Adhyaya 23

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अग्नितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने । स्नानं कृत्वा विशुद्धात्मा चक्रतीर्थं ततो व्रजेत्

Śrī Sūta dijo: En el lugar sagrado llamado Agni-tīrtha, destructor de todos los pecados, tras bañarse y quedar el espíritu purificado, debe uno dirigirse luego a Cakra-tīrtha.

Verse 2

यंयं कामं समुद्दिश्य चक्रतीर्थे द्विजोत्तमाः । स्नानं समाचरेन्मर्त्यस्तंतं कामं समश्नुते

Oh mejores de los nacidos dos veces, cualquier deseo que un mortal tenga en mente y, con ese propósito, se bañe en Cakra-tīrtha, ese mismo deseo alcanza.

Verse 3

पुराहिर्बुध्न्यनामा तु महर्षिः संशित व्रतः । सुदर्शनमुपास्तास्मिंस्तपस्वी गंधमादने

Antaño, un gran sabio llamado Ahirbudhnya, firme en sus votos, practicó austeridades en el monte Gandhamādana y allí rindió culto a Sudarśana.

Verse 4

तपस्यंतं मुनिं तत्र राक्षसा घोररूपिणः । अबाधंत सदा विप्रास्तपोविघ्नैकतत्पराः

Allí, mientras el muni realizaba su tapas, unos rākṣasas de aspecto terrible lo hostigaban sin cesar, oh brāhmaṇas, empeñados únicamente en estorbar su penitencia.

Verse 5

सुदर्शनं तदागत्य भक्तरक्षणवांछया । यातुधानान्बाधमानान्न्यवधीर्लीलया पुरा

Entonces llegó Sudarśana, deseoso de proteger al devoto, y en tiempos antiguos dio muerte sin esfuerzo a aquellos yātudhānas que causaban daño.

Verse 6

तदाप्रभृति तच्चक्रं भक्तप्रार्थनया द्विजाः । अहिर्बुध्न्यकृते तीर्थे सन्निधानं सदाऽकरोत्

Desde entonces, oh nacidos dos veces, aquel Disco—por la súplica del devoto—estableció su presencia perpetua en el tīrtha fundado por Ahirbudhnya.

Verse 7

तदाप्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमितीर्यते । सुदर्शनप्रसादेन तत्र तीर्थे निमज्जनात्

Desde entonces, ese lugar sagrado es llamado Cakratīrtha; por la gracia de Sudarśana, al sumergirse en ese tīrtha se obtiene mérito auspicioso.

Verse 8

रक्षःपिशाचा दिकृता पीडा नास्त्येव कर्हिचित् । स्नात्वास्मिन्पावने तीर्थे छिन्नपाणिः पुरा रविः । स हिरण्यमयौ पाणी लब्धवांस्तीर्थवैभवात्

Jamás sobreviene aflicción causada por rākṣasas, piśācas y semejantes a quien se acoge a este lugar. Antaño, Ravi (el Sol), a quien le habían cercenado las manos, se bañó en este tīrtha purificador y, por la grandeza del tīrtha, obtuvo manos hechas de oro.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । छिन्नपाणिः कथमभूदादित्यः सूतनंदन । यथा च लब्धवान्पाणी सौवर्णौ तद्वदस्व नः

Los sabios dijeron: «Oh hijo de Sūta, ¿cómo llegó Āditya, el Sol, a quedar sin manos? ¿Y cómo obtuvo aquellas manos de oro? Cuéntanoslo».

Verse 10

श्रीसूत उवाच । इंद्रादयः सुराः पूर्वं संततं दैत्यपीडिताः

Śrī Sūta dijo: «Antiguamente, Indra y los demás dioses eran atormentados sin cesar por los daityas».

Verse 11

किं कुर्म इति संचित्य संभूय सममंत्रयन् । बृहस्पतिं पुरस्कृत्य मंत्रयित्वा चिरं सुराः

Pensando: «¿Qué haremos?», los dioses se reunieron y deliberaron al unísono; poniendo a Bṛhaspati al frente, consultaron durante largo tiempo.

Verse 12

तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः । ते ब्रह्माणं समासाद्य दृष्ट्वा स्तुत्वा च भक्तितः

Tomando a Turāsāha como guía, fueron a la morada de Svayambhū (Brahmā). Al llegar ante Brahmā, lo contemplaron y lo alabaron con devoción.

Verse 13

ततो व्यजिज्ञपस्तस्मै स्वेषामागमकारणम् । सुरा ऊचुः । भगवन्भारतीनाथ दैत्या ह्यस्मान्बलोत्कटाः

Entonces los dioses le comunicaron la causa de su venida. Dijeron los Devas: «Oh Bienaventurado, oh Señor de la palabra sagrada, los Daityas, poderosos por su fuerza avasalladora, nos afligen.»

Verse 14

बाधंते सततं देव तत्र ब्रूहि प्रतिक्रियाम् । इत्युक्तः स सुरैर्ब्रह्मा तानाह कृपया वचः

«Nos hostigan sin cesar, oh Deva; dinos el remedio y la respuesta.» Así interpelado por los Devas, Brahmā les habló con palabras compasivas.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । मा भैष्ट यूयं विबुधास्तत्रोपायं ब्रवीम्यहम् । माहेश्वरं महायज्ञमसुराणां विनाशनम्

Brahmā dijo: «No temáis, oh dioses; yo os diré el medio. Realizad el gran sacrificio Māheśvara, instrumento para la destrucción de los Asuras.»

Verse 16

प्रारभध्वं सुरा यूयं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयं च दैवतैः सर्वैर्विधिलोभं विना कृतः

«Empezadlo, oh Devas, junto con los munis que contemplan la verdad. Y que sea realizado por todos los dioses, sin codicia por el fruto del rito.»

Verse 17

माहेश्वरो महायज्ञः क्रियतां गंधमादने । यदि ह्यन्यत्र तं यज्ञं कुर्युस्तद्विबुधर्षभाः

«Que el gran sacrificio Māheśvara se realice en Gandhamādana. Pues si, oh los mejores de los dioses, hicierais ese sacrificio en otro lugar…»

Verse 18

यज्ञविघ्नं तदा कुर्युर्दुरात्मानः सुरद्विषः । क्रियते यद्ययं यज्ञो गंधमादनपर्वते

Entonces, aquellos malvados, enemigos de los devas, causarían obstáculos al yajña; mas si este sacrificio se realiza en el monte Gandhamādana…

Verse 19

सुदर्शनप्रसादेन नैव विघ्नो भवेत्तदा । अहिर्बुध्न्याभिधानस्य महर्षेर्गंधमादने

Por la gracia de Sudarśana, entonces no surgiría obstáculo alguno. Pues en Gandhamādana mora el gran ṛṣi llamado Ahirbudhnya…

Verse 20

अनुग्रहाय तत्तीर्थे सन्निधत्ते सुदर्शनम् । अतः कुरुध्वं भो यूयं तं यज्ञं गंधमादने

Para otorgar su favor, Sudarśana permanece presente en ese sagrado vado. Por ello, oh vosotros, realizad ese yajña en Gandhamādana.

Verse 21

नातिदूरे चक्रतीर्थादसुराणां विनाशकम् । ततस्ते ब्रह्मवचसा सहसा गंधमादनम्

No lejos de Cakratīrtha, destructor de los Asuras, y movidos por las palabras de Brahmā, se apresuraron de inmediato hacia Gandhamādana.

Verse 22

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य जग्मुर्यज्ञचिकीर्षया । ते प्रणम्य महात्मानमहिर्बुध्न्यं मुनीश्वरम्

Poniendo a Bṛhaspati al frente, partieron con el propósito de consumar el yajña. Inclinándose, rindieron homenaje al magnánimo señor de los munis, el sabio Ahirbudhnya.

Verse 23

अकल्पयन्यज्ञवाटन्नातिदूरे तदाश्रमात् । यज्ञकर्मसु निष्णातैः सहितास्ते तपोधनैः

Aquellos ascetas, ricos en tapas, dispusieron un recinto sagrado para el yajña no lejos de aquel āśrama, acompañados por expertos plenamente versados en los ritos del sacrificio védico.

Verse 24

इष्टिमारेभिरे देवा असुराणां विनाशिनीम् । तस्मिन्कर्मणि होतासीत्स्वयमेव बृहस्पतिः

Entonces los devas iniciaron una iṣṭi sacrificial destinada a la destrucción de los asuras; y en ese rito el propio Bṛhaspati ofició como sacerdote Hotṛ.

Verse 25

बभूव मैत्रावरुणो जयंतः पाकशासनिः । अच्छावाको बभूवात्र वसूनामष्टमो वसुः

Jayanta, hijo de Pākaśāsana (Indra), fue el Maitrāvaruṇa; y aquí el octavo de los Vasus desempeñó el oficio de sacerdote Acchāvāka.

Verse 26

ग्रावस्तुदभवत्तत्र शक्तिपुत्रः पराशरः । अष्टावक्रो महातेजा अध्वर्युधुरमूढवान्

Allí, Parāśara —hijo de Śakti— ofició como Grāvastut; y el muy resplandeciente Aṣṭāvakra asumió el cargo de Adhvaryu.

Verse 27

तत्र प्रतिप्रस्थाताभूद्विश्वामित्रो महामुनिः । नेष्टा बभूव वरुण उन्नेता च धनेश्वरः

Allí, el gran muni Viśvāmitra fue el Pratiprasthātṛ; Varuṇa sirvió como Neṣṭṛ; y Dhaneśvara (Kubera) actuó como Unnetṛ.

Verse 28

ब्रह्मा बभूव सविता यज्ञस्यार्धधुरं वहन् । बभूव ब्राह्मणाच्छंसी वसिष्ठो ब्रह्मणोत्तमः

Savitṛ llegó a ser el sacerdote Brahmā, llevando la mitad de la carga del sacrificio; y Vasiṣṭha, el más excelso entre los bráhmanes, fue el Brāhmaṇācchaṃsī.

Verse 29

आग्नीध्रोऽभूच्छुनःशेपः पोता जातश्च पावकः । उद्गाता वायुरभवत्प्रस्तोता च परेतराट्

Śunaḥśepa fue el Āgnīdhra; Pāvaka sirvió como Potṛ; Vāyu llegó a ser el Udgātṛ; y Paretarāṭ actuó como Prastotṛ.

Verse 30

प्रतिहर्ता तु तत्रासीदगस्त्यः कुंभसंभवः । सुब्रह्मण्यो मधुच्छंदा विश्वामित्रात्मजो महान्

Allí, Agastya —nacido de la vasija— sirvió como Pratihartṛ; y el gran Madhucchandas, hijo de Viśvāmitra, llegó a ser el Subrahmaṇya.

Verse 31

यजमानः स्वयमभूद्देवराजः पुरंदरः । उपद्रष्टा बभूवात्र व्यासपुत्रः शुको मुनिः

El propio Devarāja Purandara (Indra) se convirtió en el yajamāna, el oferente del sacrificio; y aquí el sabio Śuka, hijo de Vyāsa, sirvió como upadraṣṭṛ, testigo y supervisor.

Verse 32

ततस्ते ऋत्विजः सर्वे देवराजं पुरंदरम् । विधिवद्दीक्षयांचक्रुस्तत्र माहेश्वरे क्रतौ

Entonces todos aquellos sacerdotes oficiantes (ṛtvij) iniciaron debidamente a Devarāja Purandara (Indra) allí, en aquel sacrificio Māheśvara, conforme a la regla prescrita.

Verse 33

प्रावर्तत महायज्ञ एवं वै गंधमादने । सुदर्शनप्रभावेन दुःसहेनातिपीडिताः

Así comenzó allí, en Gandhamādana, el gran yajña. Abrumadas y cruelmente atormentadas por el insoportable poder de Sudarśana, las fuerzas que estorbaban fueron sometidas.

Verse 34

नाविंदन्नसुरास्तत्र रंध्रं यज्ञे प्रवर्तिते । एवन्निरंतरायोऽसौ प्रावर्तत महा क्रतुः

Una vez iniciado el sacrificio, los Asuras no hallaron allí resquicio alguno para perturbarlo. Así, aquel gran rito prosiguió sin obstáculo.

Verse 35

भक्षयंश्च हरिस्तत्र जज्वाल हुतवाहनः । विधिवत्कर्मजालानि कृत्वाध्वर्युरसंभ्रमात्

Allí, mientras Hari consumía las ofrendas, el fuego—portador de oblaciones—ardió con fulgor. El sacerdote Adhvaryu, sin turbación, ejecutó toda la serie de ritos conforme a la norma.

Verse 36

मंत्रपूतं पुरोडाशं जुहवामास पावके । हुतशेषं पुरोडाशं विभज्याध्वर्युरादरात्

Ofreció en el fuego purificador el puroḍāśa santificado por los mantras. Luego, con reverencia, el Adhvaryu repartió la porción restante del puroḍāśa ya ofrecido.

Verse 37

ऋत्विग्भ्यो होतृमुख्येभ्यः प्रददौ पापनाशनम् । सवित्रे ब्रह्मणे चैकमत्युग्रतरतेजसम्

A los sacerdotes oficiantes—con el Hotṛ como el principal—les otorgó una porción que destruye el pecado. Y a Savitṛ y a Brahmā les dio una sola parte, fulgurante con un resplandor de ferocidad extrema.

Verse 38

ददौ तत्र पुरोडाशभागं प्राशित्रनामकम् । प्रतिजग्राह पाणिभ्यां प्राशित्रं सविता तदा

Allí dio una porción del puroḍāśa llamada prāśitra. Entonces Savitṛ aceptó ese prāśitra con sus manos.

Verse 39

सवित्रा स्पृष्टमात्रं सत्तत्प्राशित्रं दुरासदम् । तस्य पाणी प्रचिच्छेद पश्यतां सर्वऋत्विजाम्

Aquel prāśitra, difícil de acercarse, apenas fue tocado por Savitṛ cuando le cercenó las manos, ante la mirada de todos los sacerdotes.

Verse 40

ततः संछिन्नपाणिः स प्राशित्रेणोग्रतेजसा । किमेतदिति संत्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत्

Entonces, con las manos cercenadas por el fiero resplandor del prāśitra, se llenó de temor y, sobresaltado, preguntó: «¿Qué es esto?», con el rostro abatido por la aflicción.

Verse 41

सविता ऋत्विजः सर्वान्समाहूयेदमब्रवीत् । सवितोवाच । पुरोडाशस्य भागोऽयं मम प्राशित्रनामकः

Savitṛ convocó a todos los sacerdotes y dijo: «Esta porción del puroḍāśa es mía, conocida con el nombre de prāśitra».

Verse 42

दत्तश्चिच्छेद मत्पाणी मिषत्स्वेव भवत्स्वपि । अतो भवंतः संभूय सर्व एव हि ऋत्विजः

Aunque fue debidamente entregado, cortó mis manos mientras todos ustedes miraban. Por lo tanto, todos ustedes, sacerdotes, deben reunirse...

Verse 43

कल्पयंतामिमौ पाणी नोचेद्यज्ञं निहन्म्यमुम् । सवितुर्वाक्यमाकर्ण्य ते सर्वे समचिंतयन्

«Que se formen de nuevo estas dos manos; de lo contrario, destruiré este sacrificio (yajña)». Al oír las palabras de Savitṛ, todos juntos se pusieron a deliberar.

Verse 44

तत्र मध्ये मुनींद्राणां देवानां चैव सर्वशः । अष्टावक्रो महातेजा ऋत्विजस्तानभाषत

Allí, en medio de los más excelsos munis y de los dioses por doquier, Aṣṭāvakra, de gran resplandor, se dirigió a los sacerdotes oficiantes (ṛtviks).

Verse 45

अष्टावक्र उवाच । शृणुध्वमृत्विजः सर्वे मम वाक्यं समाहिताः । मयि जीवति विप्रेंद्रा विरिंचानां शतं गतम्

Aṣṭāvakra dijo: «Escuchad, oh sacerdotes (ṛtvij), todos, con la mente recogida, mis palabras. Mientras aún vivo, oh mejores de los brāhmaṇas, han transcurrido cien eras de Viriñca (Brahmā).»

Verse 46

जायंते च म्रियंते च चतुराननकोटयः । पश्यन्नेव च तान्सर्वानहं प्राणानधारयम्

Millones de Brahmās de cuatro rostros nacen y mueren; y aun contemplándolos a todos, sostuve mi aliento vital, perdurando a través de esas eras.

Verse 47

तत्र लोकेश्वराभिख्ये वर्तमाने प्रजापतौ । विप्रो हरिहरोनाम निवसञ्छयामलापुरे

En aquel tiempo, cuando reinaba el Prajāpati llamado Lokeśvara, vivía en Śyāmalāpura un brāhmaṇa de nombre Harihara.

Verse 48

व्याधेनारण्यवासेन केल्यर्थं लक्ष्यवेधिना । छिन्नपादोऽभवद्बाणैर्लक्ष्य मध्यं समागतः

Un cazador que moraba en el bosque, por mero juego de acertar al blanco, lo hirió con flechas; sus pies quedaron cercenados, pues el cazador dio en el centro mismo de la diana.

Verse 49

स गंधमादनं प्राप्य मुनिभिः प्रेरितस्तदा । स्नात्वा च मुनितीर्थेऽस्मिन्प्राप्तवांश्चरणौ पुरा

Luego, impulsado por los sabios, llegó a Gandhamādana; y tras bañarse en este Munitīrtha, recobró sus pies tal como antes.

Verse 50

तदा पुण्यमिदं तीर्थं मुनितीर्थमितीरितम् । इदानीं चक्रतीर्थाख्यं चक्रनाम त्वविंदत

Antaño este sagrado vado era célebre como Munitīrtha; mas ahora ha obtenido el nombre de Cakratīrtha, el ‘Vado del Disco’.

Verse 51

तदत्र क्रियतां स्नानं प्राशित्रच्छिन्नपाणिना । मुनितीर्थे सवित्रापि युष्माकं यदि रोचते

Por ello, que aquí se realice el baño en Munitīrtha por aquel cuyas manos fueron cortadas tras probar el alimento sacrificial; y que también Savitṛ lo haga, si así os place.

Verse 52

ऋत्विजः कथितास्त्वेवमष्टावक्रमहर्षिणा । सवितारमभाषंत सर्व एव प्रहर्षिताः

Así instruidos por el gran sabio Aṣṭāvakra, todos los sacerdotes—llenos de júbilo—se dirigieron a Savitṛ.

Verse 53

सवितः स्नाहि तीर्थेऽ स्मिंस्तव पाणी भविष्यतः । अष्टावक्रो यथा प्राह तथा कुरु समाहितः

«Oh Savitṛ, báñate en este vado sagrado; tus manos serán restituidas. Haz exactamente como enseñó Aṣṭāvakra, firme y con la mente recogida.»

Verse 54

ततः स सविता गत्वा चक्रतीर्थं महत्तरम् । सस्नौ पाण्योरवाप्त्यर्थमिष्टदायिनि तत्र सः

Entonces Savitṛ fue al grandiosísimo Cakra-tīrtha. Allí, en aquel lugar santo que concede dones, se bañó buscando recobrar sus manos.

Verse 55

उत्तिष्ठन्नेव स तदा तत्र स्नात्वा सभक्तिकम् । युक्तो हिरण्मयाभ्यां तु पाणिभ्यां समदृश्यत

Al levantarse entonces, tras bañarse allí con devoción, se le vio provisto de dos manos de oro.

Verse 56

हिरण्यपाणिं तं दृष्ट्वा जहृषुः सर्वऋत्विजः । ततः समाप्य तं यज्ञं दैत्यसंघान्विजित्य च

Al verlo con manos de oro, todos los sacerdotes oficiantes se regocijaron. Luego, tras concluir aquel yajña y también vencer a las huestes de los Dāityas—

Verse 57

इंद्रादयः सुराः सर्वे सुखिताः स्वर्गमाययुः । तस्मादेतत्समागत्य तीर्थं सर्वैश्च मानवैः

Indra y todos los dioses, colmados de dicha, regresaron al cielo. Por ello, este sagrado tīrtha debe ser visitado por todos los hombres—

Verse 58

सेवनीयं प्रयत्नेन स्वस्वाभीष्टस्य सिद्धये । अंधैश्च कुणिभिर्मूकैर्बधिरैः कुब्जकैरपि

Debe recurrirse a él diligentemente para el cumplimiento de los propios deseos, incluso por los ciegos, los mutilados, los mudos, los sordos y los jorobados.

Verse 59

खंजैः पंगुभिरप्येतदंगहीनैस्तथापरैः । संछिन्नपाणिचरणैः संछिन्नान्यांगसंचयैः

Incluso por los cojos, los paralíticos y otros que carecen de extremidades; por aquellos con manos o pies cortados, y por aquellos cuyos otros miembros corporales están mutilados—

Verse 60

मनुष्यैश्च तथान्यैश्च विकलांगस्य पूर्तये । सेवनीयमिदं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदायकम्

Tanto por los humanos como por otros, para la restauración de los miembros dañados, se debe acudir a este tīrtha, ya que concede todos los objetivos deseados.

Verse 61

एवं वः कथितं विप्राश्चक्रतीर्थस्य वैभवम् । यत्र स्नात्वा पुरा छिन्नौ पाणी प्राप प्रभाकरः

Así, oh brāhmaṇas, se os ha contado la grandeza de Cakra-tīrtha, donde, hace mucho tiempo, Prabhākara recuperó sus manos cortadas después de bañarse.

Verse 62

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । अंगानि विकलान्यस्य पूर्णानि स्युर्न संशयः

Quien, con mente recogida, recite este capítulo o incluso lo escuche: sus miembros dañados se vuelven íntegros; de ello no hay duda.

Verse 63

मोक्षकामस्य मर्त्यस्य मुक्तिः स्यान्नात्र संशयः

Para el mortal que anhela la mokṣa, la liberación ciertamente se alcanza; de ello no hay duda.