Adhyaya 39

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि कपितीर्थस्य वैभवम् । तत्तीर्थं सकलैः पूर्वं गंधमादनपर्वते

Śrī Sūta dijo: Ahora, pues, declararé plenamente la grandeza de Kapitīrtha, aquel vado sagrado que en tiempos antiguos era conocido por todos en el monte Gandhamādana.

Verse 2

सर्वेषामुपकाराय कपिभिर्निर्मितं द्विजाः । रावणादिषु रक्षःसु हतेषु तदनंतरम्

Oh dos veces nacidos, fue construido por las huestes de Vānara para el bien de todos, inmediatamente después de que los Rākṣasas encabezados por Rāvaṇa fueran abatidos.

Verse 3

तीर्थं निर्माय तत्रैव सस्नुस्ते कपयो मुदा । तीर्थाय च वरं प्रादुः कपयः कामरूपिणः

Habiendo establecido el tīrtha, los Vānaras se bañaron allí mismo con alegría; y aquellos Vānaras, capaces de asumir la forma deseada, concedieron una bendición al propio tīrtha.

Verse 4

अस्मिंस्तीर्थे निमग्ना ये भक्तिप्रवणचेतसः । ते सर्वे मुक्तिभाजः स्युर्महापातकमोचिताः

Quienes se sumergen en este tīrtha con la mente inclinada a la devoción: todos ellos llegan a ser partícipes de la liberación (mokṣa), absueltos de los grandes pecados.

Verse 5

अत्र तीर्थे निमग्नानां न स्यान्नरकजं भयम् । अत्र स्नाता नराः सर्वे दारिद्रयं नाप्नुवंति हि

Para quienes se sumergen en este tīrtha no hay temor nacido del infierno. En verdad, todos los que se bañan aquí no caen en la pobreza.

Verse 6

अत्र तीर्थे निमग्नानां यमपीडापि नो भवेत् । कपितीर्थं प्रयास्येऽहमिति यः सततं ब्रुवन्

Para quienes se sumergen en este tīrtha, ni siquiera surge el tormento de Yama. Y quien, diciendo sin cesar: «Iré a Kapitīrtha», …

Verse 7

व्रजेच्छतपदं विप्राः स यायात्परमं पदम् । एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

Oh brāhmaṇas, aunque avance tan sólo cien pasos, alcanza el estado supremo. No ha existido ni existirá un tīrtha igual a este tīrtha.

Verse 8

एवं वरं तु ते दत्त्वा तीर्थायास्मै कपीश्वराः । रामं दाशरथिं सर्वे प्रणम्याथ ययाचिरे

Así, tras conceder este don al tīrtha, los señores de los Vānaras se postraron todos ante Rāma, hijo de Daśaratha, y entonces presentaron su ruego.

Verse 9

स्वामिंस्त्वयास्मै तीर्थाय दीयतां वरमद्भुतम् । कपिभिः प्रार्थितो विप्रा रामचंद्रोऽतिहर्षितः

«Oh Señor, concédele a este tīrtha un don maravilloso». Así suplicado por los Vānaras, oh brāhmanes, Rāmacandra se colmó de inmensa alegría.

Verse 10

तत्तीर्थाय वरं प्रादात्कपीनां प्रीतिकारणात् । अत्र तीर्थे निमग्नानां गंगास्नानफलं लभेत्

Por cariño a los monos, Rāma concedió un don a aquel sagrado tīrtha: quien se sumerja aquí obtiene el mismo mérito que el baño en el Gaṅgā.

Verse 11

प्रयागस्नानजं पुण्यं सर्वतीर्थफलं तथा । अग्निष्टोमादियागानां फलं भूयादनुत्तमम्

Aquí se alcanza el mérito nacido del baño en Prayāga, el fruto de todos los tīrthas; y aun los resultados insuperables de sacrificios como el Agniṣṭoma se multiplican excelentemente.

Verse 12

गायत्र्यादिमहामंत्रजपपुण्यं तथा भवेत् । गोसहस्रप्रदनृणां प्राप्नोत्यविकलं फलम्

Aquí surge el mérito del japa de los grandes mantras que comienzan con la Gāyatrī; y se alcanza plenamente el fruto de quienes donan mil vacas.

Verse 13

चतुर्णामपि वेदानां पारायणफलं लभेत् । ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवपूजाफलं लभेत्

Se obtiene el premio de recitar los cuatro Vedas, y también el fruto de adorar a las deidades encabezadas por Brahmā, Viṣṇu y Maheśa.

Verse 14

कपितीर्थाय रामोयं प्रादादेवं वरं द्विजाः । एवं रामेण दत्ते तु वरे तत्र कुतूहलात्

Así, oh brāhmanes, Rāma concedió tal gracia a Kapitīrtha. Y cuando Rāma otorgó aquel don, surgió allí la curiosidad entre los reunidos.

Verse 15

षडर्धनयनो ब्रह्मा सहस्राक्षो यमस्तथा । वरुणोग्निस्तथा वायुः कुबेरश्चंद्रमा अपि

Allí llegaron Brahmā, el de muchos ojos; Yama, el de mil ojos; y también Varuṇa, Agni, Vāyu, Kubera e incluso la Luna.

Verse 16

आदित्यो निरृतिश्चैव साध्याश्च वसवस्तथा । अन्येऽपि त्रिदशाः सर्वे विश्वेदेवादयस्तथा

También llegaron Āditya, Nirṛti, los Sādhyas y los Vasus; y todos los demás dioses igualmente, incluidos los Viśvedevas y otros.

Verse 17

अत्रिर्भृगुस्तथा कुत्सो गौतमश्च पराशरः । कण्वोऽगस्त्यः सुतीक्ष्णश्च विश्वामित्रादयोऽपरे

Llegaron Atri, Bhṛgu, Kutsa, Gautama y Parāśara; Kaṇva, Agastya y Sutīkṣṇa; y otros más: Viśvāmitra y los demás.

Verse 18

योगिनः सनकाद्याश्च नारदाद्याः सुरर्षयः । रामदत्तवरं तीर्थं श्लाघंते बहुधा तदा

Entonces los yoguis como Sanaka y los ṛṣis divinos como Nārada alabaron de muchas maneras aquel tīrtha que había recibido el don de Rāma.

Verse 19

सस्नुश्च तत्र तीर्थे ते सर्वाभीष्टप्रदायिनि । कपिभिर्निर्मितं यस्मादेतत्तीर्थमनुत्तमम्

Allí se bañaron en ese tīrtha que concede todos los anhelos. Y como este tīrtha insuperable fue construido por los monos, es tenido por supremo.

Verse 20

कपितीर्थमिति ख्यातिमतो लोके प्रयास्यति । इत्यप्यवोचंस्ते सर्वे देवाश्च मुनयस्तथा

«En el mundo será célebre con el nombre de “Kapitīrtha”.» Así lo proclamaron todos ellos, tanto los dioses como los sabios.

Verse 21

तस्मादवश्यं गंतव्यं कपितीर्थं मुमुक्षुभिः । रंभा कौशिकशापेन शिलाभूता पुरा द्विजाः

Por ello, Kapitīrtha debe ser visitado sin falta por quienes buscan la liberación. Pues antaño, oh nacidos dos veces, Rambhā—por la maldición de Kauśika—se volvió piedra.

Verse 22

तत्र स्नात्वा निजं रूपं प्रपेदे च दिवं ययौ । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते

Al bañarse allí, recobró su propia forma verdadera y fue al cielo. La grandeza de este tīrtha no me es posible describirla por completo.

Verse 23

मुनय ऊचुः । रंभां किमर्थमशपत्कौशिकः सूतनंदन । कथं गता शिलाभूता कपितीर्थं सुरांगना । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरान्मुनिसत्तम

Los sabios dijeron: «¿Por qué razón Kauśika maldijo a Rambhā, oh hijo de Sūta? ¿Y cómo llegó a Kapitīrtha aquella doncella celestial, convertida en piedra? Cuéntanos todo esto con detalle, oh el mejor de los sabios».

Verse 24

श्रीसूत उवाच । विश्वामित्राभिधो राजा प्रागभूत्कुशिकान्वये

Dijo Śrī Sūta: «Antaño hubo un rey llamado Viśvāmitra, nacido en el linaje de Kuśika».

Verse 25

स कदाचिन्महाराजः सेनापरिवृतो बली । मेदिनीं परिचक्राम राज्यवीक्षणकौतुकी

Una vez, aquel poderoso gran rey—rodeado por su ejército—recorrió la tierra, deseoso de inspeccionar su reino.

Verse 26

अटित्वा स बहून्देशान्वसिष्ठस्याश्रमं ययौ । आतिथ्याय वृतः सोऽयं वसिष्ठेन महात्मना

Tras vagar por muchas regiones, llegó al āśrama de Vasiṣṭha. Allí, el magnánimo Vasiṣṭha lo invitó a recibir hospitalidad.

Verse 27

तथास्त्वित्यब्रवीत्सोयं दंडवत्प्रणतो नृपः । कामधेनुप्रभावेन विश्वामित्राय भूभुजे

«Así sea», dijo el rey, postrándose en reverencia. Y por el prodigioso poder de Kāmadhenū, se brindó hospitalidad a Viśvāmitra, señor de la tierra.

Verse 28

आतिथ्यमकरोद्विप्रा वसिष्ठो ब्रह्मनंदनः । कामधेनुप्रभावं वै ज्ञात्वा कुशिकनंदनः

Oh brāhmaṇas, Vasiṣṭha—deleite de Brahmā, el gran ṛṣi—realizó la hospitalidad. Y Viśvāmitra, hijo de Kuśika, al conocer el extraordinario poder de Kāmadhenū…

Verse 29

वसिष्ठं प्रार्थयामास कामधेनुमभीष्टदाम् । प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन प्रचकर्ष च तां बलात्

Suplicó a Vasiṣṭha por Kāmadhenū, la que concede los dones deseados. Rechazado por Vasiṣṭha, aun así la arrastró por la fuerza.

Verse 30

कामधेनुविसृष्टैस्तु म्लेच्छाद्यैः स पराजितः । महादेवं समाराध्य तस्मादस्त्राण्यवाप्य च

Mas fue vencido por los mlecchas y otras huestes emanadas de Kāmadhenū. Entonces aplacó a Mahādeva, y de Él obtuvo también armas divinas.

Verse 31

वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा व्यसृजच्छरसंचयान् । सर्वाण्यस्त्राणि मुमुचे ब्रह्मास्त्रं च नृपोत्तमः

Yendo al āśrama de Vasiṣṭha, el mejor de los reyes descargó andanadas de flechas. Desató todas las armas, incluso el Brahmāstra.

Verse 32

तानि सर्वाणि चास्त्राणि वसिष्ठो ब्रह्मनंदनः । एकेन ब्रह्मदंडेन निजघ्न स्वतपोबलात्

Pero Vasiṣṭha, deleite del orden brahmánico, destruyó todas aquellas armas. Con un solo Brahma-daṇḍa las abatió, por la fuerza de sus austeridades.

Verse 33

ततः पराजितो विप्रा विश्वामित्रोऽतिलज्जितः । ब्राह्मण्यावाप्तये स्वस्य तपः कर्तुं वनं ययौ

Entonces, oh brāhmaṇas, Viśvāmitra, vencido y hondamente avergonzado, se fue al bosque para practicar tapas, deseando alcanzar para sí la condición de brāhmaṇa.

Verse 34

पूर्वासु पश्चिमांतासु त्रिषु दिक्षु तपोऽचरत् । प्रादुर्भूतमहा विघ्नस्तत्तद्दिक्षु स कौशिकः

Kauśika (Viśvāmitra) practicó austeridades en tres direcciones—hacia el oriente y hasta el confín del occidente; pero en cada una de esas regiones surgieron ante él grandes obstáculos.

Verse 35

उत्तरां दिशमासाद्य हिमवत्पर्वतेऽमले । कौशिक्यास्सरितस्तीरे पुण्ये पापविनाशिनि

Al llegar a la región del norte, en el inmaculado monte Himālaya, permaneció en la ribera del río Kauśikī, sagrado y destructor de pecados.

Verse 36

दिव्यं वर्षसहस्रं तु निराहारो जितेंद्रियः । निरालोको जितश्वासो जितक्रोधः सुनिश्चलः

Durante mil años divinos permaneció sin alimento, dueño de sus sentidos: sin distracción, dominando el aliento, venciendo la ira y totalmente inmóvil.

Verse 37

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थः शिशिरे वारिषु स्थितः । वर्षास्वाकाशगो नित्यमूर्ध्वबाहुर्निराश्रयः

En verano permanecía en medio de los cinco fuegos; en invierno se mantenía en las aguas; en la estación de lluvias quedaba siempre expuesto al cielo—con los brazos en alto, sin apoyo.

Verse 39

ब्राह्मण्यसिद्धयेऽत्युग्रं चचार सुमहत्तपः । उद्विग्नमनसस्तस्य त्रिदशास्त्रिदिवालयाः । जंभारिणा च सहिता रंभां प्रोचुरिदं वचः

Para alcanzar la condición de brahmán, emprendió una austeridad inmensa y sumamente terrible. Los dioses que habitan el cielo, inquietos por causa de él, junto con Jambhāri (Indra), dijeron a Rambhā estas palabras.

Verse 40

विश्वामित्रं तपस्यंतं विलोभय विचेष्टितैः । यथा तत्तपसो विघ्नो भविष्यति तथा कुरु

«Seduce a Viśvāmitra mientras practica su austera tapas con tus gestos y artes; obra de tal modo que su penitencia quede estorbada.»

Verse 41

एवमुक्ता तदा रंभा देवैरिंद्रपुरोगमैः । प्रत्युवाच सुरान्सर्वान्प्रांजलिः प्रणता तदा

Así interpelada por los dioses, con Indra a la cabeza, Rambhā, con las manos juntas en reverencia e inclinada, respondió entonces a todas las deidades.

Verse 42

रंभोवाच । अतिक्रूरो महाक्रोधो विश्वामित्रो महामुनिः । स शप्स्यते मां क्रोधेन बिभेम्यस्मादहं सुराः

Rambhā dijo: «Viśvāmitra, el gran muni, es sumamente feroz y de ira poderosa. En su cólera me maldecirá; por eso, oh dioses, le temo.»

Verse 43

त्रायध्वं कृपया यूयं मां युष्मत्परिचारिकाम् । इत्युक्तो रंभया तत्र जंभारिस्ताम भाषत

«Por compasión, protegedme a mí, vuestra servidora», suplicó. Así interpelado por Rambhā, allí Jambhāri (Indra) le habló.

Verse 44

इन्द्र उवाच । रंभे त्वया न भीः कार्या विश्वामित्रात्तपोधनात् । अहमप्यागमिष्यामि त्वत्सहायः समन्मथः

Indra dijo: «Rambhā, no debes temer a Viśvāmitra, rico en tapas. Yo también acudiré como tu auxilio, junto con Manmatha, el dios del amor.»

Verse 45

कोकिलालापमधुरो वसन्तोऽप्यागमिष्यति । अतिसुंदररूपा त्वं प्रलोभय महामुनिम्

También llegará la primavera, dulce con el canto del cuco. Tú, de hermosura incomparable, ve y seduce al gran sabio.

Verse 46

इतींद्रकथिता रंभा विश्वामित्राश्रमं ययौ । तद्दृष्टिगोचरा स्थित्वा ललितं रूपमास्थिता

Así instruida por Indra, Rambhā fue al āśrama de Viśvāmitra. Quedándose al alcance de su mirada, adoptó una forma grácil y encantadora.

Verse 47

सा मुनिं लोभयामास मनोहरविचेष्टितः । पिकोपि तस्मिन्समये चुकूजानंदयन्मनः

Con gestos cautivadores procuró seducir al sabio. En ese mismo momento el cuco también cantó, alegrando la mente.

Verse 48

श्रुत्वा पिकस्वरं रंभां दृष्ट्वा च मुनिपुंगवः । संशयाविष्टहृदयो विदित्वा शक्रकर्म तत् । शशाप रंभां क्रोधेन विश्वामित्रस्तपोधनः

Al oír la voz del cuco y ver a Rambhā, el más excelso de los sabios—con el corazón invadido por la duda—reconoció que era una artimaña de Śakra. Entonces Viśvāmitra, rico en tapas, maldijo a Rambhā con ira.

Verse 49

विश्वामित्र उवाच । यस्मात्कोपयसे रंभे मां त्वं कोपजयैषिणम्

Viśvāmitra dijo: «Puesto que me provocas, oh Rambhā, a mí que me esfuerzo por vencer la ira—»

Verse 50

शिला भवात्र तस्मात्त्वं रंभे वर्षशतायुतम् । तदंतरे ब्राह्मणेन रक्षिता मोक्षमाप्स्यसि

«Por tanto, oh Rambhā, conviértete aquí en piedra durante un millón de años. Entretanto, protegida por un brāhmaṇa, alcanzarás la liberación.»

Verse 51

विश्वामित्रस्य शापेन तदंते सा शिलाऽभवत् । बहुकालं शिलाभूता तस्थौ तस्याश्रमे द्विजाः

Por la maldición de Viśvāmitra, al final ella se volvió piedra. Durante largo tiempo, hecha piedra, permaneció allí en aquel āśrama, oh dos veces nacidos.

Verse 52

विश्वामित्रोपि धर्मात्मा पुनस्तप्त्वा महत्तपः । लेभे वसिष्ठवाक्येन ब्राह्मण्यं दुर्लभं नृपैः

Y Viśvāmitra también, de alma justa, realizó de nuevo una gran austeridad. Y por la palabra de Vasiṣṭha alcanzó el estado de brāhmaṇa, algo difícil de obtener para los reyes.

Verse 53

बहुकालं शिलाभूता रंभाप्यासीत्तदाश्रमे । तस्मिन्नेवाश्रमे पुण्ये शिष्योऽगस्त्यस्य संमतः

Durante largo tiempo, Rambhā también permaneció en aquel āśrama como piedra. En ese mismo āśrama sagrado había un discípulo de Agastya, tenido en gran estima.

Verse 54

श्वेतोनाम मुनिश्चक्रे मुमुक्षुः परमं तपः । चिरकालं तपस्तस्मिन्प्रकुर्वति महामुनौ

Un sabio llamado Śveta, anhelando la mokṣa, emprendió la austeridad suprema. Durante largo tiempo continuó esa penitencia, aquel gran vidente.

Verse 55

अंगारकेति विख्याता राक्षसी काचिदागता । तस्याश्रममतिक्रूरा मेघस्वनमहास्वना

Llegó allí una rākṣasī, célebre como Aṅgārakī: cruel en extremo, rugiendo con un estruendo inmenso, como trueno de nube, hacia aquel eremitorio.

Verse 56

मूत्ररक्तपुरीषाद्यैर्दूषयामास भीषणा । उपद्रवैस्तथा चान्यैर्बाधयामास तं मुनिम्

Terrible, mancilló el lugar con orina, sangre, excremento y cosas semejantes; y con tales atropellos y otras vejaciones atormentó a aquel muni.

Verse 57

अथ क्रुद्धो मुनिः श्वेतो वायव्यास्त्रेण योजयन् । शप्तां कुशिकपुत्रेण राक्षस्यै प्राक्षिपच्छिलाम्

Entonces el muni Śveta, airado, aplicando el arma Vāyavya, arrojó contra la rākṣasī la piedra maldecida por el hijo de Kuśika (Viśvāmitra).

Verse 58

राक्षसी सा प्रदुद्राव वायव्यास्त्रेण योजिता । वायव्यास्त्रप्रयुक्तेन दृषदानुद्रुता च सा

Aquella rākṣasī echó a correr, herida por el arma Vāyavya; y, impulsada por el Vāyavya-astrā, también la perseguía la piedra.

Verse 59

दक्षिणांबुनिधेस्तीरं धावति स्म भयार्दिता । धावन्तीमनुधावन्ती सा शिलास्त्रप्रयोजिता

Afligida por el miedo, corrió hasta la orilla del océano del sur; y mientras corría, el proyectil de piedra, ya puesto en movimiento, corría tras ella en persecución.

Verse 60

पपातोपरि राक्षस्या मज्जंत्याः कपितीर्थके । मृता सा राक्षसी तत्र शिलापातात्स्वमूर्द्धनि

En Kapitīrthaka, cuando la rākṣasī se hundía, una roca cayó sobre ella. Allí murió, herida en su propia cabeza por la caída de la piedra.

Verse 61

विश्वामित्रेण शप्ता सा कपितीर्थे निमज्जनात् । शिलारूपं परित्यज्य रंभारूपमुपेयुषी

Maldecida por Viśvāmitra, ella—al sumergirse en Kapitīrtha—abandonó su forma de piedra y alcanzó de nuevo la forma de Rambhā.

Verse 62

देवैः कुसुमधाराभिरभिवृष्टा मनोरमा । दिव्यं विमानमारूढा दिव्यांबरविराजिता

La encantadora fue rociada por los devas con corrientes de flores; subió a un vimāna celestial y resplandeció con vestiduras divinas.

Verse 63

हारकेयूरकटकनासाभरणभूषिता । उर्वश्याद्यप्सरोभिश्च सखिभिः परिवारिता

Adornada con collares, brazaletes, pulseras y ornamentos nasales, fue rodeada por sus compañeras apsarās, encabezadas por Urvaśī.

Verse 64

कपितीर्थस्य माहात्म्यं प्रशंसन्ती पुनःपुनः । निषेव्य रामनाथं च शंकरं शशिभूषणम्

Alabando una y otra vez la grandeza de Kapitīrtha, ella rindió culto a Rāmanātha—Śaṅkara, el Señor adornado con la luna.

Verse 65

आखण्डलपुरीं रम्यां प्रययावमरावतीम् । राक्षसी सापि शापेन कुम्भजस्य महौजसः

Partió hacia la encantadora ciudad de Ākhaṇḍala, Amarāvatī. Pero ella también se había vuelto una rākṣasī por la maldición del poderoso Kumbhaja (Agastya).

Verse 66

घृताची देववेश्या हि राक्षसीरूपमागता । साप्यत्र कपितीर्थाप्सु स्नानात्स्वं रूपमाययौ

Ghṛtācī, en verdad una cortesana celestial, había asumido forma de rākṣasī; y ella también aquí, al bañarse en las aguas de Kapitīrtha, recobró su propia forma verdadera.

Verse 67

एवं रंभाघृताच्यौ ते कपितीर्थे निमज्जनात् । अगस्त्यशिष्यश्वेतस्य प्रसादाद्द्विजसत्तमाः

Así, Rambhā y Ghṛtācī—por la inmersión en Kapitīrtha—quedaron liberadas, por la gracia de Śveta, discípulo de Agastya, oh el mejor de los dos veces nacidos.

Verse 68

राक्षसीत्वं शिलात्वं च हित्वा स्वं रूपमागते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नातव्यं कपितीर्थके

Abandonando tanto la condición de demonio como la de piedra, volvieron a su propia forma. Por ello, con todo empeño debe uno bañarse en Kapitīrtha.

Verse 69

यः शृणोतीममध्यायं पठते वापि मानवः । प्राप्नोति कपितीर्थस्य स्नानजं फलमुत्तमम्

Cualquier persona que escucha este capítulo, o incluso lo recita, alcanza el fruto supremo que nace del baño en Kapitīrtha.