Adhyaya 18

Verse 1

श्रीसूत उवाच । कुंभसंभवतीर्थेऽस्मिन्विधायाभिषवं नरः । रामकुंडं ततः पुण्यं गच्छेत्पापविमुक्तये

Dijo el venerable Sūta: Habiendo realizado la ablución prescrita en este vado sagrado llamado Kumbhasaṃbhava-tīrtha, el hombre debe luego ir al santo Rāmakūṇḍa, para quedar libre de pecados.

Verse 2

रघुनाथसरः पुण्यं द्विजाः पापहरं तथा । रघुनाथसरस्तीरे कृतो यज्ञोऽल्पदक्षिणः

Oh, nacidos dos veces, el lago de Raghunātha es santo y asimismo destruye los pecados. En la ribera del lago de Raghunātha se realizó un yajña con una dakṣiṇā pequeña.

Verse 3

संपूर्णफलदो भूयात्स्वाध्यायोऽपि जपस्तथा । रघुनाथ सरस्तीरे मुष्टिमात्रमपि द्विजाः

Oh, nacidos dos veces, en la ribera del lago de Raghunātha, aun un simple puñado se vuelve plenamente fructífero, ya sea el svādhyāya o el japa.

Verse 4

दत्तं चेद्वेदविदुषे तदनंतगुणं भवेत् । रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुंगवाः

Si se da una ofrenda a un conocedor del Veda, se vuelve de mérito sin fin. Oh, los mejores de los sabios, hablaré ahora con referencia a Rāma-tīrtha.

Verse 5

इतिहासं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । सुतीक्ष्णनामा विप्रेंद्रो मुनिर्नियतमानसः

Una historia sagrada de gran mérito, destructora de todo pecado: hubo un sabio, el más excelso entre los brāhmaṇas, llamado Sutīkṣṇa, de mente disciplinada.

Verse 6

अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिंतकः । रामचंद्रसरस्तीरे तपस्तेपे सुदुष्करम्

Discípulo de Agastya, siempre contemplando los pies de loto de Rāma, realizó austeridades muy difíciles en la orilla del lago de Rāmacandra.

Verse 7

जपन्षडक्षरं मंत्रं रामचंद्राधिदैवतम् । नित्यं स पंचसाहस्रं मत्रराजमतंद्रितः

Recitaba el mantra de seis sílabas cuyo dios presidente es Rāmacandra; incansable, repetía cada día el rey de los mantras cinco mil veces.

Verse 8

जजाप कुर्वन्स्नानं च रघुनाथसरोजले । भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः

Continuó su japa mientras se bañaba en las aguas del lago de Raghunātha: viviendo de limosnas, con dieta regulada, habiendo vencido la ira y dominado los sentidos.

Verse 9

एवं सुतीक्ष्णो विप्रेंद्रा बहुकालमवर्तत । ततः कदाचित्स मुनीरामं ध्याय न्सदा हृदि । तुष्टाव सीतासहितं रामचंद्रं सभक्तिकम्

Así, oh el mejor de los brāhmaṇas, Sutīkṣṇa vivió por largo tiempo. Entonces, en cierta ocasión, el sabio—meditando siempre en Rāma en su corazón—alabó con devoción a Rāmacandra junto con Sītā.

Verse 10

सुतीक्ष्ण उवाच । नमस्ते जानकीनाथ नमस्ते हनुमत्प्रिय

Sutīkṣṇa dijo: «Salve a Ti, oh Señor de Jānakī (Sītā); salve a Ti, oh amado de Hanumān».

Verse 11

नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित । नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च

«Salve a Ti, que juraste proteger el sacrificio del sabio Kauśika; salve a Ti, oh hijo de Kauśalyā, también amado de Viśvāmitra».

Verse 12

नमस्ते हरकोदण्डभंजकामरसेवित । मारीचांतक राजेंद्र ताटकाप्राणनाशन

«Salve a Ti, quebrantador del arco de Hara, venerado por los inmortales; matador de Mārīca, oh rey excelso, destructor de la vida de Tāṭakā».

Verse 13

कबंधारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज । जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः

«Salve a Ti, oh Hari, que libraste del demonio Kabandha; reverencia a Ti, oh hijo de Daśaratha. Salve a Ti, vencedor de Jāmadagnya (Paraśurāma); salve a Ti, destructor de Khara».

Verse 14

नमः सुग्रीवनाथाय नमो वालिहराय ते । विभीषणभयक्लेशहारिणे मलहारिणे

«Salve a Ti, señor y protector de Sugrīva; salve a Ti, matador de Vāli. A Ti, que apartas el temor y la aflicción de Vibhīṣaṇa—removedor de impureza—salve».

Verse 15

अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज । अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः

Salve a Ti, destructor del dolor de Ahalyā; salve a Ti, hermano mayor de Bharata. Salve a Ti, que abatistes el orgullo del océano; salve a Ti, por quien fue construido el sagrado puente (Setu).

Verse 16

तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः । रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने

Salve a Ti, Brahman salvador que hace cruzar; salve a Ti, hermano mayor de Lakṣmaṇa. Salve a Ti, exterminador de los Rākṣasas; salve a Ti, que aplastaste a Rāvaṇa.

Verse 17

कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्व रक्षाविधायिने । इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम्

Salve a Ti, portador del arco Kodanda, que otorgas protección por todos los medios. Así, alabando, el sabio Sutīkṣṇa ensalzaba a Rāma día tras día.

Verse 18

निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः । एवमभ्यसतस्तस्य राम मन्त्रं षडक्षरम्

Con la mente absorta en Rāmacandra, pasaba el tiempo sin cesar. Practicando así, el mantra de Rāma de seis sílabas se volvió su constante disciplina.

Verse 19

स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः । तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम्

Oh vosotros de buenos votos, mientras él alababa a Rāmacandra con este himno, y mientras se bañaba cada día en el tīrtha de Raghunātha…

Verse 20

अभवन्निश्चला भक्ती रामचंद्रेतिनिर्मला । अभूदद्वैतविज्ञानं प्रत्यगात्मैकलक्षणम्

Por el puro recuerdo de Rāmacandra surgió una devoción firme e inmaculada; y también amaneció el conocimiento no dual, señalado por la realización directa del único Ser interior.

Verse 21

अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम् । परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः

Aun sin haber estudiado la tríada védica, y aun sin haber oído el Veda, surgió en él su conocimiento; y, oh dvijas, también se manifestó el poder de entrar en el cuerpo de otro.

Verse 22

आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च । अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्

Surgió el poder de viajar por el cielo y la destreza en las artes; y aun el conocimiento de śāstras jamás oídos, sin necesidad de un maestro.

Verse 23

गमनं सर्वलोकेषु प्रति घातविवर्जितम् । अतींद्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा

Libre de toda obstrucción, hubo movimiento por todos los mundos; visión de realidades suprasensoriales; y asimismo, conversación con los devas.

Verse 24

पिपीलिकादिजंतूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः । ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा

Incluso surgió el conocimiento de las voces y acciones de criaturas como las hormigas, oh dvijas; y asimismo, la capacidad de viajar a los mundos de Brahmā, Viṣṇu y Mahādeva.

Verse 25

चतुर्दशसु लोकेषु स्वाधीनगमनं तथा । एतान्यन्यानि सर्वाणि योगिलभ्यानि सत्तमाः

Y había libre tránsito, según la propia voluntad, por los catorce mundos. Todo esto y otras potestades semejantes, oh el mejor de los virtuosos, son logros alcanzables por los yoguis.

Verse 26

सुतीक्ष्णस्याभवन्विप्रा रामा तीर्थनिषेवणात् । एवंप्रभावं तत्तीर्थं महापातकनाशनम्

Para Sutīkṣṇa, oh brāhmaṇas, estos frutos surgieron por el devoto recurso a Rāma-tīrtha. Tal es el poder de ese vado sagrado: destruye incluso los grandes pecados.

Verse 27

महासिद्धिकरं पुण्यमपमृत्युविनाशनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशना शनम्

Es santo y otorga grandes siddhis; destruye la muerte prematura; concede a los hombres tanto bhukti (goce) como mukti (liberación); y disipa los tormentos del infierno.

Verse 28

रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम् । अस्य तीरे महल्लिंगं स्थापयित्वा रघूद्वहः । पूजयामास तल्लिंगं लोकानुग्रहका म्यया

Otorga eternamente devoción a Rāma y se vuelve causa de cortar el saṃsāra. En su ribera, el vástago de Raghu estableció un gran liṅga y lo adoró, deseando el bienestar de los mundos.

Verse 29

रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिंगदर्शनात् । नराणां मुक्तिरेव स्यात्किमुतान्या विभूतयः

En el sumamente meritorio Rāma-tīrtha, con bañarse y contemplar aquel liṅga, los hombres alcanzan sin duda la liberación; ¿qué decir entonces de otras potestades menores?

Verse 30

तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्म पुत्रः पुरा द्विजाः । अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्

Oh brāhmanes, en tiempos antiguos Dharmaputra (Yudhiṣṭhira), tras bañarse allí y contemplar a Śiva, quedó al instante libre de la falta nacida de haber dicho una falsedad.

Verse 31

ऋषय ऊचुः असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज । यद्दोषशांतये सस्नौ रामतीथेऽतिपावने

Los sabios dijeron: «Oh hijo de Sūta, ¿por qué Dharmaputra pronunció una falsedad, por cuya falta—buscando apaciguarla—se bañó en el sumamente purificador Rāmatīrtha?»

Verse 32

श्रीसूत उवाच । युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे । छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके

Śrī Sūta dijo: «Oh sabios, os relataré cómo, en la batalla, se dijo una falsedad tal como fue urdida—mediante un ardid de Dharmaputra—y cómo esa (falta) fue borrada en Rāmatīrtha.»

Verse 33

अन्योन्यं पांडवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा । धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्नोधनमुखास्तदा

Oh brāhmanes, hace mucho tiempo los Pāṇḍavas—comenzando por Dharmaputra—y los hijos de Dhṛtarāṣṭra, encabezados por Duryodhana, se hallaban enfrentados unos a otros.

Verse 34

महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः । महत्या सेनया सार्द्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च

Habiendo llegado a una gran enemistad por el reino, oh excelentísimos brāhmanes, se reunieron en Kurukṣetra junto con inmensos ejércitos.

Verse 35

अयुध्यन्समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः । युद्धं कृत्वा दशदिनं गांगेयः पतितो भुवि

En la batalla lucharon los héroes, sin jamás retroceder en los combates. Tras diez días de guerra, Gāṅgeya (Bhīṣma) cayó sobre la tierra.

Verse 36

ततः पंचदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । आचार्यो युयुधे द्रोणो महाबलपराक्रमः

Luego, durante otros cinco días, el poderoso maestro Droṇa—de gran fuerza y valor—combatió con Dhṛṣṭadyumna.

Verse 37

अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचर्यो महाबली । विसृजन्पांडवानीकं पीडयामास वीर्यवान्

El poderosísimo Droṇācārya, arrojando innumerables armas y proyectiles, afligió duramente al ejército de los Pāṇḍava con su vigor.

Verse 38

अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः । अभिनद्बाणवर्षेण द्रोणसेनामनेकधा

Entonces el muy poderoso Dhṛṣṭadyumna, resplandeciente con armas divinas, quebrantó de muchas maneras el ejército de Droṇa con una lluvia de flechas.

Verse 39

धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत् । पार्थसेना तथा द्रोणबाणवर्षातिपीडिता

Entonces Droṇa cubrió a Dhṛṣṭadyumna con lluvias de flechas. Asimismo, el ejército de Pārtha fue gravemente afligido por la lluvia de saetas de Droṇa.

Verse 40

दशदिक्षु भयाक्रांता विद्रुता द्विजसत्तमाः । ततोऽर्जुनो रणे द्रोणं युयुधे रथिनां वरः

Aterrados, los más excelsos de los dos veces nacidos se dispersaron y huyeron en las diez direcciones. Entonces Arjuna, el mejor de los guerreros de carro, trabó combate con Droṇa en la batalla.

Verse 41

रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे । द्रष्टुं समागतैर्देवैरभूद्व्योमनिरं तरम्

Mientras aquellos dos maestros de la guerra—Vijaya (Arjuna) y Droṇa—combatían allí, los dioses se congregaron para contemplarlo, y el cielo quedó colmado sin dejar resquicio.

Verse 42

द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि । सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोरभवद्रणः

¡Oh brāhmaṇas!, en la tierra no hubo batalla comparable a la de Droṇa y Phālguna. Aquel combate surgió entre maestro y discípulo, ambos colmados de ardor.

Verse 43

द्रोणफाल्गुनयोर्युद्धं द्रोणफाल्गुन योरिव । बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम्

La lucha entre Droṇa y Phālguna parecía como si fuese de nuevo otra batalla de Droṇa y Phālguna. Entonces Droṇa, en su corazón, estimó grandemente el valor de Arjuna.

Verse 44

ततो द्रोणो महावीर्यं प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् । विहाय पांचालबलं समयुध्यत वीर्यवान्

Entonces el poderoso Droṇa, dejando a un lado las fuerzas de los Pāñcālas, combatió directamente con Phālguna, su amado discípulo de gran poder.

Verse 45

सविंशतिसहस्राणि दश तत्रायुतानि च । द्रोणाचार्योऽवधीद्राज्ञां युद्धे सगजवाजिनाम्

En aquella batalla, Droṇācārya dio muerte a reyes—junto con sus elefantes y caballos—sumando veinte mil, y además diez ayutas.

Verse 46

धृष्टद्युम्नोऽथ कुपितो द्रोण मभ्यहनच्छरैः । द्रोणश्च पट्टिशं गृह्य धृष्टद्युम्नमताडयत्

Entonces Dhṛṣṭadyumna, encendido de ira, hirió a Droṇa con flechas. Y Droṇa, tomando una lanza (paṭṭiśa), golpeó a Dhṛṣṭadyumna.

Verse 47

शरैर्विव्याध तं युद्धे तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः । परङ्मुखोऽभवत्तत्र धृष्ट द्युम्नः शराहतः

En la batalla lo atravesó con flechas agudas, como lenguas de fuego. Entonces Dhṛṣṭadyumna, herido por las saetas, volvió el rostro y se apartó.

Verse 48

ततो विरथमागत्य धृष्टद्युम्नं वृकोदरः । स्वं स्यंदनं समारोप्य द्रोणाचार्यमथाब्रवीत्

Entonces Vṛkodara (Bhīma), acercándose a Dhṛṣṭadyumna que había quedado sin carro, lo hizo subir a su propio carro; y luego habló a Droṇācārya.

Verse 49

स्वकर्मभिरसंतुष्टाः शिक्षितास्त्रा द्विजाधमाः । न युद्ध्येरन्यदि क्रूरा न नश्येरन्नृपा रणे

Insatisfechos con sus propios deberes, aquellos brāhmaṇas viles, adiestrados en las armas, se volvieron crueles; de otro modo los reyes no combatirían, ni los soberanos perecerían en la guerra.

Verse 50

अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः । हिंसया दारपुत्रादीन्रक्षंते व्याधजातयः

La no violencia es recordada siempre como el dharma supremo de los brāhmaṇas. Sin embargo, mediante la violencia, las castas de cazadores protegen a sus esposas, a sus hijos y a los demás.

Verse 51

हिंसीस्त्वमेकपुत्रार्थे युद्धे स्थित्वा बहून्नृपान् । स चापि ते सुतो ब्रह्मन्हतः शेते रणाजिरे

Por un solo hijo cometiste violencia: en pie en la guerra diste muerte a muchos reyes. Y, sin embargo, ese mismo hijo tuyo, oh brāhmaṇa, yace muerto en el campo de batalla.

Verse 52

तथापि लज्जा ते नास्ति शोकोऽपीह न जायते । वचनं त्विति भीमस्य सत्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरात्

Y aun así no sientes vergüenza, ni aquí nace en ti dolor alguno. Habiendo oído de Yudhiṣṭhira el veraz relato de las palabras de Bhīma…

Verse 53

निजायुधं स तत्याज पपात स्यंदनो परि । योगवित्प्रायमातस्थे द्रोणाचार्यस्तदा द्विजाः

Arrojó su propia arma y cayó sobre su carro. Entonces Droṇācārya, conocedor del yoga, emprendió el ayuno hasta la muerte, oh dos veces nacidos.

Verse 54

तदंतरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः । खङ्गपाणिः शिरच्छेत्तुमभ्यधावद्रणा जिरे

Reconociendo aquel intervalo de vulnerabilidad junto a Droṇācārya, el guerrero de espada en mano se lanzó en el campo de batalla para cortarle la cabeza.

Verse 55

वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ । योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ

Aunque fue retenido por Pārtha y los demás, intentó cortar esa cabeza. Sin embargo, como Droṇa era conocedor del yoga, un resplandor se elevó desde su coronilla y fue al cielo.

Verse 56

दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादि भिर्मृधे । द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः

En la batalla fue presenciado por Kṛṣṇa, Arjuna, Kṛpa, Dharmaputra y otros: del cuerpo de Droṇa, ya sin vida, fue cortada su cabeza.

Verse 57

भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् । जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादय स्तदा

Cuando el hijo de Bhāradvāja cayó en la batalla, los Kauravas huyeron aterrorizados. Entonces los Pāṇḍavas se regocijaron, oh brāhmaṇas, junto con Dhṛṣṭadyumna y los demás.

Verse 58

सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् । एतद्द्रवति कि सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप

Al ver a ese ejército en fuga, Drauṇi dijo a Suyodhana: “¿Por qué huye esta hueste, oh rey, habiendo arrojado sus armas?”

Verse 59

तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तु मशक्नुवन् । युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् । द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा

Entonces, el rey Duryodhana, incapaz de hablar por sí mismo, instó a Kṛpācārya a relatar la muerte de Droṇa en la batalla. Acto seguido, Kṛpācārya informó a Drauṇi sobre el asesinato de su padre y maestro.

Verse 60

कृप उवाच । अश्वत्थामंस्तव पिता ब्रह्मास्त्रेण मृधे रिपून् । हत्वा निनाय सदनं यमस्य शतशो बली

Dijo Kṛpa: «Aśvatthāmā, tu padre—poderoso en la batalla—con el Brahmāstra abatió a los enemigos en el combate y los envió, por centenares, a la morada de Yama.»

Verse 61

दुराधर्षतमं दृष्ट्वा तद्वीर्यं केशवस्तदा । पांडवान्प्राह विप्रेंद्र वाक्यं वाक्यविशारदः

Al ver aquel poder invencible, Keśava se dirigió entonces a los Pāṇḍavas, oh el mejor de los brāhmaṇas, pronunciando palabras con consumada destreza.

Verse 62

केशव उवाच । द्रोणं जेतुमुपायोऽस्ति पांडवा युधि दुर्जयम्

Keśava dijo: «Oh Pāṇḍavas, hay un medio para vencer a Droṇa, a quien es difícil derrotar en la batalla.»

Verse 63

अश्वत्थात्मा तव सुतो हतो द्रोण मृधेऽधुना । सत्यवादी वदेदेवं यदि प्रामाणिको जनः

«Droṇa: “Aśvatthāmā, tu hijo ha sido ahora muerto en la batalla”; si un hombre fidedigno, veraz y digno de fe, lo dijera así, sería creído.»

Verse 64

द्रोणो निवर्तेत रणात्तदा त्यक्त्वायुधं क्षणात् । अत एनां मृषावार्तां धर्मराजोऽधुना वदेत्

«Entonces Droṇa se retiraría del combate, arrojando al instante sus armas. Por eso Dharmarāja debe pronunciar ahora esta falsa noticia.»

Verse 65

नान्यथा शक्यते जेतुं द्रोणो युद्धविशारदः । धर्माज्जेतुमशक्यं चेद्धर्मं त्यक्त्वाऽप्यरिं जयेत्

A Droṇa, diestro en la guerra, no se le puede vencer por otro medio. Si la victoria por el dharma es imposible, incluso abandonando el dharma se puede derrotar al enemigo.

Verse 66

इति केशववाक्यं तच्छ्रुत्वा भीमः पृथासतः । पितरं ते समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत

Al oír aquellas palabras de Keśava, Bhīma, hijo de Pṛthā, se acercó a tu padre y pronunció una afirmación falsa.

Verse 67

अश्वत्थामा हतो द्रोण युद्धेऽत्र पतितोऽधुना । द्रोणाचार्योपि तद्वाक्यममन्यत यथार्थतः

«Aśvatthāmā ha muerto, oh Droṇa, caído aquí ahora en la batalla». Incluso Droṇācārya tomó aquella frase por verdadera.

Verse 68

अविश्वस्य पुनः सोऽथ धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत् । धर्मात्मज मृधे सूनुरश्वत्थामा ममाधुना

Pero, aún dudoso, se acercó a Dharmarāja y dijo: «Oh hijo del Dharma, en esta batalla mi hijo Aśvatthāmā ahora—».

Verse 69

हतः किं त्वं वदस्वाद्य सत्यवादी भवान्मतः । धर्मपुत्रोऽसत्यभीरुरासीच्चारिजयोत्सुकः

«¿Ha sido muerto? Dímelo hoy, pues eres tenido por veraz.» Dharmaputra, temeroso de la falsedad y, sin embargo, ansioso de victoria, quedó dividido en su interior.

Verse 70

किं कर्तव्यं मयाद्येति दोलालोलमना अभूत् । स दृष्ट्वा भीमनिहतमश्वत्थामाभिधं गजम्

«¿Qué debo hacer ahora?»—su mente vaciló, inconstante. Y al ver al elefante llamado Aśvatthāmā, abatido por Bhīma, quedó preso de duda y deliberación.

Verse 71

अश्वत्थामा हतो युद्धे भीमेनाद्य रणे महान् । इत्थं द्रोणं बभाषेऽसौ धर्मपुत्रश्छलोक्तितः

«Aśvatthāmā ha sido muerto hoy en la batalla por Bhīma, en este gran combate.» Diciendo así, Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) se dirigió a Droṇa con una palabra engañosa.

Verse 72

तच्छ्रुत्वा त्वत्पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धान्न्यवर्त्तत । अथ धर्मसुतः प्राह परं वारण इत्यपि

Al oírlo, tu padre dejó el arma y se retiró del combate. Entonces el hijo de Dharma habló de nuevo, diciendo: «Basta—desiste».

Verse 73

त्यक्तं शस्त्रं न गृह्णीयां युद्धे पुनरिति स्म सः । प्रतिजज्ञे तव पिता वत्स द्रोणो बली पुनः

«No volveré a tomar en batalla un arma que haya sido arrojada»—así declaró. Oh querido hijo, tu padre, el poderoso Droṇa, hizo de nuevo ese voto solemne.

Verse 74

अतः शस्त्रं न जग्राह प्रतिज्ञाभंगकातरः । धृष्टद्युम्नं तदा दृष्ट्वा पिता ते मृत्युमात्मनः

Por ello, temeroso de quebrantar su promesa, no tomó el arma. Pero al ver entonces a Dhṛṣṭadyumna, tu padre lo tuvo por la misma Muerte que venía por él.

Verse 75

मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् । अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः

Decidido a emprender el prāyopaveśa (el ayuno sagrado hasta la muerte), aquel conocedor del Yoga se recostó en el asiento del carro. Establecido en samādhi, contuvo los alientos vitales y permaneció en silencio, con el habla bajo total control.

Verse 76

ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् । तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः

Entonces, al abrirse la cabeza, sus alientos vitales partieron en un instante. Acto seguido, oh querido, la cabeza de Droṇa —ya muerto— fue cercenada con una espada.

Verse 77

केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि । मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः । सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्

Agarrándolo por el cabello con su mano, Dhṛṣṭadyumna lo abatió en medio de la batalla. '¡No lo mates!', gritaron Pārtha y los demás. Sin embargo, aunque todos intentaron detenerlo, él mató a tu padre desde un costado.

Verse 78

श्रीसूत उवाच । पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः

Śrī Sūta dijo: Oh sabios nacidos dos veces, al escuchar que su padre había sido asesinado, Rudandrauṇi permaneció durante mucho tiempo abrumado por el dolor.

Verse 79

कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत । अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः

Allí, encendido por gran ira, pronunció palabras ardientes: «Quien mintió a su padre y, dejando las armas, obró con traición—ése es censurable».

Verse 80

पितरं मेऽद्य तं पार्थमप्यन्या थ पांडवान् । गृहीत्वा केशपाशं यस्त्यक्तशस्त्रशिरोऽहनत्

«Hoy abatiré a ese Pārtha (Arjuna), mi padre, y también a los demás Pāṇḍavas: aquel que, asiendo el mechón de cabello, mató a quien tenía la cabeza inclinada y el arma ya arrojada.»

Verse 81

छद्मना पार्षतं तं च हनिष्याम्यचिरादहम् । कृष्णेन सह पश्यंतु पाण्डवा मत्पराक्रमम्

«Con engaño mataré pronto también a ese Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna). ¡Que los Pāṇḍavas, junto con Kṛṣṇa, contemplen mi proeza!»

Verse 82

इति द्रौणिर्द्विजास्तत्र प्रतिजज्ञे भयंकरम् । ततोस्तं गत आदित्ये राजानः सर्व एव ते

Así, oh brāhmanes, Drauṇi hizo allí un voto terrible. Luego, cuando el sol se puso, todos aquellos reyes guerreros se retiraron, al caer la noche.

Verse 83

उभये निहते द्रोणे प्राविशन्पटमण्डपम् । अष्टादशदिनैरेवं निवृत्तमभवद्रणम्

Cuando Droṇa hubo caído entre ambos ejércitos, entraron en el pabellón de tiendas. Así, en dieciocho días, la batalla llegó a su fin.

Verse 84

शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखांस्ततः । धार्तराष्ट्रान्निहत्याजौ धर्मराजो युधिष्ठिरः

Después de que Śalya, Karṇa y los demás —encabezados por Duryodhana— fueron muertos en batalla, Dharmarāja Yudhiṣṭhira aniquiló a los Dhārtarāṣṭras en el campo.

Verse 85

स्वीयानां च परेषां च मृतानां सांपरायिकम् । अकरोद्विधिवद्विप्राः सार्धं धौम्या दिभिर्द्विजैः

Entonces, conforme al sagrado rito, los brāhmaṇas—junto con Dhaumya y otros sabios dos veces nacidos—realizaron las exequias para los muertos, tanto de los suyos como de los enemigos.

Verse 86

वंदित्वा धृतराष्ट्रं च सर्वे संभूय पाण्डवाः । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता हतशिष्टजनैर्वृताः

Reunidos todos, los Pāṇḍavas rindieron homenaje a Dhṛtarāṣṭra; y, con su permiso, prosiguieron, rodeados por los sobrevivientes que quedaban tras la matanza.

Verse 87

संप्राप्य हास्तिनपुरं प्राविशंस्ते स्वमंदिरम् । ततः कतिपयाहःसु गतेषु किल नागराः

Al llegar a Hāstinapura, entraron en su propio palacio. Luego, pasados algunos días, los ciudadanos en verdad se congregaron y volvieron su atención a lo que siguió.

Verse 89

धौम्यादिमुनिभिः सार्धं धर्मजस्य महात्मनः । राज्या भिषेचनं कर्तुं प्रारभंत मुनीश्वराः । राज्याभिषेचने तस्य प्रवृत्ते धर्मजस्य तु । अशरीरा ततो वाणी बभाषे धर्मनंदनम्

Junto con Dhaumya y otros munis, los grandes ṛṣis comenzaron a realizar el rājyābhiṣeka, la consagración real, del magnánimo hijo de Dharma. Mas cuando el rito hubo empezado, una voz incorpórea habló al deleite de Dharma.

Verse 90

धर्म पुत्र महाभाग रिपूणामपि वत्सल । राज्याभिषेकं मा कार्षीर्नार्हस्त्वं राज्यपालने

«Oh afortunado hijo de Dharma, compasivo aun con los enemigos: no te sometas al rājyābhiṣeka. Todavía no eres apto para cargar con la protección del reino.»

Verse 91

यतस्त्वं छद्मनाचार्यमुक्त्वा सत्यं द्विजोत्तमम् । न्यस्त शस्त्रं रणे राजन्नघातयदलज्जकः

Porque tú, oh Rey, tras llamar con engaño “maestro” y “veraz” al mejor de los dos veces nacidos, luego—sin pudor—hiciste que lo mataran en la batalla cuando ya había depuesto sus armas.

Verse 92

अतस्ते पापबाहुल्यं विद्यते धर्मनंदन । प्रायश्चित्तमकृत्वास्य राज्यपालनकर्मणि

Por eso, oh hijo de Dharma, el pecado abunda en ti; y sin realizar la expiación por ello, no eres apto para continuar en el deber de guardar y gobernar el reino.

Verse 93

नार्हता विद्यते यस्मात्प्रायश्चित्तमतश्चर । इत्युक्त्वा विररामाथ सा तु वागशरीरिणी

Pues, sin expiación, no queda dignidad alguna; por ello, emprende la penitencia. Dicho esto, aquella voz incorpórea guardó silencio.

Verse 94

ततो धर्मसुतो राजा तद्वाक्यं भृशकातरः । मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः

Entonces el rey, hijo de Dharma, profundamente abatido por aquellas palabras, dijo: «Estoy extraviado: temerario, cruel, calumniador y enceguecido por la codicia».

Verse 95

तुच्छराज्याभिलाषेण कृतवान्पापमीदृशम् । एतत्पापविशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि का गतिः

Movido por el deseo de un reino mezquino, cometí tal pecado. Para purificar esta falta, ¿qué he de hacer?, ¿qué refugio hay para mí?

Verse 96

किं वा दानं प्रदास्यामि कुत्र यास्यामि वा पुनः । इति शोकसमाविष्टे तस्मिन्राजनि धर्मजे

«¿Qué limosna he de ofrecer? ¿Adónde volveré a ir?» Así, mientras aquel rey—hijo de Dharma—se hallaba sobrecogido por el dolor…

Verse 97

कृष्णद्वैपायनो व्यासस्समायातस्तदंतिकम् । ततोऽभिवंद्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृतांजलिः

Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa llegó a su presencia. Entonces el rey se levantó para recibirlo y, con las palmas juntas, se inclinó ante Vyāsa.

Verse 98

संपूज्यार्घ्यादिना विप्रा भक्तियुक्तेन चेतसा । अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः

Tras honrar debidamente al sabio con ofrendas como el arghya, con la mente colmada de devoción, relató íntegramente todo cuanto había dicho la voz incorpórea.

Verse 99

व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनंदनः । श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रच क्रमे

El afligido Dharmanaṃdana se lo hizo oír a Vyāsa. Al escuchar por completo las palabras del hijo de Dharma, el gran muni meditó largo tiempo y luego comenzó a hablar.

Verse 100

व्यास उवाच । मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्नुपायं प्रब्रवीमि ते । अस्य पापस्य शांत्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया

Vyāsa dijo: «No temas, oh Rey; te declararé el medio. Para apaciguar este pecado, escúchalo y cúmplelo conforme a ello».

Verse 101

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्ब्रूहि महायोगिन्पाराशर्य कृपानिधे । येन मे पापनाशः स्यादचिरात्तद्वदाधुना

Yudhiṣṭhira dijo: Oh gran Yogui, hijo de Parāśara, océano de compasión, dime el medio por el cual mis pecados sean destruidos pronto. Háblame de ello ahora.

Verse 102

व्यास उवाच । दक्षिणांभोनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते

Vyāsa dijo: En el Setu del océano del sur, y en el monte Gandhamādana—

Verse 110

रामसेतुं समुद्दिश्य प्रतस्थे वाहनं विना । दिनैः कतिपयैरेव रामसेतुं जगाम सः

Tomando a Rāmasetu como destino, partió sin vehículo; y en sólo unos pocos días llegó a Rāmasetu.

Verse 120

अभिषिक्तोऽथ राज्येऽसौ पालयामास मेदिनीम् । इत्थं धर्मात्मजो विप्रा रामतीर्थनिमज्जनात्

Luego, consagrado al reino, gobernó y protegió la tierra. Así, oh Brāhmaṇas, el de alma justa—por sumergirse en Rāmatīrtha—alcanzó este fruto.

Verse 123

पठंति येऽ ध्यायमिदं द्विजोत्तमाः शृण्वंति वा ये मनुजा विपातकाः । यास्यंति कैलासमनन्यलभ्यं गत्वा न संयांति पुनश्च जन्म

Los mejores de los dos veces nacidos que recitan este capítulo, o aquellos hombres —aunque cargados de graves pecados— que lo escuchan, irán a Kailāsa, inalcanzable por otro medio; y, habiendo llegado allí, no retornan de nuevo al renacimiento.