Adhyaya 25

Verse 1

श्रीसूत उवाच । शिवतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्याविमोक्षणे । स्वपापजालशांत्यर्थं शंखतीर्थं ततो व्रजेत्

Dijo Śrī Sūta: Tras bañarse un hombre en Śivatīrtha —que libera del pecado de matar a un brahmán— debe ir luego a Śaṅkhatīrtha para apaciguar su propia red de pecados.

Verse 2

यत्र मज्जनमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते । मातॄः पितॄन्गुरूंश्चापि ये न मन्यंति मोहिताः

Allí, por el solo hecho de sumergirse, incluso un ingrato queda liberado: esos engañados que no honran ni a sus madres, ni a sus padres, ni a sus maestros.

Verse 3

ये चाप्यन्ये दुरात्मानः कृतघ्ना निरपत्रपाः । ते सर्वे शंखतीर्थे स्मिञ्छुद्ध्यंति स्नानमात्रतः

Y también otros de mente perversa — ingratos y desvergonzados — todos ellos quedan purificados allí, en Śaṅkhatīrtha, con solo bañarse.

Verse 4

शंखनामा मुनिः पूर्वं गंधमादनपर्वते । अवर्तत तपः कुर्वन्विष्णुं ध्यायन्समाहितः

Antaño, el sabio llamado Śaṅkha moraba en el monte Gandhamādana; practicaba austeridades, meditando en Viṣṇu con la mente recogida y firme.

Verse 5

स तत्र कल्पयामास स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् । शंखेन निर्मितं तीर्थं शंखतीर्थमितीर्यते

Allí estableció un excelso tīrtha para el baño sagrado. Como aquel tīrtha fue formado por Śaṅkha, se le conoce como «Śaṅkhatīrtha».

Verse 6

अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्

Aquí relataré una antigua historia sagrada: un relato puránico que destruye el pecado.

Verse 7

यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमवाप्नुयात् । पुरा बभूव विप्रेंद्रो वत्सनाभो महामुनिः

Con sólo escucharlo, un hombre puede alcanzar la liberación (mokṣa). Antaño vivió un brāhmaṇa-sabio eminente, el gran muni Vatsanābha.

Verse 8

सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी सर्वभूतदयापरः । शत्रुमित्रसमो दांतस्तपस्वी विजितेंद्रियः

Era veraz, de conducta noble, elocuente y entregado a la compasión por todos los seres; ecuánime ante enemigo y amigo; dueño de sí, austero, y vencedor de los sentidos.

Verse 9

परब्रह्मणि निष्णातस्तत्त्वब्रह्मैकसंश्रयः । एवं प्रभावः स मुनिस्तपस्तेपे निजाश्रमे

Versado en el Brahman Supremo y apoyado sólo en la realidad del Brahman, aquel sabio—de tal poder espiritual—practicó austeridades en su propio āśrama.

Verse 10

स वै निश्चलसर्वांगस्तिष्ठंस्तत्रैव भूतले । परमाण्वंतरं वापि न स्वस्थानाच्चचाल सः

De pie allí sobre la tierra, con todos sus miembros inmóviles, no se apartó de su propio lugar, ni siquiera por el espacio de un átomo.

Verse 11

स्थित्वैकत्र तपस्यंतमनेकशतवत्सरान् । तमाचकाम वल्मीकं छादितांगं चकार च

Permaneciendo en un solo lugar, practicando austeridades por muchos cientos de años, un hormiguero lo fue cubriendo y recubrió sus miembros.

Verse 12

वल्मीकाक्रांतदेहोपि वत्सनाभो महामुनिः । अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वबुद्ध्यत

Aunque su cuerpo estaba invadido por el hormiguero, el gran muni Vatsanābha continuó solo su austeridad; ni siquiera percibió el hormiguero.

Verse 13

विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास वेगवान्

Desatando masas de nubes, el poderoso hizo caer la lluvia con ímpetu.

Verse 14

एवं दिनानि सप्तायं स ववर्ष निरं तरम् । आसारेणातिमहता वृष्यमाणोपि वै मुनिः

Así, durante siete días derramó la lluvia sin cesar; y aunque el muni quedó empapado por aquel aguacero inmenso, lo soportó con firmeza.

Verse 15

तं वर्षं प्रतिजग्राह निमीलितविलोचनः । महता स्तनितेनाशु तदा बधिरयञ्छ्रुती

Con los ojos cerrados, aceptó aquella lluvia; y por el gran trueno, su oído quedó pronto aturdido, como si hubiera sido ensordecido.

Verse 16

वल्मीकस्योपरिष्टाद्वै निपपात महाशनिः । तस्मिन्वर्षति पर्जन्ये शीतवातातिदुःसहे

En verdad, un gran rayo cayó sobre la cima del hormiguero, mientras Parjanya, el dios de la lluvia, derramaba sus aguas entre vientos fríos, amargos e insoportables.

Verse 17

वल्मीकशिखरं ध्वस्तं बभूवाशनिताडि तम् । विशीर्णशिखरे तस्मिन्वल्मीकेऽशनिताडिते

Golpeada por el rayo, la cumbre del hormiguero quedó destrozada. Cuando la cima de aquel hormiguero, herida por el relámpago, se hubo resquebrajado,

Verse 18

सेहेतिदुःसहां वृष्टिं वत्सनाभो विचिंतयन् । महर्षौ वर्षधाराभिः पीड्यमाने दिवानि शम्

«Que él soporte esta lluvia insoportable», pensó Vatsanābha; mientras el gran rishi, oprimido por torrentes de agua, dejaba pasar sus días en serenidad.

Verse 19

धर्मस्य चेतसि कृपा संबभूवातिभूयसी । स धर्मश्चिंतयामास वत्सनाभे तपस्यति

En el corazón de Dharma surgió una compasión desbordante. Y Dharma meditó mientras Vatsanābha proseguía con sus austeridades.

Verse 20

पतत्यप्यतिवर्षेऽयं तपसो न निवर्तते । अहोऽस्य वत्सनाभस्य धर्मैकायत्तचित्तता

Aunque caiga una lluvia torrencial, no se aparta de su austeridad. ¡Ah, cuán enteramente está la mente de Vatsanābha entregada sólo a Dharma!

Verse 21

इति चिंतयतस्तस्य मातिरेवमजायत । अहं वै माहिषं रूपं सुमहांतं मनोहरम्

Mientras así meditaba, nació en él esta determinación: «Asumiré la forma de un gran y hermoso búfalo».

Verse 22

वर्षधारानिपातानां सोढारं कठिनत्वचम् । स्वीकृत्य माहिषं रूपं स्थास्याम्युपरि योगिनः

«Tomando la forma de búfalo—de piel dura, capaz de soportar los golpes de los torrentes de lluvia—me mantendré sobre el yogui para resguardarlo».

Verse 23

न हि बाधिष्यते वर्षं महावेगयुतं त्वपि । धर्म एवं विनिश्चित्य धाराः पृष्ठेन धारयन्

«Ni siquiera la lluvia impelida por gran violencia lo afligirá». Así decidido, Dharma cargó sobre su lomo el chorro incesante del aguacero.

Verse 24

वत्सनाभोपरि तदा गात्रमाच्छाद्य तस्थिवान् । ततः सप्तदिनांते तु तद्वै वर्षमुपारमत्

Entonces permaneció en pie, cubriendo a Vatsanābha con su propio cuerpo. Y al cabo de siete días, aquella lluvia en verdad cesó.

Verse 25

ततो महिषरूपी स धर्मोऽतिकृपया युतः । तद्वै वल्मीकमुत्सृज्य नातिदूरे ह्यवर्त्तत

Luego Dharma—todavía con forma de búfalo y colmado de gran compasión—abandonó aquel hormiguero y permaneció no muy lejos.

Verse 26

ततो निवृते वर्षे तु वत्सनाभो महामुनिः । निवृत्तस्तपसस्तू र्णं दिशः सर्वा व्यलोकयन्

Cuando cesó la lluvia, el gran muni Vatsanābha se apartó pronto de su austeridad y miró hacia todas las direcciones.

Verse 27

स्थितोऽहं वृष्टिसंपाते कुर्वन्नद्य महत्तपः । पृथिवी सलिलाक्लिन्ना दृश्यते सर्वतोदिशम्

«He permanecido en pie bajo el embate de la lluvia, realizando hoy una gran austeridad. La tierra, empapada de agua, se ve por todas partes.»

Verse 28

शिखराणि गिरीणां च वना न्युपवनानि च । आश्रमाणि महर्षीणामाप्लुतानि जलैर्नवैः

Las cumbres de las montañas, los bosques y arboledas, y los āśramas de los grandes rishis: todo está anegado por aguas nuevas.

Verse 29

एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा प्रमुदितोऽभवत् । चिंतयामास धर्मात्मा वत्सना भो महामुनिः

Al contemplar todos estos sucesos, el gran sabio Vatsanābha, de alma noble, se llenó de gozo; mas, recto de corazón, comenzó a meditar profundamente.

Verse 30

अहमस्मिन्महावर्षे नूनं केनापि रक्षितः । वर्षत्यस्मिन्महावर्षे जीवितं त्वन्यथा कुतः

«En este gran diluvio, sin duda alguien me ha protegido; pues, mientras cae una lluvia tan torrencial, ¿de qué otro modo podría haberse conservado la vida?»

Verse 31

विचिंत्यैवं मुनिश्रेष्ठः सर्वत्र समलोकयत् । ततोऽपश्यन्महाकायमदूरादग्रतः स्थितम्

Pensando así, el más excelso de los sabios miró en todas direcciones. Entonces vio, no muy lejos, delante de él, a un ser de cuerpo enorme, allí de pie.

Verse 32

महिषं नीलवर्णं च वत्सनाभस्तपोधनः । महिषं तं समुद्दिश्य मनसा समचिंतयत्

Vatsanābha, rico en austeridad, vio un búfalo de color azul; fijando su mente en aquel búfalo, meditó en su interior.

Verse 33

तिर्यग्योनिष्वपि कथं दृश्यते धर्मशीलता । यतो ह्यहं महावर्षान्महिषेणाभिरक्षितः

«¿Cómo puede verse una inclinación al dharma incluso entre seres nacidos como animales? Pues por este búfalo he sido protegido en medio de las grandes lluvias.»

Verse 34

दीर्घमायुरमुष्यास्तु यन्मां रक्षितवानिह । इत्यादि स विचिंत्यैवं तपसे पुनरुद्ययौ

“Que aquel tenga larga vida, pues aquí me ha protegido.” Pensando así y de modos semejantes, volvió a entregarse a la austeridad.

Verse 35

तं पुनश्च तपस्यंतं दृष्ट्वा महिषरूपधृक् । रोमांचावृतसर्वांगः प्रमोदमगमद्भृशम्

Al verlo de nuevo entregado a la austeridad, el que llevaba forma de búfalo se estremeció con horripilación por todo el cuerpo y sintió inmensa alegría.

Verse 36

वत्सनाभस्य हि मुनेः पुनश्चैव तपस्यतः । मनः पूर्ववदेकाग्रं परब्रह्मणि नाभवत्

Sin embargo, cuando el sabio Vatsanābha volvió a practicar austeridad, su mente no se concentró en el Supremo Brahman como antes.

Verse 37

स विषण्णमना भूत्वा वत्सनाभो व्यचिंतयत् । न भवेद्यदि नैर्मल्यं तदा स्याच्चंचलं मनः

Abatido, Vatsanābha reflexionó: “Si no hubiera pureza, entonces la mente, en verdad, se volvería inquieta.”

Verse 38

मनश्च पापबाहुल्ये निर्मलं नैव जायते । पापलेशोपि मे नास्ति कथं लोला यते मनः

“Cuando el pecado abunda, la mente nunca llega a ser pura. Pero en mí no hay ni siquiera un rastro de pecado; ¿por qué, entonces, vacila mi mente con inquietud?”

Verse 39

अचिंतयद्दोषहेतुं वत्सनाभः पुनःपुनः । स विचिंत्य विनिश्चित्य निनिंदात्मानमंजसा

Vatsanābha, una y otra vez, meditó sobre la causa de su falta; y, tras reflexionar y llegar a una firme determinación, se condenó a sí mismo sin rodeos.

Verse 40

धिङ्मामद्य दुरात्मानमहो मूढोस्म्यहं भृशम् । कृतघ्नता महादोषो मामद्य समुपागतः

«¡Vergüenza para mí hoy, de alma perversa! ¡Ay, estoy profundamente extraviado! El gran pecado de la ingratitud ha caído sobre mí hoy.»

Verse 41

यदीदृशान्महावर्षात्त्रातारं महिषोत्तमम् । तिष्ठाम्यपूजयन्नेव ततो मे भूत्कृतघ्नता

«Si, después de tan torrencial lluvia, permanezco sin honrar a ese salvador —el noble toro—, entonces en verdad la ingratitud será mía.»

Verse 42

कृतघ्नता महान्दोषः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । कृतघ्नस्य न वै लोकाः कृतघ्नस्य न बांधवाः

«La ingratitud es un gran pecado; para el ingrato no hay expiación. Para el ingrato no hay mundos de bienaventuranza, ni verdaderos parientes.»

Verse 43

कृतघ्नतादोष वलान्मम चित्तं मलीमसम् । कृतघ्ना नरकं यांति ये च विश्वस्तघातिनः

«Por la fuerza de la falta de ingratitud, mi mente se ha manchado. Los ingratos van al infierno; así también quienes traicionan a quien confía.»

Verse 44

निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथंचन । ऋते प्राणपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा

No veo expiación alguna para los ingratos, salvo el abandono de la vida, tal como lo declaran las palabras de los conocedores del Dharma.

Verse 45

पित्रोरभरणं कृत्वा ह्यदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

Habiendo cargado a mis padres con mi sustento, y sin haber entregado la debida guru-dakṣiṇā, y así cayendo en ingratitud, su expiación, en verdad, termina sólo en la muerte.

Verse 46

तस्मात्प्राणान्परित्यज्य प्रायश्चित्तं चराम्यहम् । इति निश्चित्य मनसा वत्सनाभो महामुनिः

Por ello resolvió: «Abandonando mi propio aliento vital, emprenderé el prāyaścitta». Así, con la mente firme, decidió el gran sabio Vatsanābha.

Verse 47

तृणीकृत्य निजान्प्राणान्निःसंगेनांतरा त्मना । मेरोः शिखरमारूढः प्रायश्चित्तचिकीर्षया

Teniendo su vida por mera brizna de hierba, interiormente desapegado y sin aferramiento, subió a la cumbre de Meru, deseoso de realizar el prāyaścitta.

Verse 48

सुमेरुशिखरात्तस्मादियेष पतितुं मुनिः । तस्मिन्पतितुमारब्धे मा त्वरिष्ठा इति ब्रुवन् । त्यक्तमाहिषरूपः सन्धर्म एव न्यवारयत्

Desde aquella cumbre de Sumeru, el sabio quiso precipitarse. Cuando comenzó a caer, el propio Dharma—dejando la forma de un toro—lo detuvo, diciendo: «No te apresures».

Verse 49

धर्म उवाच । वत्सनाभ महाप्राज्ञ जीवस्व बहुवत्सरान्

Dharma dijo: «Oh Vatsanābha, oh sapientísimo—vive aún por muchos años».

Verse 50

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते देहत्यागचिकीर्षया । न हि त्वद्धर्मकक्षायां लोके कश्चित्समोऽस्ति वै

«Bendición para ti: estoy complacido con tu firme propósito de abandonar el cuerpo. En verdad, en este mundo no hay nadie igual a ti en el ámbito del dharma al que has entrado».

Verse 51

यद्यपि प्राणसंत्यागः कृतघ्ने निष्कृतिर्भवेत् । तथापि धर्मशीलत्वात्तवान्यां निष्कृतिं वदे

«Aunque renunciar a la vida pudiera ser expiación para un pecador ingrato, aun así—por tu naturaleza fiel al dharma—te declararé otro medio de purificación.»

Verse 52

शंखतीर्थाभिधं तीर्थमस्ति वै गंधमादने । शांत्यर्थमस्य पापस्य तत्र स्नाहि समाहितः

«En Gandhamādana hay en verdad un lugar sagrado llamado Śaṅkhatīrtha. Para apaciguar este pecado, báñate allí con la mente recogida».

Verse 53

प्राप्स्यसे चित्तशुद्धिं त्वमतो विगतकल्मषः । ततश्च लब्धविज्ञानः प्राप्स्यसे शाश्वतं पदम्

«Entonces alcanzarás la pureza de mente, libre de mancha. Después, habiendo obtenido el verdadero conocimiento, llegarás al estado eterno».

Verse 54

अहं धर्मोस्मि योगीन्द्र सत्यमेव ब्रवीमि ते । इति धर्मवचः श्रुत्वा वत्सनाभो महामुनिः

«Yo soy Dharma, oh señor de los yoguis; sólo la verdad te digo». Al oír estas palabras de Dharma, el gran sabio Vatsanābha…

Verse 55

स्नातुकामः शंखतीर्थे गंधमादनमन्वगात् । शंखतीर्थं च संप्राप्य तत्र सस्नौ महामुनिः

Deseando bañarse en Śaṅkhatīrtha, se dirigió a Gandhamādana. Al llegar a Śaṅkhatīrtha, allí se bañó el gran sabio.

Verse 56

ततो विगतपापस्य मनो निर्मलतां गतम् । ततोऽचिरेण कालेन ब्रह्मभूयमगान्मुनिः

Entonces, desvanecido su pecado, su mente alcanzó pureza y claridad. Poco después, el sabio alcanzó la condición de Brahman, la unión con Brahman.

Verse 57

एवं वः कथितं विप्राः शंखतीर्थस्य वैभवम् । यत्र हि स्नानमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते

«Así, oh brāhmaṇas, os he contado la grandeza de Śaṅkhatīrtha: donde, con sólo bañarse, incluso un ingrato queda liberado.»

Verse 58

मातृद्रोही पितृद्रोही गुरुद्रोही तथैव च । अन्ये कृतघ्ननिवहा मुच्यंतेऽत्र निमज्जनात्

«Aquí, por la inmersión, quedan liberados incluso quienes han traicionado a la madre, al padre o al maestro, y también otras multitudes de ingratos.»

Verse 59

अतः कृतघ्नैर्मनुजैः सेवनीयमिदं सदा । अहो तीर्थस्य माहात्म्यं यत्कृतघ्नोपि मुच्यते

Por ello, aun los hombres ingratos deben acudir siempre y servir a este sagrado tīrtha. ¡Oh, maravillosa es la grandeza de este lugar de peregrinación: por él, incluso el ingrato queda liberado del pecado!

Verse 60

अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

Si uno no sostiene a sus padres ni entrega al maestro la debida dakṣiṇā, y así cae en la ‘ingratitud’, se dice que la expiación de tal falta se prolonga hasta la muerte.

Verse 61

इह तु स्नानमात्रेण कृतघ्नस्यापि निष्कृतिः । कृतघ्नतापि तत्तीर्थे स्नानमात्राद्विनश्यति

Pero aquí, con solo bañarse, hay expiación incluso para el ingrato. Aun la mancha misma de la ingratitud se desvanece en ese tīrtha por el mero baño.

Verse 62

अन्येषां तुच्छपापानां सर्वेषां किमुताधुना

Entonces, ¿qué necesidad hay de hablar ahora de todos los demás pecados menores?

Verse 63

अध्यायमेनं पठेद्भक्तियुक्तः कृतघ्नोपि मर्त्याः स पापाद्विमुक्तः । विशुद्धांतरात्मा गतः सत्यलोकं समं ब्रह्मणा मोक्षमप्याशु गच्छेत्

El mortal que recita este capítulo con devoción—aunque sea ingrato—queda libre de pecado. Con el ser interior purificado, va a Satyaloka, igual a Brahmā, y pronto alcanza también la liberación (mokṣa).