Adhyaya 45

Verse 1

श्रीसूत उवाच । एवं प्रतिष्ठिते लिंगे रामेणाक्लिष्टकारिणा । लिंगं वरं समादाय मारुतिः सहसाऽययौ

Śrī Sūta dijo: Así, cuando Rāma, infalible en sus obras, hubo instalado debidamente el Liṅga, Māruti partió de inmediato con premura, llevando consigo el excelente Liṅga.

Verse 2

रामं दाशरथिं वीरमभिवाद्य स मारुतिः । वैदेहीलक्ष्मणौ पश्चात्सुग्रीवं प्रणनाम च

Tras rendir homenaje al heroico Rāma, hijo de Daśaratha, Māruti se inclinó luego ante Vaidehī (Sītā) y Lakṣmaṇa, y ofreció también reverencia a Sugrīva.

Verse 3

सीता सैकतलिंगं तत्पूजयंतं रघूद्वहम् । दृष्ट्वाथ मुनिभिः सार्द्धं चुकोप पवनात्मजः

Al ver a Sītā, junto con los sabios, contemplando a Rāma—el más excelso de los Raghu—adorando aquel Liṅga hecho de arena, el hijo del dios del Viento se encendió en ira.

Verse 4

अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः । उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः

Profundamente afligido y sintiendo que su esfuerzo había sido en vano, Hanūmān, hijo de Añjanā, habló a Rāma, conocedor del dharma.

Verse 5

हनूमानुवाच । दुर्जातोऽहं वृथा राम लोके क्लेशाय केवलम् । खिन्नोऽस्मि बहुशो देव राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

Dijo Hanūmān: «Mal nacido soy, oh Rāma; inútil en este mundo, sólo apto para causar aflicción. Muchas veces, oh Señor, me han abatido los rākṣasas de obras crueles.»

Verse 6

मा स्म सीमंतिनी काचिज्जनयेन्मादृशं सुतम् । यतोऽनुभूयते दुःखमनंतं भवसागरे

«Que ninguna mujer engendre jamás un hijo como yo; pues por ello se padece un dolor sin fin en el océano del devenir mundano.»

Verse 7

खिन्नोऽस्मि सेवया पूर्वं युद्धेनापि ततोधिकम् । अनन्तं दुःखमधुना यतो मामवमन्यसे

«Ya estaba agotado por el servicio—más aún que por la batalla. Ahora padezco una pena sin fin, porque me desdeñas.»

Verse 8

सुग्रीवेण च भार्यार्थं राज्यार्थं राक्षसेन च । रावणावरजेन त्वं सेवितो ऽसि रघूद्वह

«Oh el mejor de los Raghus, te sirve Sugrīva por causa de su esposa, y te sirve el rākṣasa Vibhīṣaṇa, hermano menor de Rāvaṇa, por causa de un reino.»

Verse 9

मया निर्हेतुकं राम सेवितोऽसि महामते । वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै

«Pero yo te he servido sin motivo alguno, oh Rāma de gran sabiduría. Y sin embargo hoy, entre los muchos vānaras, soy yo a quien has señalado y mandado.»

Verse 10

शिवलिंगं समानेतुं कैलासात्पर्वतो त्तमात् । कैलासं त्वरितो गत्वा न चापश्यं पिनाकिनम्

«Para traer un Śiva-Liṅga desde Kailāsa, el mejor de los montes, me apresuré a Kailāsa; pero no contemplé a Pinākin, Śiva portador del arco Pināka.»

Verse 11

तपसा प्रीणयित्वा तं सांबं वृषभवाहनम् । प्राप्तलिंगो रघुपते त्वरितः समु पागतः

Habiendo complacido con austeridades a Śiva—consorte de Umā, el Señor del estandarte del toro—obtuvo el liṅga y, con premura, volvió a ti, oh Raghupati.

Verse 12

अन्यलिंगं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् । मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो

Pero ahora, oh Señor, has instalado otro liṅga hecho de arena, y lo adoras junto con los sabios, los dioses y los Gandharvas, oh Poderoso.

Verse 13

मयानीतमिदं लिंगं कैलासा त्पर्वताद्वृथा । अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्यजायते

«Este liṅga lo traje del monte Kailāsa, y sin embargo ha resultado inútil. ¡Ay de mí, desdichado! Este mismo cuerpo se me ha vuelto una carga.»

Verse 14

भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो । इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह

Oh gran rey de la tierra, oh amado de Jānakī, oh Señor: no puedo soportar este dolor, oh el más excelso de los Raghu.

Verse 15

किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः । अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः

¿Qué haré? ¿A dónde iré? No tengo refugio. Por lo tanto, abandonaré este cuerpo, pues he sido deshonrado por ti.

Verse 16

श्रीसूत उवाच । एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः । दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत्

Śrī Sūta dijo: Así, oh brāhmaṇas, después de clamar repetidamente, el hijo del Viento se postró en el suelo como una vara, abrumado por la ira y el dolor.

Verse 17

तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् । पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन्

Al verlo, Raghunātha también, sonriendo, pronunció estas palabras —mientras todos los dioses, sabios, monos y Rākṣasas miraban— consolando a Māruti y borrando su dolor.

Verse 18

श्रीराम उवाच । सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च

Śrī Rāma dijo: Conozco todos los asuntos, tanto lo que concierne a uno mismo como lo que concierne a otro.

Verse 19

जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे । जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा

Oh héroe mono, ya sea que uno haya nacido, esté naciendo o incluso haya muerto, el ser encarnado nace y muere una y otra vez solo por su propio karma.

Verse 20

प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः । एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर

Uno puede incluso ir al infierno; pero el Ser Supremo (Paramātman) está más allá de toda cualidad. Habiendo discernido esta verdad, no te aflijas, oh Vānara.

Verse 21

लिंगत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरंजनम् । निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः

Contempla siempre el Ser: liberado de los tres cuerpos (liṅgas), una sola luz, inmaculada; sin apoyo, sin cambio. Así medítalo constantemente.

Verse 22

किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् । तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम

¿Por qué te entregas al duelo, que estorba el conocimiento de la Realidad? Oh el mejor de los Vānaras, afírmate siempre en la firmeza del verdadero conocimiento.

Verse 23

स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे । देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम्

Oh Vānara, medita sin cesar en el Ser que brilla por su propia luz; abandona el apego posesivo al cuerpo y a lo demás, pues se opone al verdadero conocimiento.

Verse 24

धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज । सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेंद्रियाणि च

Practica el dharma continuamente; abandona la violencia contra los seres vivos. Sirve a los santos, y somete también todos los sentidos.

Verse 25

परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् । शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे

Abandona siempre el hablar de las faltas ajenas. Oh Vānara, realiza en todo tiempo la adoración sagrada (arcā) de Śiva, Viṣṇu y los demás devas.

Verse 26

सत्यं वदस्व सततं परित्यज शुचं कपे । प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं मोहवस्तुसमुद्गतम्

Di la verdad continuamente y abandona la tristeza, oh Vānara. Conoce la unidad del Brahman interior, que surge cuando se disipa el objeto del engaño.

Verse 27

शोभनाशोभना भ्रांतिः कल्पि तास्मिन्यथार्थवत् । अध्यास्ते शोभनत्वेन पदार्थे मोहवैभवात्

La confusión de lo ‘agradable’ y lo ‘desagradable’ se imagina allí como si fuera real; por el esplendor del engaño, se superpone ‘belleza’ sobre un objeto.

Verse 28

रोगो विजायते नृणां भ्रांतानां कपिसत्तम । रागद्वेषबलाद्बद्धा धर्मा धर्मवशंगताः

Oh el mejor de los Vānaras, en los extraviados nace la enfermedad. Atados por la fuerza del apego y la aversión, sus ‘deberes’ quedan sometidos a la compulsión y no al verdadero dharma.

Verse 29

देवतिर्यङ्मनुष्याद्या निरयं यांति मानवाः । चंदनागरुकर्पूरप्रमुखा अतिशोभनाः

Por tal engaño, los humanos van al infierno, sean devas, animales o hombres por nacimiento y condición. El sándalo, el agaru, el alcanfor y otros son sumamente fragantes y gratos, pero aun así pertenecen al ámbito de lo perecedero.

Verse 30

मलं भवंति यत्स्पर्शात्तच्छरीरं कथं सुखम् । भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अतिशोभनाः

Aquello que con solo tocarlo se vuelve inmundicia, ¿cómo puede tal cuerpo ser felicidad? Los alimentos que se comen y se gozan, y todos esos objetos, pueden parecer muy hermosos, pero no otorgan dicha perdurable.

Verse 31

विष्ठा भवंति यत्संगात्तच्छरीरं कथं सुखम् । सुगंधि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत्

Aquello cuya asociación produce excremento, ¿cómo puede ese cuerpo ser asiento de felicidad? Y aquello cuya asociación hace surgir la orina, ¿cómo podría esa agua ser fragante y fresca?

Verse 32

तत्कथं शोभनं पिंडं भवेद्ब्रूहि कपेऽधुना । अतीव धवलाः शुद्धाः पटा यत्संगमेनहि

Entonces dime ahora, oh mono: ¿cómo podría este bulto (el cuerpo) ser verdaderamente hermoso? Pues por su contacto incluso la tela, aunque muy blanca, queda manchada.

Verse 33

भवंति मलिनाः स्वेदात्तत्कथं शोभनं भवेत । श्रूयतां परमार्थो मे हनूमन्वायुनंदन

Por el sudor se vuelven impuros; ¿cómo, entonces, podría ser verdaderamente hermoso? Escucha mi enseñanza suprema, oh Hanumān, hijo de Vāyu.

Verse 34

अस्मिन्संसारगर्ते तु किंचित्सौख्यं न विद्यते । प्रथमं जंतुराप्नोति जन्म बाल्यं ततः परम्

En este foso de la existencia mundana no hay en absoluto felicidad verdadera. Primero el ser encarnado alcanza el nacimiento; después viene la niñez.

Verse 35

पश्चाद्यौवनमाप्नोति ततो वार्धक्यमश्नुते । पश्चान्मृत्युमवाप्नोति पुनर्जन्म तदश्नुते

Después se alcanza la juventud, y luego se entra en la vejez. Después se encuentra la muerte, y de nuevo se padece el renacimiento.

Verse 36

अज्ञानवैभवादेव दुःखमाप्नोति मानवः । तदज्ञान निवृत्तौ तु प्राप्नोति सुखमुत्तमम्

Por el mismo poder de la ignorancia, el ser humano cae en el sufrimiento. Pero cuando esa ignorancia se disipa, alcanza la felicidad suprema.

Verse 37

अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानादेव न कर्मणा । ज्ञानं नाम परं ब्रह्म ज्ञानं वेदांतवाक्यजम्

La cesación de la ignorancia proviene sólo del conocimiento, no de la acción ritual. El conocimiento no es otro que el Brahman Supremo: conocimiento nacido de las sentencias del Vedānta.

Verse 39

तज्ज्ञानं च विरक्तस्य जायते नेतरस्य हि । मुख्याधिकारिणः सत्यमाचार्यस्य प्रसादतः

Ese conocimiento nace en quien está desapegado, no en otro. Para el buscador verdaderamente cualificado, llega—en verdad—por la gracia del maestro.

Verse 40

जाग्रतं च स्वपंतं च भुंजंतं च स्थितं तथा । इमं जनं सदा क्रूरः कृतांतः परिकर्षति

Ya esté despierto o dormido, ya coma o simplemente permanezca de pie, a este ser lo arrastra siempre el implacable Señor de la Muerte (Kṛtānta).

Verse 41

सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम्

Toda acumulación termina en agotamiento; toda elevación termina en caída. Toda unión termina en separación, y la vida misma concluye en la muerte.

Verse 42

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । यथा नराणां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम्

Así como los frutos maduros no temen sino caer, así también los seres humanos nacidos no temen sino la caída inevitable en la muerte.

Verse 43

यथा गृहं दृढस्तंभं जीर्णं काले विनश्यति । एवं विनश्यंति नरा जरामृत्युवशंगताः

Como una casa, aun con firmes pilares, al envejecer perece con el tiempo, así perecen los hombres, sometidos al dominio de la vejez y la muerte.

Verse 44

अहोरात्रस्य गमनान्नृणामायुर्विनश्यति । आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि

Con el transcurrir del día y la noche, la vida de los hombres se consume. Llora por ti mismo y atiéndete: ¿por qué lloras por otro?

Verse 45

नश्यत्यायुः स्थितस्यापि धावतोऽपि कपीश्वर । सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति

La vida se consume, ya esté uno quieto o corriendo, oh señor de los monos. La muerte camina contigo, y la muerte también se sienta contigo.

Verse 46

चरित्वा दूरदेशं च सह मृत्युर्निवर्तते । शरीरे वलयः प्राप्ताः श्वेता जाताः शिरोरुहाः

Aunque uno haya recorrido tierras lejanas, la muerte vuelve con él. Surgen arrugas en el cuerpo; los cabellos de la cabeza se tornan blancos.

Verse 47

जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिना तथा । यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ

El cuerpo se consume por la vejez, y también por dolencias como la falta de aliento y la tos; así como un leño y otro pueden encontrarse en el gran océano.

Verse 48

समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर । एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च

Tras encontrarse, también se separan por la fuerza del tiempo, oh Vānara. Así también (se deja) a la esposa y al hijo, a la nuera, los campos y las riquezas.

Verse 49

क्वचित्संभूय गच्छंति पुनरन्यत्र वानर । यथा हि पांथं गच्छंतं पथि कश्चित्पथि स्थितः

A veces las gentes se reúnen y luego vuelven a marcharse a otro lugar, oh Vānara; como en el camino, quien está allí se encuentra con un viajero que pasa.

Verse 50

अहमप्या गमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ । कंचित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः

«Yo también iré con vosotros», y así prosiguen. Por algún tiempo caminan juntos los dos, y luego vuelven a ir a lugares distintos.

Verse 51

एवं भार्यासुतादीनां संगमो नश्वरः कपे । शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम्

Así, la compañía de la esposa, de los hijos y de los demás es perecedera, oh Kapi. Junto con el nacimiento del cuerpo, nace ciertamente también la muerte.

Verse 52

अवश्यंभाविमरणे न हि जातु प्रतिक्रिया । एतच्छरीरपाते तु देही कर्मगतिं गतः

Para la muerte que inevitablemente ha de venir, no existe jamás remedio. Cuando este cuerpo cae, el ser encarnado sigue el curso determinado por su propio karma.

Verse 53

प्राप्य पिंडांतरं वत्स पूर्वपिंडं त्यजत्यसौ । प्राणिनां न सदैकत्र वासो भवति वानर

Al obtener otro cuerpo, oh querido, abandona el cuerpo anterior. Pues los seres no moran para siempre en un solo estado o lugar, oh Vānara.

Verse 54

स्वस्वकर्मवशात्सर्वे वियुज्यंते पृथक्पृथक् । यथा प्राणिशरीराणि नश्यंति च भवंति च

Bajo el dominio del propio karma, todos se separan, cada cual de cada cual, así como los cuerpos de los seres perecen y vuelven a surgir.

Verse 55

आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम । अतस्त्वमंजनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयं

Para el Ātman no hay en verdad ni nacimiento ni muerte, oh el mejor de los monos. Por ello, oh hijo de Añjanā, permanece en el conocimiento no dual, libre de aflicción.

Verse 56

सद्रूपममलं ब्रह्म चिंतयस्व दिवानिशम् । त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा

Medita día y noche en Brahman, puro, sin mancha y de verdadero Ser. Y sabe esto: el karma hecho por ti se vuelve mío; y el karma hecho por mí se vuelve tuyo también.

Verse 57

मल्लिंगस्थापनं तस्मात्त्वल्लिंग स्थापनं कपे । मुहूर्तातिक्रमाल्लिंगं सैकतं सीतया कृतम्

Por ello, mi instalación del liṅga sea también tu instalación, oh Vānara. Pues cuando el momento propicio estaba por pasar, Sītā formó un liṅga de arena.

Verse 58

मयात्र स्थापितं तस्मात्कोपं दुःखं च मा कुरु । कैलासादागतं लिंगं स्थापयास्मिच्छुभे दिने

Puesto que yo lo he instalado aquí, no te entregues a la ira ni a la pena. En este día auspicioso instalaré el liṅga que ha venido de Kailāsa.

Verse 59

तव नाम्ना त्विदं लिंगं यातु लोकत्रये प्रथाम् । हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा द्रष्टव्यो राघवेश्वरः

Que este liṅga alcance fama en los tres mundos por tu nombre. Habiendo contemplado a Hanūmadīśvara, debe contemplarse también a Rāghaveśvara.

Verse 60

ब्रह्मराक्षसयूथानि हतानि भवता कपे । अतः स्वनाम्ना लिंगस्य स्थापनात्त्वं प्रमोक्ष्यसे

Huestes de brahma-rākṣasas han sido abatidas por ti, oh Kapi. Por ello, al establecer el liṅga en tu propio nombre, serás plenamente liberado de esa carga.

Verse 61

स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम् । संपश्यन्रामनाथं च कृतकृत्यो भवेन्नरः

Ese liṅga de Śiva, llamado con el nombre de Hanūmān, fue en verdad concedido por el mismo Hari. Quien lo contempla, junto con Rāmanātha, llega a ser alguien cuya vida ha cumplido su propósito.

Verse 62

योजनानां सहस्रेऽपि स्मृत्वा लिंगं हनूमतः । रामनाथेश्वरं चापि स्मृत्वा सायुज्यमाप्नुयात्

Aun desde mil yojanas de distancia, quien recuerda el liṅga de Hanūmān y también recuerda a Rāmanātheśvara alcanza sāyujya, la íntima unión con Śiva.

Verse 63

तेनेष्टं सर्वयज्ञैश्च तपश्चाकारि कृत्स्नशः । येन दृष्टौ महादेवौ हनूमद्राघवेश्वरौ

Por ello, como si se hubieran realizado todos los sacrificios y se hubieran cumplido plenamente todas las austeridades; pues así se contemplan los dos Grandes Señores: Hanūmad-Īśvara y Rāghaveśvara.

Verse 64

हनूमता कृतं लिंगं यच्च लिंगं मया कृतम् । जानकीयं च यल्लिंगं यल्लिंगं लक्ष्मणेश्वरम्

El liṅga hecho por Hanūmān; el liṅga hecho por mí; el liṅga de Jānakī (Sītā); y el liṅga llamado Lakṣmaṇeśvara: tales son las formas sagradas aquí presentes.

Verse 65

सुग्रीवेण कृतं यच्च सेतुकर्त्रा नलेन च । अंगदेन च नीलेन तथा जांबवता कृतम्

También está el liṅga hecho por Sugrīva; y el hecho por Nala, el constructor del puente; y los hechos por Aṅgada, Nīla y asimismo por Jāmbavān.

Verse 66

विभीषणेन यच्चापि रत्नलिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्राद्यैश्च कृतं लिंगं यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम्

Y también el liṅga enjoyado que fue consagrado por Vibhīṣaṇa; el liṅga hecho por Indra y los demás dioses; y aquel que fue establecido por Śeṣa y otros.

Verse 67

इत्येकादशरूपोऽयं शिवः साक्षाद्विभासते । सदा ह्येतेषु लिंगेषु संनिधत्ते महेश्वरः

Así, Śiva resplandece aquí manifiesto en once formas. Pues Maheśvara mora siempre, en presencia, dentro de estos liṅgas.

Verse 68

तत्स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम् । अथ चेत्त्वं महाभाग लिंगमुत्सादयिष्यसि

Por ello, para purificar la multitud de tus pecados, establece a Maheśvara. Pero si tú, oh muy afortunado, pretendes derribar el liṅga—

Verse 69

मयात्र स्थापितं वत्स सीतया सैकतं कृतम् । स्थापयिष्यामि च ततो लिंगमेतत्त्वया कृतम्

Oh querido hijo, yo mismo lo he establecido aquí; y Sītā ha formado uno de arena. Y después de eso, estableceré también este liṅga hecho por ti.

Verse 70

पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम् । तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति

Alcanzando Pātāla y Sutala, y atravesando Vitala y Rasātala, y también Talātala, este (liṅga) permanece en pie tras hendir esas regiones inferiores.

Verse 71

प्रतिष्ठितं मया लिंगं भेत्तुं कस्य बलं भवेत् । उत्तिष्ठ लिंगमुद्वास्य मयैतत्स्थापितं कपे

«Este liṅga lo he establecido yo; ¿qué fuerza bastaría para quebrarlo? Levántate; cesa de retirar el liṅga. Oh Vānara, por mí ha sido consagrado.»

Verse 72

त्वया समाहृतं लिंगं स्थापयस्वाशु मा शुचः । इत्युक्तस्तं प्रणम्याथाज्ञातसत्त्वोऽथ वानरः

«Instala pronto el liṅga que has traído; no te aflijas.» Dicho esto, el héroe mono se postró ante él; y aquel vānara, cuya verdadera fuerza aún no era conocida, se dispuso a obrar.

Verse 73

उद्वासयामि वेगेन सैकतं लिंगमुत्त मम् । संस्थापयामि कैलासादानीतं लिंगमादरात्

«Con presteza retiraré el excelente liṅga hecho de arena, y con reverencia instalaré el liṅga traído desde Kailāsa.»

Verse 74

उद्वासने सैकतस्य कियान्भारो भवेन्मम । चेतसैवं विचार्यायं हनूमान्मारुता त्मजः

«¿Qué carga podría haber para mí en retirar una forma hecha de arena?» Pensando así en su mente, Hanumān, hijo de Māruta, se dispuso a actuar.

Verse 75

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । पश्यतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्यापि पश्यतः

Mientras todos los dioses, los sabios, los vānara y los rākṣasa contemplaban; mientras Rāmacandra miraba, y Lakṣmaṇa también miraba—

Verse 76

पश्यंत्या अपि वैदेह्या लिंगं तत्सैकतं बलात् । पाणिना सर्वयत्नेन जग्राह तरसा बली

Aun mientras Vaidehī (Sītā) contemplaba, el poderoso tomó con la mano aquel liṅga hecho de arena; con fuerza, con todo empeño y con gran rapidez lo asió.

Verse 77

यत्नेन महता चायं चालयन्नपि मारुतिः । नालं चालयितुं ह्यासीत्सैकतं लिंगमोजसा

Aunque Māruti se esforzaba con enorme empeño por moverlo, no pudo—pese a su poder—desplazar aquel liṅga hecho de arena.

Verse 78

ततः किलकिलाशब्दं कुर्वन्वानरपुंगवः । पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां निरास्थत्तन्निजौजसा

Entonces el toro entre los monos, lanzando un gran clamor, alzó la cola y con ambas manos lo golpeó, valiéndose de su propia fuerza.

Verse 79

इत्यनेकप्रकारेण चाल यन्नपि वानरः । नैव चालयितुं शक्तो बभूव पवनात्मजः

Así, aunque el mono intentó moverlo de muchas maneras, el hijo del Viento no fue capaz de desplazarlo en absoluto.

Verse 80

तद्वेष्टयित्वा पुच्छेन पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन् । उत्पपाताथ तरसा व्योम्नि वायुसुतः कपिः

Envolviéndolo con su cola y tocando la tierra con ambas manos, el hijo de Vāyu—el mono—saltó entonces con rapidez hacia el cielo.

Verse 81

कंपयन्स धरां सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतम् । लिंगस्य क्रोशमात्रे तु मूर्च्छितो रुधिरं वमन्

Sacudiendo la tierra entera con sus siete continentes y montañas, solo pudo arrastrarlo un mero krośa; luego, desmayándose, vomitó sangre.

Verse 82

पपात हनुमान्विप्राः कंपितांगो धरातले । पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयात्

Oh brāhmaṇas, Hanumān cayó al suelo con el cuerpo temblando. Al colapsar el hijo de Vāyu, comenzó a brotar sangre de su boca y de ambos ojos.

Verse 83

नासापुटाच्छ्रोत्ररंध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः । रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्ड मभूच्च तत्

Oh los mejores de los nacidos dos veces, torrentes de sangre brotaron de sus fosas nasales, de los orificios de sus oídos y de abajo; y allí, se formó un charco de sangre.

Verse 84

ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । धावंतौ कपिभिः सार्द्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ

Entonces surgió un grito de lamento en todas partes, entre dioses, asuras y hombres por igual. Rāma y Lakṣmaṇa corrieron juntos con las huestes de monos.

Verse 85

जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा । सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ

Oh brāhmaṇas, entonces los dos héroes, junto con Jānakī (Sītā) y acompañados por los poderosos monos, permanecieron abrumados por el dolor.

Verse 86

रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते । यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशि भास्करौ

Oh brahmanes, entonces en el Monte Gandhamadana los dos brillaron intensamente, como la luna y el sol juntos en la noche, acompañados por cúmulos de estrellas.

Verse 87

ददर्शतुर्हनूमंतं चूर्णीकृतकलेवरम् । मूर्च्छितं पतितं भूमौ वमन्तं रुधिरं मुखात्

Vieron a Hanuman, con el cuerpo aplastado y roto, desmayado y caído sobre la tierra, vomitando sangre por la boca.

Verse 88

विलोक्य कपयः सर्वे हाहाकृत्वाऽपतन्भुवि । कराभ्यां सदयं सीता हनूमंतं मरुत्सुतम्

Al ver esto, todos los monos gritaron de angustia y cayeron al suelo. Con compasión, Sita tocó a Hanuman, el hijo del Viento, con sus manos.

Verse 89

ताततातेति पस्पर्श पतितं धरणीतले । रामोऽपि दृष्ट्वा पतितं हनूमंतं कपीश्वरम्

Llorando, "¡Padre! ¡Padre!", lo tocó mientras yacía caído sobre la tierra. Rama también, al ver a Hanuman, el señor de los monos, abatido, se estremeció de dolor.

Verse 90

आरोप्यांकं स्वपाणिभ्यामाममर्श कलेवरम् । विमुंचन्नेत्रजं वारि वायुजं चाव्रवीद्द्विजाः

Levantándolo en su regazo con sus propias manos, Rama acarició suavemente su cuerpo. Derramando lágrimas de sus ojos, habló a Hanuman, el hijo de Vayu, oh brahmanes.