । पालयामास धर्मात्मा नीतिसारसमन्वितः

El rey Nala, tras rendir primero la debida adoración, protegió a aquellos amados por los hombres, establecidos por él mismo; de alma justa y dotado de la esencia de la sabia política.

Verse 74

इलः प्रविश्य सहसा गौरीवनमखंडितम् । स्त्रीभावं समनुप्राप्तः पप्रच्छ स्वं पुरोधसम्

Ila, al entrar de improviso en el bosque inviolado de Gaurī, alcanzó al instante condición de mujer; y preguntó por ello a su propio sacerdote.

Verse 75

वशिष्ठेन समादिष्टः शोणाद्रिं समपूजयत् । तपसाराध्य देवेशं पुनः पुंस्त्वमुपागतः

Por mandato de Vasiṣṭha, adoró a Śoṇādri; y, mediante austeridades, aplacó al Señor de los dioses, recobrando de nuevo la condición de varón.

Verse 76

सोमोपदेशाद्भक्त्याथ सस्मारारुणपर्वतम् । ईशानुग्रहतो लेभे शापमोक्षं तपोधिकः

Luego, por la enseñanza de Soma y con devoción, recordó el Arunaparvata (Aruṇācala). Por la gracia del Señor, aquel asceta obtuvo la liberación de la maldición.

Verse 77

लेभे च परमं स्थानमप्राप्यममरैरपि । भरतो मृगशावस्य स्मरणादायुषोऽत्यये

Y al término de su vida, Bharata alcanzó la morada suprema—inalcanzable incluso para los inmortales—por el constante recuerdo del cervatillo.

Verse 78

न मुक्तिं प्राप योगेन मृगजन्मनि संगतः । पत्नीविरहजं दुःखं प्राप्तवानमितं हरिः

Hari no alcanzó la liberación por el yoga, pues quedó ligado a un nacimiento de ciervo. Y Hari soportó un dolor inconmensurable, nacido de la separación de su esposa.

Verse 79

पुनर्भृगूपदेशेन शोणाद्रिमिममर्चयन् । अवतारेषु सर्वेषु सर्वदुःखान्यपाकरोत्

De nuevo, por instrucción de Bhṛgu, al adorar este Śoṇādri, en todas sus encarnaciones apartó toda aflicción.

Verse 80

सरस्वती च सावित्री श्रीर्भूमिः सरितस्तथा । अभ्यर्च्य शोणशैलेशमापदो निरतारिषुः

Sarasvatī, Sāvitrī, Śrī, Bhūmi y también los ríos—tras adorar al Señor de Śoṇaśaila—cruzaron más allá de sus calamidades.

Verse 81

भास्करः पूर्वदिग्भागे विश्वामित्रस्तु दक्षिणे । पश्चिमे वरुणो भागे त्रिशूलं चोत्तराश्रयम्

Bhāskara está en el cuadrante oriental; Viśvāmitra en el sur; Varuṇa en la región occidental; y el Tridente mora como sostén del norte.

Verse 82

योजनद्वयपर्यंते सीमाः शैलेषु संस्थिताः । चतस्रो देवतास्त्वेताः सेवंते शोणपर्वतम्

A una distancia que se extiende hasta dos yojanas, los mojones de linde se alzan sobre las colinas. Estas cuatro deidades moran allí, sirviendo siempre al Monte Rojo (Śoṇaparvata).

Verse 83

स्थिताः सीमावसानेषु शोणाद्रीशमवस्थितम् । नमंति देवाश्चत्वारः शिवं शोणाचलाकृतिम्

Apostados en los confines del linde sagrado, las cuatro deidades se inclinan ante Śiva, Señor de Śoṇādri, manifestado en la misma forma de Śoṇācala.

Verse 84

अस्योत्तरस्मिञ्छिखरे दृश्यते वटभूरुहः । सिद्धवेषः सदैवास्ते यस्य मूले महेश्वरः

En la cumbre septentrional de esta montaña se ve un baniano. Maheśvara mora siempre en su raíz, con el atuendo de un siddha perfecto.

Verse 85

यस्य च्छायातिमहती सर्वदा मण्डलाकृतिः । लक्ष्यते विस्मयोपेतैः सर्वदा देवमानवैः

Su sombra es inmensamente vasta y siempre de forma circular; dioses y hombres la contemplan sin cesar, llenos de asombro.

Verse 86

अष्टभिः परितो लिंगैरष्टदिक्पालपूजितैः । अष्टासु संस्थितैर्दिक्षु शोभते ह्युपसेवितः

Rodeado por ocho liṅgas—venerados por los ocho guardianes de las direcciones—y dispuestos en los ocho rumbos, el Señor resplandece, servido por todos lados.

Verse 87

नृपाणां शम्भुभक्तानां शंकराज्ञानुपालिनाम् । अत्रैव महदास्थानमादिदेवेन निर्मितम्

Aquí mismo se alza un gran asiento de autoridad para los reyes devotos de Śambhu y obedientes al mandato de Śaṅkara, establecido por el Dios Primordial.

Verse 88

बकुलश्च महांस्तत्र सदार्थितफलप्रदः । आगमार्थविदा मूले वामदेवेन सेव्यते

Allí también hay un gran árbol bakula, que siempre concede los frutos de lo que se ruega. En su raíz es venerado por Vāmadeva, conocedor del sentido de los Āgamas.

Verse 89

अगस्त्यश्च वशिष्ठश्च संपूज्यारुणभूधरम् । संस्थाप्य लिंगे विमले तेपाते तादृशं तपः

Agastya y Vasiṣṭha, tras venerar plenamente la Montaña Aruṇa, establecieron un liṅga inmaculado y realizaron austeridades de tan extraordinaria índole.

Verse 90

हिरण्यगर्भतनयः पुरा शोणनदः पुमान् । अत्र तीव्रं तपस्तप्त्वा गंगाभिमुखगोऽभवत

En tiempos antiguos, el hombre llamado Śoṇanada—hijo de Hiraṇyagarbha—realizó aquí una intensa austeridad; y después pasó a fluir orientado hacia el Gaṅgā.

Verse 91

अत्र शोणनदी पुण्या प्रवहत्यमलोदका । वेणा च पुण्यतटिनी परितः सेवतेऽचलम्

Aquí fluye el sagrado río Śoṇa con aguas puras; y también el Veṇā, corriente santa, circunda y sirve al monte por todos sus lados.

Verse 92

वायव्याश्च दिशो भागे वायुतीर्थं च शोभते । तत्र स्नात्वा मरुत्पूर्वं जगत्प्राणत्वमाप्तवान्

En el cuadrante noroccidental resplandece el sagrado Vāyu-tīrtha. Al bañarse allí, en tiempos antiguos Marut (Vāyu) alcanzó la condición de ser el aliento vital de los mundos.

Verse 93

उत्तरेऽस्य गिरेस्तीर्थं सुवर्णकमलोज्ज्वलम् । दिव्यसौगंधिकाकीर्णं हंसभृंगमनोहरम्

Al norte de esta montaña hay un tīrtha sagrado, resplandeciente de lotos dorados; esparcido de flores divinas y fragantes, y encantador con cisnes y abejas.

Verse 94

कौबेरं तीर्थमेशान्यामैशान्यं तीर्थमुत्तमम्

En el cuadrante nordeste se halla el Kaubera-tīrtha: un tīrtha excelente, lugar sagrado de baño supremamente auspicioso.

Verse 95

तस्यैव पश्चिमे भागे विष्णुः कमललोचनः । स्नात्वा विष्णुत्वमभजत्कमलालालिताकृतिः

En el lado occidental de aquella región de tīrtha, Viṣṇu de ojos de loto—cuya forma es acariciada por Kamalā (Lakṣmī)—se bañó y, por ello, alcanzó la plenitud de la condición de Viṣṇu.

Verse 96

नवग्रहाः पुरा तत्र स्नात्वा ग्रहपदं गताः । नवग्रहप्रसादश्च जायते तत्र मज्जताम्

En tiempos antiguos, los Navagraha (los Nueve Planetas) se bañaron allí y alcanzaron sus respectivas moradas planetarias. Para quienes se sumergen allí, surge el favor de los Navagraha.

Verse 97

दुर्गा विनायक स्कन्दो क्षेत्रपालः सरस्वती । रक्षंति परितस्तीर्थं ग्राहयमेतदनन्तरम्

Durgā, Vināyaka, Skanda, Kṣetrapāla y Sarasvatī protegen este tīrtha por todos sus lados. A continuación, comprende este relato ulterior que ha de narrarse.

Verse 98

गंगा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती । नर्मदासिन्धुकावेर्यः शोणः शोर्णनदी च सा

El Gaṅgā y el Yamunā, así como el Godāvarī y el Sarasvatī; el Narmadā, el Sindhu, el Kāverī y el Śoṇa—junto con el río Śorṇā—están presentes aquí.

Verse 99

एता गूढा निषेवंते पूर्वाद्याशासु संततम् । नश्यंत्यः सकलं पापमात्मक्षेत्रसमुद्भवम्

Estos ríos moran aquí de modo oculto, continuamente en el oriente y en las demás direcciones. Al fluir así, destruyen todo pecado nacido del propio campo de la vida encarnada.

Verse 100

अन्याश्च सरितो दिव्याः पार्थिव्यश्च शुभोदकाः । उदजृंभंत सहसा शोणाद्रीशप्रसादतः

Otras riberas divinas también, y corrientes terrenales de aguas propicias, se manifestaron de pronto—por la gracia del Señor de Śoṇādri (Aruṇācala).

Verse 101

आगस्त्यं दक्षिणे भागे तीर्थं महदुदाहृतम् । सर्वभाषार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जताम्

En la región meridional se proclama un gran tīrtha llamado Āgastya. Para quienes se sumergen allí, nace el logro de comprender el sentido de todas las lenguas.

Verse 102

अत्रागस्त्यः समागत्य स्नात्वा मुनिगणावृतः । अभ्यर्चयति शोणाद्रिं मासि भाद्रपदे सदा

Aquí llega Agastya—rodeado por huestes de sabios—y, tras bañarse, adora siempre a Śoṇādri (la Montaña Roja, Aruṇācala) en el mes de Bhādrapada.

Verse 103

वाशिष्ठमुत्तरे भागे तीर्थं दिव्यं शुभोदयम् । सर्ववेदार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जनात्

En la parte septentrional se halla el tīrtha divino llamado Vāśiṣṭha, fuente del despertar auspicioso; al bañarse allí, surge el pleno dominio del sentido de todos los Vedas.

Verse 104

अत्र मेरोः समागत्य वशिष्ठो भगवानृषिः । करोत्याश्वयुजे मासि शोणाद्रीशनिषेवणम्

Aquí, el bienaventurado sabio Vasiṣṭha llega desde Meru y, en el mes de Āśvayuja, cumple con devota asistencia al Señor de Śoṇādri (Aruṇācala).

Verse 105

गंगानाम महत्तीर्थं पूर्वोत्तरदिशि स्थितम् । तत्र स्नानाद्भवेन्नृणां सर्वपातकनाशनम्

En la dirección noreste se halla el gran tīrtha llamado Gaṅgā; al bañarse allí, se consuma para los hombres la destrucción de todos los pecados.

Verse 106

गंगाद्याः सरितः सर्वाः कार्त्तिके मासि संगताः । अत्रारुणाद्रिनाथस्य सेवां कुर्वंति सादरम्

En el mes de Kārttika, todos los ríos, comenzando por la Gaṅgā, se congregan aquí y, con reverencia, rinden servicio al Señor de Aruṇādri (Aruṇācala).

Verse 107

ब्राह्म्यं नाम महातीर्थमरुणाद्रीशसन्निधौ । तस्योपसंगमात्सद्यो ब्रह्महत्यादि नश्यति

Cerca del Señor de Aruṇādri está el gran tīrtha llamado Brāhmya; con solo acercarse a él, incluso el pecado de brahma-hatyā y otros semejantes se destruyen al instante.

Verse 108

मार्गे मासि समागत्य ब्रह्मलोकात्पितामहः । स्नात्वा तत्प्रत्यहं देवमर्चयत्यरुणाचलम्

En el mes de Mārgaśīrṣa, Pitāmaha (Brahmā) viene desde Brahmaloka; tras bañarse, adora cada día a la deidad Aruṇācala.

Verse 109

पौषे मासि समागत्य स्नात्वा तीर्थे निजैः सुरैः । महेन्द्रः शोणशैलेशमभ्यर्चयति शंकरम्

En el mes de Pauṣa, Mahendra (Indra) llega con sus propios dioses; tras bañarse en el tīrtha, venera con reverencia a Śaṅkara, Señor de Śoṇaśaila (Aruṇācala).

Verse 110

शैवंनाम महातीर्थं संनिधौ तत्र वर्तते । रुद्रो ब्रह्मकपालेन सह तत्र न्यमज्जत

Allí, muy cerca, se halla un gran tīrtha llamado Śaiva; el propio Rudra, junto con el brahma-kapāla (el cráneo de Brahmā), se sumergió allí.

Verse 111

अत्र शम्भुर्गणैः सार्द्धं माघे मासि प्रसीदति । प्रायश्चित्तानि सर्वाणि नॄणां सफलयन्भुवि

Aquí, en el mes de Māgha, Śambhu se muestra propicio junto con sus gaṇas, haciendo fructificar para los hombres en la tierra todos los actos de expiación.

Verse 112

आग्नेयमग्निदिग्भागे तीर्थं सौभाग्यदायकम् । अग्निरत्र पुरा स्नात्वा स्वाहया संगतः सुखी

En el sureste, el rumbo de Agni, está el tīrtha llamado Āgneya, dador de buena fortuna. Antaño Agni se bañó aquí y, reunido con Svāhā, quedó dichoso.

Verse 113

अनंगोपि स्मरः स्नात्वा फाल्गुने मासि संगतः । अभ्यर्च्य शोणशैलेशमभूत्सर्वसुखाधिपः

Aun Smara (Kāma), aunque sin cuerpo, se bañó aquí en el mes de Phālguna. Tras adorar al Señor de la Montaña Roja (Arunachala), alcanzó el señorío de todo deleite.

Verse 114

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां वैष्णवं तीर्थमद्भुतम् । ब्रह्मर्षयः सदा तत्र वसंति कृतकौतुकाः

En la dirección del sudeste se halla un maravilloso tīrtha vaiṣṇava. Allí moran siempre los brahmarṣis, colmados de sagrado asombro y gozo.

Verse 115

चैत्रे मासि समागत्य विष्णुस्तत्र रमापतिः । स्नात्वाभ्यर्च्यारुणाद्रीशमभवल्लोकनायकः

En el mes de Caitra, Viṣṇu—Señor de Ramā—llegó allí. Tras bañarse y adorar al Señor de Arunādri (Arunachala), se convirtió en guía y protector de los mundos.

Verse 116

सौरंनाम महातीर्थं कौबेरदिशि जृंभितम् । सर्वरोगोपशांतिश्च जायते तत्र मज्जनात्

Un gran tīrtha llamado Saura se extiende en la dirección de Kubera (el norte). Al bañarse allí, surge la apaciguación de todas las enfermedades.

Verse 117

वैशाखे मासि दिनकृत्स्नात्वात्रेशं निषेवते । वालखिल्यैः समं श्रीमान्वेदैश्च सह संगतः

En el mes de Vaiśākha, el Sol, tras bañarse, acude y rinde culto al Señor de este lugar. Resplandeciente, va acompañado por los sabios Vālakhilya e incluso por los propios Vedas.

Verse 118

आश्विनं पावनं तीर्थमीशब्रह्मोत्तरे स्थितम् । आप्लुतौ भिपजौ दस्रौ पूतावत्र निमज्जनात्

El tīrtha purificador llamado Āśvina se halla al norte de los santuarios de Īśa y de Brahmā. Aquí los dos Aśvin, médicos de los dioses, quedaron purificados al sumergirse en sus aguas.

Verse 119

अत्राश्विनौ समागत्य स्नात्वाभ्यर्च्य च शंकरम् । दक्षिणे शोण शैलस्य निकटे वर्त्तते शुभम्

Aquí llegaron los dos Aśvin, se bañaron y rindieron culto a Śaṅkara. Este tīrtha auspicioso se halla cerca del flanco meridional de la Montaña Roja (Arunachala).

Verse 120

कामदं मोक्षदं चैव तीर्थं पांडवसंज्ञितम् । पुरा हि पांडवास्तत्र मजनात्क्षितिनायकाः

Hay un tīrtha llamado “Pāṇḍava”, que concede tanto los fines deseados como la liberación. Pues en tiempos antiguos los Pāṇḍava, al bañarse allí, llegaron a ser soberanos de la tierra.

Verse 121

अत्र धात्री समागत्य सर्वौषधिफलान्विता । ज्येष्ठे मासि समं देवैरार्चयच्चारुणाचलम्

Aquí llegó Dhātrī (la diosa Āmalakī), colmada de los frutos de todas las hierbas medicinales. En el mes de Jyeṣṭha, junto con los dioses, adoró a Arunachala.

Verse 122

आषाढे मासि संत्यक्ता विश्वेदेवा महाबलाः । अभ्यर्च्य शोणशैलेशमागच्छन्मखराध्यताम्

En el mes de Āṣāḍha, los poderosos Viśvedevā, tras abandonar su antigua morada, adoraron al Señor de Śoṇaśaila y luego vinieron a alcanzar la excelencia de los ritos sacrificiales.

Verse 123

वैश्वदेवं महातीर्थं सोमसूर्योत्तराश्रयम् । विश्वाधिपत्यमतुलं लभ्यते तत्र मज्जनात्

El gran tīrtha llamado Vaiśvadeva, situado al norte de los tīrthas Soma y Sūrya, concede a quien se sumerge allí un señorío incomparable sobre el mundo.

Verse 124

परितो लक्ष्यते तीर्थं पूर्वस्यां दिशि शोभने । अत्र लक्ष्मीः पुरा स्नात्वा लेभे पुरुषमुत्तमम्

Por doquier se contempla, hacia el oriente, un tīrtha espléndido. Aquí, en tiempos antiguos, Lakṣmī se bañó y obtuvo al Puruṣottama, la Persona Suprema.

Verse 125

उत्तरस्यां दिशि पुरा पुण्या स्कंदनदी स्थिता । अत्र स्नात्वा पुरा स्कंदः संप्राप्तो विपुलं बलम्

Hacia el norte, en tiempos antiguos, quedó establecida la santa corriente llamada Skandanadī. Al bañarse aquí antaño, Skanda alcanzó una fuerza inmensa.

Verse 126

पश्चिमस्यां दिशि ख्याता परा कुंभनदी शुभा । अगस्त्यः कुंभकः कुंभस्तत्र नित्यं व्यवस्थितः

En la dirección occidental es célebre el río auspicioso y supremo llamado Kumbhanadī. Allí mora continuamente Agastya, conocido también como Kumbhaka y Kumbha.

Verse 127

गंगा च मूलभागस्था यमुना गगने स्थिता । सोमोद्भवा शिरोभागे सेवंते शोणपर्वतम्

Gaṅgā mora en la región de la raíz, Yamunā está en el cielo, y Somodbhavā en la cima; así veneran al Śoṇa-parvata (Arunachala).

Verse 128

बहून्यपि च तीर्थानि संभूतानि समंततः । तेषां भेदान्पुरा वेत्तुं मार्कण्डेयस्तु नाशकत्

Muchos otros tīrthas también han surgido por doquier. Sin embargo, en tiempos antiguos, Mārkaṇḍeya no pudo discernir plenamente sus diferencias.

Verse 129

तपोभिर्बहुभिस्सोयं शोणाद्रीशमतोषयत् । प्रार्थयामास च वरं प्रीतात्तस्मान्मुनीश्वरः

Con muchas austeridades, este sabio complació al Señor de Śoṇādri (Arunācala). Y el príncipe de los munis, alegrado por Él, pidió una gracia.

Verse 130

मार्कण्डेय उवाच । भगवन्नरुणाद्रीश तीर्थभेदाः सहस्रशः । प्रख्याताश्च प्रकाशंते दुर्बोधास्त्वल्पचेतसाम्

Dijo Mārkaṇḍeya: «Oh Bienaventurado Señor de Arunādri, las distinciones entre los tīrthas son por millares; son célebres y manifiestas, mas difíciles de comprender para los de entendimiento escaso».

Verse 131

कथमेकत्र सांनिध्यं लभेरन्भुवि मानवाः । अपर्याप्तश्च भवति पृथगेषां निषेवणे

¿Cómo podrán los hombres en la tierra obtener su presencia y su fruto en un solo lugar? Pues resulta imposible acudir a cada uno por separado, uno tras otro.

Verse 132

अंतर्निगूढतेजास्त्वं गत्वा यस्सकलैः सुरैः । आरण्यसे कुरु तथा शोणाद्रिस्पर्शभीरुभिः

Tú, cuyo esplendor está oculto en lo íntimo, ve acompañado de todos los dioses; y del mismo modo, toma la vida del bosque (āraṇya) con quienes temen incluso tocar la Montaña Roja, Śoṇādri (Arunācala).

Verse 133

अहं च शंभुमभ्यर्च्य तपसारुणपर्वतम् । सर्वलोकोपकारार्थं सूक्ष्म लिंगमपूजयम्

Yo también, tras adorar a Śambhu, practiqué austeridades en el Monte Aruṇa; por el bien de todos los mundos veneré el sutil Liṅga.

Verse 134

विश्वकर्मकृतं दिव्यं विमानं विविधोत्सवम् । संकल्प्य सकलान्भोगान्नित्यानजनयत्पुनः

Un palacio aéreo divino, forjado por Viśvakarman—colmado de múltiples festividades—fue concebido; y una y otra vez producía todos los deleites, siempre nuevos e incesantes.

Verse 135

धर्मशास्त्राणि विविधान्यवापुर्मुनिपुंगवाः । शिवकार्याणि सर्वाणि चक्रुभक्तिसमन्विताः

Los más excelsos sabios obtuvieron diversas clases de Dharma-śāstras; y, colmados de devoción, realizaron todas las obras propias de Śiva.

Verse 136

मया च शंभुमभ्यर्च्य कृताग्न्याहुतिसंभवाः । सप्त कन्या वरारोहाः पूजार्थं विनियोजिताः

Y yo también, tras adorar a Śambhu, destiné para el culto a siete doncellas de hermosos miembros, nacidas de las oblaciones vertidas en el fuego sagrado.

Verse 137

हतशत्रुगणैभूपैर्लब्धराज्यैः पुरा नृपैः । प्रत्येकं विविधैर्भोगैः शोणशैलाधिपोर्चितः

Antaño, reyes que habían abatido huestes de enemigos y recobrado sus reinos adoraron—cada cual a su modo, con variados dones y deleites—al Señor de la Montaña Roja (Aruṇācala).

Verse 138

इदमनुभववैभवं विचित्रं दुरितहरं शिवलिंगमद्रिरूपम् । अमलमनभिगम्यनामधेयं वरमरुणाद्रिनायकं भजस्व

Adora al Señor supremo de Aruṇādri: puro, maravilloso por la gloria de la vivencia, destructor del pecado; el Liṅga de Śiva que ha tomado forma de montaña, cuyo mismo Nombre es difícil de abarcar por completo.

Verse 139

अवनतजनरक्षणोचितस्य स्मरणनिराकृतविश्वकल्मषस्य । भजनममितपुण्यराशियोगादरुणगिरेः कृतिनः परं लभस्व

Porque es digno de proteger a los inclinados y humildes, y porque con sólo recordarlo se disipan las manchas del mundo—por la devoción al Monte Aruṇa, por el poder de inconmensurables montones de mérito, oh bienaventurado, alcanza lo Supremo.