Adhyaya 32

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भूयोऽपिसंप्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । युष्माकमादरेणाहं नैमिषारण्यवा सिनः

Śrī Sūta dijo: Una vez más proclamaré la grandeza de Dhanuṣkoṭi. Oh moradores de Naimiṣāraṇya, por reverencia hacia vosotros es que hablo.

Verse 2

नंदोनाम महाराजः सोमवंशसमुद्भवः । धर्मेण पालयामास सागरांतां धरामिमाम्

Hubo un gran rey llamado Nanda, nacido de la dinastía lunar. Por el dharma protegió esta tierra, ceñida por los océanos.

Verse 3

तस्य पुत्रः समभवद्धर्मगुप्त इति श्रुतः । राज्य रक्षाधुरं नंदो निजपुत्रे निधाय सः

Le nació un hijo, célebre con el nombre de Dharmagupta. Nanda depositó en su propio hijo la carga de proteger el reino.

Verse 4

जितेंद्रियो जिताहारः प्रविवेश तपोवनम् । ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः

Habiendo vencido los sentidos y moderado el alimento, entró en el bosque de austeridades. Cuando su padre partió al bosque-ermitorio, el rey llamado Dharmagupta asumió la carga real.

Verse 5

मेदिनीं पालया मास धर्मज्ञो नीतितत्परः । ईजे बहुविधैर्यज्ञैर्देवानिंद्रपुरोगमान्

Protegió la tierra, conocedor del dharma y entregado al recto gobierno. Veneró a los dioses, con Indra a la cabeza, mediante sacrificios de muchas clases.

Verse 6

ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं क्षेत्राणि च बहूनि सः । सर्वे स्वधर्मनिरतास्तस्मिन्राजनि शासति

Dio riquezas y muchas tierras a los brāhmaṇas. Mientras aquel rey gobernaba, todos permanecían entregados a su propio deber.

Verse 7

बभूवुर्नाभवन्पीडास्तस्मिंश्चोरादिसंभवाः । कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारूढस्तुरगोत्तमम्

No hubo aflicciones; ni surgieron males como los causados por ladrones y otros, mientras él reinaba. Una vez, este Dharmagupta montó un caballo excelente.

Verse 8

वनं विवेश विप्रेंद्रा मृगयारसकौ तुकी । तमालतालहिंतालकुरवाकुलदिङ्मुखे

Oh el mejor de los brāhmaṇas, deleitándose en el juego de la caza, entró en un bosque cuyos confines estaban espesos de tamāla, tāla, hiṃtāla y kurava.

Verse 9

विचचार वने तस्मिन्सिंहव्याघ्रभयानके । मत्तालिकुलसंनादसंमूर्छितदिगंतरे

Recorrió aquel bosque, temible por leones y tigres, donde los rumbos quedaban anegados por el bramido de enjambres de abejas embriagadas.

Verse 10

पद्म कल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुलैः । तटाकैरपि संपूर्णे तपस्विजनमंडिते

También estaba colmado de estanques, atestados de espesuras de lotos—padma, kalhāra, kumuda y el azul nīlotpala—y embellecido por comunidades de ascetas.

Verse 11

तस्मिन्वने संचरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः । अभूद्विभावरी विप्रास्त मसावृतदिङ्मुखा

Oh brāhmaṇas, mientras el rey Dharmagupta vagaba por aquel bosque, cayó la noche y todas las direcciones quedaron veladas por la oscuridad.

Verse 12

राजापि पश्चिमां संध्यामुपास्य नियमान्वितः । जजाप तत्र च वने गायत्रीं वेदमातरम्

El rey también, firme en sus observancias, realizó la adoración del crepúsculo vespertino hacia occidente; y allí, en el bosque, recitó la Gāyatrī, Madre de los Vedas.

Verse 13

सिंहव्याघ्रादिभीत्या स्मिन्वृक्षमेकं समास्थिते । राजपुत्रे तदाभ्यागादृक्षः सिंहभयार्दितः

Cuando el príncipe, temiendo a leones, tigres y demás, se había encaramado a cierto árbol, entonces llegó precipitadamente un oso, atormentado por el miedo a un león.

Verse 14

अन्वधावतं तं ऋक्षमैकः सिंहो वनेचरः । अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत्

Un león, morador del bosque, perseguía a aquel oso; y el oso, acosado por el león, trepó al árbol.

Verse 15

आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् । वृक्षस्थितं महात्मानं महाबलपराक्रमम्

Al subir a aquel árbol, el oso vio al Señor de la tierra: el rey magnánimo, de gran fuerza y valor, erguido sobre el árbol.

Verse 16

उवाच भूपतिं दृष्ट्वा ऋक्षोयं वनगोचरः । मा भीतिं कुरु राजेंद्र वत्स्यावो रजनीमिह

Al ver al rey, el oso que vagaba por el bosque dijo: «Oh rey de reyes, no temas; pasemos aquí esta noche».

Verse 17

महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रासमाकुलः । वृक्षमूलं समायातः सिंहो यमतिभीषणः

Un león de inmensa fiereza y enorme cuerpo, erizado de grandes colmillos—terrible como Yama—llegó al pie del árbol.

Verse 18

रात्र्यर्धं भज निद्रा त्वं रक्ष्यमाणो मयादितः । ततः प्रसुप्तं मां रक्ष शर्वर्यर्धं महामते

«Duerme la mitad de la noche; yo te guardaré primero. Luego, cuando yo me haya dormido, protégeme tú durante la otra mitad, oh sabio».

Verse 19

इति तद्वाक्यमादाय सुप्ते नंदसुते हरिः । प्रोवाच ऋक्षं सुप्तोऽयं नृपश्च त्यज्यतामिति

Aceptada aquella propuesta, cuando el hijo del rey se durmió, Hari—hijo de Nanda—dijo al oso: «Este príncipe duerme; abandónalo».

Verse 20

तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः । भवान्धर्मं न जानीषे मृगराज वनेचर

Oh el mejor de los brāhmanes, el oso, conocedor del dharma, dijo a aquel león: «Oh rey de las bestias, morador del bosque, tú no comprendes el dharma».

Verse 21

विश्वासघातिनां लोके महाकष्टा भवंति हि । न हि मित्रद्रुहां पापं नश्येयज्ञायुतैरपि

En este mundo, quienes traicionan la confianza sin duda padecen gran sufrimiento. El pecado de traicionar a un amigo no se extingue ni aun realizando decenas de miles de sacrificios.

Verse 22

ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् । विश्वस्तघातिनां पापं न नश्येज्जन्मकोटिभिः

Para pecados como la brahmahatyā puede haber, de algún modo, expiación. Pero el pecado de quien traiciona a un confiado no se extingue ni a través de millones de nacimientos.

Verse 23

नाहं मेरुं महाभारं मन्ये पंचास्य भूतले । महाभारमिमं मन्ये लोके विश्वासघातकम्

No considero al monte Meru como la carga más grande sobre la tierra. Considero que esta—la traición de la confianza—es la carga verdaderamente aplastante en el mundo.

Verse 24

एवमुक्तेऽथ ऋक्षेण सिंहस्तूष्णीमभूत्तदा । धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु ऋक्षः सुष्वाप भूरुहे

Dicho esto por el oso, el león quedó entonces en silencio. Y cuando Dharmagupta despertó, el oso durmió sobre un árbol.

Verse 25

ततः सिंहोऽब्रवीद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे । एवमुक्तेऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशंकितः

Entonces el león dijo al rey: «Déjame a mí este oso». Dicho esto por el león, el rey, sin recelo, abandonó al que dormía.

Verse 26

स्वांकन्यस्तशिरस्कं तमृक्षं तत्याज भूतले । पात्यमानस्ततो राज्ञा नखालंबितपादपः

El rey arrojó al suelo a aquel oso cuya cabeza reposaba en su regazo. Mientras era lanzado por el rey, se aferró con sus garras a un árbol y quedó colgando.

Verse 27

ऋक्षः पुण्यवशाद्वृक्षान्न पपात महीतले । स ऋक्षो नृपमभ्येत्य कोपाद्वाक्यमभाषत

Por la fuerza de su mérito, el oso no cayó del árbol al suelo. Entonces aquel oso se acercó al rey y, airado, pronunció estas palabras.

Verse 28

कामरूपधरो राजन्नहं भृगुकुलोद्भवः । ध्यानकाष्ठाभिधो नाम्ना ऋक्षरूपमधारयम्

Oh rey, soy un mudador de formas, nacido en el linaje de Bhṛgu. Mi nombre es Dhyānakāṣṭha, y asumí la figura de un oso.

Verse 29

यस्मादनागसं सुप्तमत्याक्षीन्मां भवान्नृप । मच्छापात्त्वमतः शीघ्रमुन्मत्तश्चर भूपते

Porque, estando yo dormido e inocente, me agraviaste, oh rey; por ello, bajo mi maldición, pronto vagarás como un enloquecido, oh soberano.

Verse 31

हिमवद्गिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वधूसखः । अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे विहारमतनोर्मुदा

Una vez, al llegar al monte Himālaya, tú—acompañado de tu esposa—por ignorancia te recreaste gozoso en las cercanías del Ṛṣi Gautama.

Verse 32

गौतमोप्युटजाद्दैवात्समिदाहरणाय वै । निर्गतस्त्वां विवसनं दृष्ट्वा शापमुदाहरत्

Entonces Gautama también, por designio del destino, salió de su choza para recoger leña; al verte allí, desnudo, pronunció una maldición.

Verse 33

यस्मान्ममाश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि । अतः सिंहत्वमद्यैव भविता ते न संशयः

«Puesto que hoy has permanecido desnudo dentro de mi āśrama, por ello, en este mismo día, te convertirás en león; de ello no hay duda.»

Verse 34

इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा । कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा

Así, por la maldición de Gautama, antaño te convertiste en león. En tiempos anteriores eras un Yakṣa—ministro de Kubera—llamado Bhadra.

Verse 35

कुबेरो धर्मशीलो हि तद्भृत्याश्च तथैव हि । अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृषिं वनगोचरम्

Kubera es en verdad justo, y también lo son sus servidores. ¿Por qué, entonces, me atacas a mí—un ṛṣi que habita en el bosque?

Verse 36

एतत्सर्वमहं ध्याना ज्जानामीह मृगाधिप । इत्युक्ते ध्यानकाष्ठेन त्यक्त्वा सिंहत्वमाशु सः

«Oh señor de las bestias, por la meditación conozco todo esto aquí». Dicho esto por Dhyānakāṣṭha, él (el león) abandonó presto su forma leonina.

Verse 37

यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम् । ध्यानकाष्ठमसावाह प्रांजलिः प्रणतो मुनिम्

Asumió una forma divina de Yakṣa, de la condición de un ministro de Kubera; y, con las manos juntas, se postró ante el muni y habló a Dhyānakāṣṭha.

Verse 38

अद्य ज्ञातं मया सर्वं पूर्ववृत्तं महामुने । गौतमः शापकाले मे शापांतमपि चोक्तवान्

«Hoy, oh gran muni, he comprendido todo acerca de mi historia pasada. Cuando Gautama me maldijo, también me dijo el término de la maldición.»

Verse 39

ध्यानकाष्ठे न संवाद ऋक्षरूपेण ते यदा । तदा निर्धूय सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि

«Cuando converses con Dhyānakāṣṭha mientras él esté en forma de oso, entonces, sacudiendo la leonidad, alcanzarás la forma de Yakṣa.»

Verse 40

इति मामब्रवीद्ब्रह्मन्गौतमो मुनिपुंगवः । अद्य सिंहत्वनाशान्मे जानामि त्वां महामुने

«Así me habló Gautama, el más excelso de los sabios, oh Brahmán. Hoy, por la destrucción de mi condición de león, te reconozco, oh gran muni.»

Verse 41

ध्यानकाष्ठाभिधं शुद्धं कामरूपधरं सदा । इत्युक्त्वा तं प्रणम्याथ ध्यानकाष्ठं स यक्षराट्

Dicho esto, el señor de los Yakṣas se postró ante él: Dhyānakāṣṭha, el puro, siempre capaz de asumir formas a voluntad.

Verse 42

विमानवरमा रुह्य प्रययावलकापुरीम् । तस्मिन्गते तु यक्षेशे ध्यानकाष्ठो महामुनिः

Subiendo a un excelso vimāna, el señor de los Yakṣas partió hacia la ciudad de Alakā. Cuando el rey Yakṣa se hubo ido, el gran muni Dhyānakāṣṭha permaneció allí.

Verse 43

अव्याहतेष्टगमनो यथेष्ठः प्रययौ महीम् । ध्यानकाष्ठे गते तस्मि न्कामरूपधरे मुनौ

Con su marcha deseada sin obstáculo, recorrió la tierra como le placía. Cuando aquel sabio Dhyānakāṣṭha, capaz de asumir formas a voluntad, hubo partido...

Verse 44

धर्मगुप्तौ मुनेः शापादुन्मत्तः प्रययौ पुरीम् । उन्मत्तरूपं तं दृष्ट्वा मंत्रिणस्तु नृपोत्तमम्

Por la maldición del sabio, Dharmagupta fue a la ciudad en estado de locura. Al verlo en tal condición, los ministros se acercaron al excelso rey...

Verse 45

पितुः सकाशमा निन्यू रेवातीरे मनोरमे । तस्मै निवेदयामासुर्मतिभ्रंशं सुतस्य ते

Lo condujeron ante su padre, en la hermosa ribera del Revā. Y le comunicaron la pérdida de juicio que había sobrevenido a su hijo.

Verse 46

ज्ञात्वा तु पुत्रवृत्तांतं नन्दस्तस्य पिता तदा । पुत्रमादाय तरसा जैमिनेरन्तिकं ययौ । तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः

Al conocer el relato acerca de su hijo, Nanda, su padre, tomó al muchacho con presteza y fue a la presencia de Jaimini. Ante él expuso, desde el principio, toda la historia de su hijo.

Verse 47

भगवञ्जैमिने पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः

Oh venerable Jaimini, mi hijo hoy ha caído en la locura.

Verse 48

अस्योन्मादविनाशाय ब्रूह्युपायं महामुने । इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुंगवः

«Dime el medio para destruir esta locura, oh gran sabio.» Así preguntado, Jaimini, el más excelso entre los rishis, meditó largamente.

Verse 49

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं नृपं नंदमथाब्रवीत् । ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्म त्तस्ते सुतोऽभवत्

Tras meditar durante mucho tiempo, habló al rey Nanda: «En verdad, por la maldición de Dhyānakāṣṭha tu hijo ha quedado trastornado».

Verse 50

तस्य शापस्य मोक्षार्थमुपायं प्रब्रवीमि ते । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ पुण्ये पापविनाशने

«Para la liberación de esa maldición te diré el remedio. En el Setu, en el océano del sur, santo y destructor del pecado, (se halla la solución)».

Verse 51

धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम् । पवित्राणां पवित्रं च मंगलानां च मंगलम्

Existe un tīrtha supremamente grande, célebre como Dhanuṣkoṭi: el más puro entre los puros y el más auspicioso entre todo lo auspicioso.

Verse 52

श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिशोधकम् । नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्य स्नापयस्व महीपते

“Ese rito sagrado, confirmado por los Vedas, es de grandísimo mérito y purifica incluso pecados gravísimos como el brahmahatyā. Lleva hoy allí a tu hijo y haz que se bañe, oh rey.”

Verse 53

उन्मादस्तत्क्षणादेव तस्य नश्येन्न संशयः । इत्युक्तस्तं प्रणम्यासौ जैमिनिं मुनिपुंगवम्

“Su locura se desvanecerá en ese mismo instante, sin duda alguna.” Así instruido, se inclinó y rindió homenaje a Jaimini, el más excelso de los sabios.

Verse 54

नंदः पुत्रं समादाय धनुष्कोटिं ययौ तदा । तत्र च स्नापयामास पुत्रं नियमपूर्वकम्

Entonces Nanda tomó a su hijo y partió hacia Dhanuṣkoṭi. Allí hizo que su hijo se bañara, observando debidamente las prescripciones y disciplinas.

Verse 55

स्नानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः । स्वयं सस्नौ स नन्दोपि धनुष्कोटौ सभक्तिकम्

Con solo ese baño, la locura del hijo fue destruida al instante. Nanda también se bañó allí en Dhanuṣkoṭi, con devoción.

Verse 56

उषित्वा दिनमेकं तु सपुत्रस्तु पिता तदा । सेवित्वा रामनाथं च सांबमूर्तिं घृणानिधिम्

Entonces el padre, junto con su hijo, permaneció allí un solo día; y, tras adorar a Rāmanātha—Śiva en forma acompañada por Umā, tesoro de compasión—

Verse 57

पुत्रमापृच्छय नंदस्तं प्रययौ तपसे वनम् । गते पितरि पुत्रोऽपि धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः

Tras despedirse de su hijo, Nanda partió al bosque para practicar austeridades. Cuando el padre se hubo ido, también el hijo—el rey Dharmagupta, oh brāhmanes—

Verse 58

प्रददौ रामनाथाय बहुवित्तानि भक्तितः । ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा

Con devoción ofreció a Rāmanātha abundantes riquezas; y luego dio a los brāhmanes dinero, grano y aun tierras.

Verse 59

प्रययौ मंत्रिभिः सार्धं स्वां पुरीं तदनंतरम् । धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम्

Después de esto, fue con sus ministros a su propia ciudad. Gobernó el reino conforme al dharma, con sus espinas y aflicciones arrancadas.

Verse 60

पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोऽतिधार्मिकः । उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः

Oh brāhmanes, Dharmagupta—sumamente justo, a la manera de sus padres y abuelos—(declaró): aquellas personas que padecen locura, epilepsia y el asedio de grahas malignos…

Verse 61

ग्रस्ता भवंति विप्रेंद्रास्तेऽपि चात्र निमज्जनात् । धनुष्कोटौ विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

Aunque sean presa de tales aflicciones, oh el mejor de los brāhmaṇas, al sumergirse aquí también quedarán libres en Dhanuṣkoṭi. Verdad, verdad digo yo.

Verse 62

परित्यज्य धनुष्कोटिं तीर्थमन्यद्व्रजेत्तु यः । सिद्धं स गोपयस्त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं प्रयाचते

Quien abandona Dhanuṣkoṭi y va a otro tīrtha es como un hombre que, dejando la leche perfecta de la vaca, mendiga el látex lechoso de la planta snuhī.

Verse 63

धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिरिति द्विजाः । त्रिः पठन्तो नरा ये तु यत्र क्वापि जलाशये

Oh nacidos dos veces, aquellos que—en cualquier depósito de agua, dondequiera que sea—recitan tres veces: «Dhanuṣkoṭi, Dhanuṣkoṭi, Dhanuṣkoṭi»,

Verse 64

स्नांति सर्वे नरास्ते वै यास्यंति ब्रह्मणः पदम् । एवं वः कथिता विप्रा धर्मगुप्तकथा शुभा

—todos ellos, en verdad, quedan como si se hubieran bañado en ese tīrtha, y alcanzarán la morada de Brahmā. Así, oh brāhmaṇas, os ha sido narrado este auspicioso relato de Dharmagupta.

Verse 65

यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । स्वर्णस्तेयादयश्चान्ये नश्येयुः पापसंचयाः

Con el solo oír este santo relato, se destruye el pecado de brahma-hatyā; y también perecen otras acumulaciones de pecado, como el robo de oro.