Adhyaya 14

Verse 1

श्रीसूत उवाच । स्नात्वा त्वमृत वाप्यां वै सेवित्वैकांतराघवम् । जितेंद्रियो नरः स्नातुं ब्रह्मकुंडं ततो व्रजेत्

Śrī Sūta dijo: Habiéndose bañado en la Amṛta-vāpī y habiendo venerado a Ekāntara-Rāghava, el hombre dueño de sí debe luego dirigirse al Brahma-kuṇḍa para bañarse allí.

Verse 2

सेतुमध्ये महातीर्थं गंधमादनपर्वते । ब्रह्मकुडमिति ख्यातं सर्व दारिद्र्यभेषजम्

En medio de Setu, sobre el monte Gandhamādana, hay un gran tīrtha, célebre como Brahma-kuḍa, remedio contra toda pobreza y desventura.

Verse 3

विद्यते ब्रह्महत्यानामयुतायुतनाशनम् । दर्शनं ब्रह्मकुंडस्य सर्वपापौघनाशनम्

Se dice que destruye innumerables culpas de brahmahatyā; la sola visión de Brahma-kuṇḍa aniquila torrentes de todo pecado.

Verse 4

किं तस्य बहुभिस्तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः । महादानैश्च किं तस्य ब्रह्मकुंडविलोकिनः

¿Qué necesidad tiene quien contempla Brahma-kuṇḍa de muchos otros tīrthas, de austeridades o de ritos adhvara? ¿Qué necesidad tiene incluso de grandes dānas?

Verse 5

ब्रह्मकुंडे सकृत्स्नानं वैकुंठप्राप्तिकारणम् । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म येन धृतं द्विजाः

Un solo baño en Brahma-kuṇḍa es causa de alcanzar Vaikuṇṭha. Y, oh dvijas, bienaventurado es quien lleva sobre sí la ceniza sagrada nacida de Brahma-kuṇḍa.

Verse 6

तस्यानुगास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतभस्मना यस्त्रिपुंड्रकम्

Lo acompañan los tres devas—Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara. Quien se marque el tripuṇḍra con la ceniza surgida de Brahma-kuṇḍa…

Verse 7

करोति तस्य कैवल्यं करस्थं नात्र संशयः । तद्भस्मपरमाणुर्वा यो ललाटे धृतो भवेत्

Para él, el kaivalya, la liberación, queda como en la palma de la mano; de ello no hay duda. Aun un solo átomo de esa ceniza sagrada, llevado en la frente, otorga ese fruto.

Verse 8

तावदेवास्य मुक्तिः स्यान्नात्र कार्या विचारणा । तत्कुंडभस्मना मर्त्यः कुर्यादुद्धूलनं तु यः

Tan inmediata sería su liberación: aquí no hace falta deliberación. Cualquier mortal que se unte el cuerpo con la ceniza del estanque sagrado alcanza este resultado.

Verse 9

तस्य पुण्यफलं वक्तुं शंकरो वेत्ति वा न वा । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म यो नैव धारयेत्

Si incluso Śaṅkara puede o no describir por completo el fruto de tal mérito, es cosa inconmensurable. Pero quien en absoluto no lleva la ceniza surgida de Brahmakuṇḍa renuncia a este auxilio santificador.

Verse 10

रौरवे नरके सोऽयं पतेदाचंद्रतारकम् । उद्धूलनं त्रिपुंड्रं वा ब्रह्मकुंडस्थभस्मना

Cae en el infierno Raurava, hasta el tiempo de la luna y las estrellas. Así se dice de quien descuida el ungirse el cuerpo o llevar las tres franjas sagradas (tripuṇḍra) con la ceniza que mora en Brahmakuṇḍa.

Verse 11

नराधमो न कुर्याद्यः सुखं नास्य कदाचन । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतभस्मनिंदारतस्तु यः

El más vil de los hombres, quien no cumple esta observancia, jamás alcanza dicha. En verdad, quien se complace en denigrar la ceniza surgida de Brahmakuṇḍa cae en la desventura.

Verse 12

उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्मैतल्लोकपावनम्

Los sabios deben inferir una mancha en su origen en quien lo trata indebidamente. Esta ceniza nacida del Brahmakuṇḍa es purificadora de los mundos.

Verse 13

अन्यभस्मसमं यस्तु न्यूनं वा वक्ति मानवः । उत्पत्तौ तस्य सांकर्य मनुमेयं विपश्चिता

Pero quien afirma que esta ceniza es igual a otra, o incluso inferior, de él los sabios deben inferir una mancha en su origen, un defecto de disposición y entendimiento.

Verse 14

ब्रह्मकुंडसमुद्भूतेऽप्यस्मिन्भस्मनि जाग्रति । भस्मांतरेण मनुजो धारयेद्यस्त्रिपुंड्रकम्

Aun estando disponible esta ceniza nacida del Brahmakuṇḍa, el hombre que lleva el triple signo (tripuṇḍra) con otra ceniza se aparta de la santidad del rito.

Verse 15

उत्पत्तौ तस्य सांक र्यमनुमेयं विपश्चिता । कदाचिदपि यो मर्त्यो भस्मैतत्तु न धारयेत्

Los sabios deben inferir una mancha en su disposición y en su origen. En verdad, el mortal que no lleva esta ceniza ni siquiera alguna vez rechaza un poderoso purificador.

Verse 16

उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म दद्याद्द्विजाय यः

Los sabios deben inferir una mancha en su disposición y origen. En cambio, quien entrega a un dvija (dos veces nacido) la ceniza surgida del Brahmakuṇḍa realiza un acto meritorio de ofrenda sagrada.

Verse 17

चतुरर्णवपर्यंता तेन दत्ता वसुन्धरा । संदेहो नात्र कर्तव्यस्त्रिर्वा शपथयाम्यहम्

Esa Tierra, ceñida por los cuatro océanos, fue otorgada por él. No debe albergarse duda alguna aquí: lo juro, incluso tres veces.

Verse 18

सत्यंसत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । ब्रह्मकुंडोद्भवं भस्म धारयध्वं द्विजोत्तमाः

«¡Verdad, verdad, de nuevo verdad!», diciendo esto alzó el brazo y proclamó: «Oh los mejores de los nacidos dos veces, llevad la ceniza sagrada surgida del Brahmakuṇḍa».

Verse 19

एतद्धि पावनं भस्म ब्रह्मयज्ञसमुद्भवम् । पुरा हि भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

En verdad, esta ceniza es purificadora, nacida del Brahma-yajña. Pues en tiempos antiguos, el Bienaventurado Brahmā, abuelo de todos los mundos, (así lo hizo…).

Verse 20

सन्निधौ सर्वदेवानां पर्वते गंधमादने । ईशशापनिवृत्त्यर्थं क्रतून्सर्वान्समातनोत्

En presencia de todos los dioses, en el monte Gandhamādana, dispuso y celebró todos los sacrificios, con el fin de apartar la maldición de Īśa (Śiva).

Verse 21

विधाय विधिवत्सर्वानध्वरान्बहुदक्षिणान् । मुमुचे सहसा ब्रह्मा शंभुशापाद्द्विजोत्तमाः

Habiendo cumplido debidamente todos los sacrificios, colmados de abundantes dakṣiṇā, Brahmā fue liberado de pronto de la maldición de Śambhu, oh el mejor de los dos veces nacidos.

Verse 22

तदेतत्तीर्थमासाद्य स्नानं कुर्वंति ये नराः । ते महादेवसायुज्यं प्राप्नुवंति न संशयः

Quienes llegan a este mismo tīrtha y allí se bañan, alcanzan la unión con Mahādeva; de ello no hay duda.

Verse 23

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद । चतुर्दशानां लोकानां स्रष्टारं चतुराननम्

Los ṛṣis dijeron: «Oh discípulo de Vyāsa, sapientísimo, versado en el sentido de los Purāṇas: háblanos del Creador de cuatro rostros, artífice de los catorce mundos».

Verse 24

शंभुः केनापराधेन शप्तवान्भारतीपतिम् । शापश्च कीदृशस्तस्य पुरा दत्तो हरेण वै । एतत्सर्वं मुने ब्रूहि तत्त्वतोऽस्माकमादरात्

«¿Por qué ofensa Śambhu maldijo al Señor de la Palabra (Brahmā)? ¿Y cuál fue la naturaleza de esa maldición, antaño dada también por Hari? Dínoslo todo, oh sabio, con verdad y detalle, por nuestra reverente súplica».

Verse 25

श्रीसूत उवाच । पुरा बभूव कलहो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

Śrī Sūta dijo: En tiempos antiguos surgió una disputa entre Brahmā y Viṣṇu, uno contra el otro.

Verse 26

कंचिद्धेतुं समुद्दिश्य स्पर्धया श्लाघमानयोः । अहं कर्त्ता न मत्तोऽन्यः कर्त्तास्ति जगतीतले

Tomando algún pretexto, y por rivalidad, ambos se jactaron: «Yo soy el creador; no hay otro creador que yo sobre la faz del mundo».

Verse 27

एवमाह हरिं ब्रह्मा ब्रह्माणं च हरिस्तथा । एवं विवादः सुमहान्प्रावर्त्तत पुरा तयोः

Así habló Brahmā a Hari (Viṣṇu), y Hari del mismo modo respondió a Brahmā. De esta manera, en tiempos antiguos, surgió entre ambos una disputa grandísima.

Verse 28

एतस्मिन्नंतरे विप्राः कुर्वतोः कलहं मिथः । तयोर्गर्वविनाशाय प्रबोधार्थं च देवयोः

Oh brāhmaṇas, mientras ambos reñían entre sí, (se produjo una intervención divina) para destruir su orgullo y para despertar a aquellos dos dioses.

Verse 29

मध्ये प्रादुरभूल्लिंगं स्वयंज्योतिरनामयम् । तौ दृष्ट्वा विस्मितौ लिंगं ब्रह्मविष्णु परस्परम्

En medio de ellos apareció un Liṅga, auto-luminoso y libre de toda imperfección. Al ver aquel Liṅga, Brahmā y Viṣṇu quedaron asombrados y se miraron el uno al otro.

Verse 30

समयं चक्रतुर्विप्रा देवानां सन्निधौ पुरा । अनाद्यंतं महालिंगं यदेतद्दृश्यते पुरः

Oh brāhmaṇas, antiguamente, en presencia de los dioses, los dos hicieron un pacto acerca de este gran Liṅga que se ve ante ellos, sin comienzo y sin fin.

Verse 31

अनंतादित्यसंका शमनंताग्निसमप्रभम् । आवयोरस्य लिंगस्य योंऽतमादिं च द्रक्ष्यति

Semejante a incontables soles y resplandeciente como fuego sin fin: quien de nosotros dos contemple el fin y el comienzo de este Liṅga,

Verse 32

स भवेदधिको लोके लोककर्ता च स प्रभुः । अहमूर्ध्वं गमिष्यामि लिंगस्यातं गवेषयन्

Él será tenido por el superior en el mundo, el hacedor de los mundos y el Señor. «Subiré», dijo Brahmā, «buscando el límite del sagrado Liṅga».

Verse 33

गवेषणाय मूलस्य त्वमधस्ताद्धरे व्रज । इति तस्य वचः श्रुत्वा तथे त्याह रमापतिः

«Y tú, oh Hari, desciende para buscar la raíz (la base)». Al oír sus palabras, el Señor de Ramā (Viṣṇu) respondió: «Así sea».

Verse 34

एवं तौ समयं कृत्वा मार्गणाय विनिर्गतौ । विष्णुर्वराहरूपेण गतोऽधस्ताद्गवेषितुम्

Así, tras sellar su pacto, ambos partieron en busca. Viṣṇu, tomando la forma de un Jabalí, descendió para hallar la base.

Verse 35

हंसतां भारतीजानिः स्वीकृत्योपरि निर्ययौ । अधो लोकान्विचित्याथो विष्णुर्वर्षगणान्बहून् । यथास्थानं समागत्य वभाषे देवसन्निधौ

El consorte de Bhāratī (Brahmā), tomando forma de cisne, se elevó hacia lo alto. Viṣṇu, tras recorrer los mundos inferiores por muchísimos años, volvió a su lugar y habló en presencia de los dioses.

Verse 36

विष्णुरुवाच । अहं लिंगस्य नाद्राक्षमादिमस्येति सत्यवाक्

Viṣṇu dijo: «En verdad, no vi el comienzo de este Liṅga».

Verse 37

ऊर्ध्वं गवेषयित्वाथ ब्रह्माप्यागच्छदत्र सः । आगत्य च वचः प्राह छद्मना चतुराननः

Tras buscar hacia lo alto, Brahmā también regresó allí. Al llegar, el de cuatro rostros pronunció palabras, ocultando la verdad con engaño.

Verse 38

ब्रह्मोवाच । अहमद्राक्षमस्यांतं लिंगस्येति मृषा पुनः । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा व्रह्मविष्ण्वोर्महेश्वरः । मिथ्यावादिनमाहेदं प्रहस्य चतुराननम्

Brahmā dijo: «He visto el fin de este Liṅga»; así habló de nuevo con falsedad. Al oír las palabras de Brahmā y de Viṣṇu, Maheśvara, sonriendo, llamó al de cuatro rostros “hablador de mentira”.

Verse 39

ईश्वर उवाच । असत्यं यदवोचस्त्वं चतुरानन मत्पुरः

Īśvara dijo: «Oh, de cuatro rostros, lo que has dicho ante Mí es falso».

Verse 40

तस्मात्पूजा न ते भूयाल्लोके सर्वत्र सर्वदा । अथ विष्णुं पुनः प्राह भगवान्परमेश्वरः

«Por ello, que no se te rinda culto en el mundo, en todo lugar y en todo tiempo». Luego, el Bienaventurado Señor Supremo habló de nuevo a Viṣṇu.

Verse 41

यस्मात्सत्यमवोचस्त्वं कमलायाः पते हरे । तस्मात्ते मत्समा पूजा भविष्यति न संशयः

«Porque has dicho la verdad, oh Hari, señor de Kamalā (Lakṣmī), por ello tu culto será igual al Mío; no hay duda».

Verse 42

ततो ब्रह्मा विषण्णः सञ्छंकरं प्रत्यभाषत । स्वामिन्ममापराधं त्वं क्षमस्व करुणानिधे

Entonces Brahmā, abatido, habló a Śaṅkara: «Señor mío, perdona mi falta, oh tesoro de compasión».

Verse 43

एकोपराधः क्षंतव्यः स्वामि भिर्जगदीश्वरैः । ततो महेश्वरोऽवादीद्ब्रह्माणं परिसांत्वयन्

«Una sola falta debe ser perdonada por los señores, los dueños del mundo». Entonces Maheśvara habló, consolando a Brahmā.

Verse 44

ईश्वर उवाच । न मिथ्यावचनं मे स्याद्ब्रह्मन्वक्ष्यामि ते शृणु । गच्छ त्वं सहसा वत्स गन्धमादनपर्वतम्

Īśvara dijo: «Oh Brahman (Brahmā), no puede haber palabra falsa en Mí. Te lo diré: escucha. Ve en seguida, querido, al monte Gandhamādana».

Verse 45

तत्र क्रतून्कुरुष्व त्वं मिथ्यादोषप्रशांतये । ततो विधूतपापस्त्वं भविष्यसि न संशयः

«Allí realiza los kratus, los sacrificios, para apaciguar la falta de falsedad. Entonces quedarás con el pecado disipado; no hay duda».

Verse 46

तेन श्रौतेषु ते ब्रह्मन्स्मार्तेष्वपि च कर्मसु । पूजा भविष्यति सदा न पूजा प्रतिमासु ते

«Por ello (esa expiación), oh Brahmā, serás honrado siempre en los ritos védicos (śrauta) y también en los tradicionales (smārta); pero no habrá culto a tus imágenes (pratimā)».

Verse 47

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । ततो ब्रह्मा ययौ विप्रा गंधमादनपर्वतम्

Dicho esto, el Bienaventurado Señor (Īśvara) se desvaneció en aquel mismo lugar. Entonces Brahmā, oh sabios dos veces nacidos, partió hacia el monte Gandhamādana.

Verse 48

ईजे च क्रतुकर्तारं क्रतुभिः पार्वतीपतिम् । अष्टाशीतिसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुंगवाः

Él adoró al Señor de los sacrificios—el Consorte de Pārvatī—mediante ritos sacrificiales. Oh el mejor de los sabios, durante ochenta y ocho mil años continuaron esos ritos.

Verse 49

पौंडरीकादिभिः सर्वैरध्वरैर्भूरिदक्षिणैः । इन्द्रादिसर्वदेवानां सन्निधावयजच्छिवम् । तेन तुष्टोभवच्छंभुर्वरमस्मै प्रदत्तवान्

Con todos los grandes sacrificios—comenzando por el Pauṇḍarīka—abundantes en dádivas rituales (dakṣiṇā), adoró a Śiva en presencia de Indra y de todos los dioses. Complacido por ello, Śambhu le concedió un don.

Verse 50

ईश्वर उवाच । मिथ्योक्तिदोषस्ते नष्टः कृतैरेतैर्मखैरिह

Īśvara dijo: «Por estos sacrificios realizados aquí, ha sido destruida en ti la falta nacida de la palabra falsa».

Verse 51

चतुरानन ते पूजा श्रौतस्मार्तेषु कर्मसु । भविष्यत्यमला ब्रह्मन्न पूजा प्रतिमासु ते

Oh Cuatro-rostro, tu culto en los ritos védicos (śrauta) y tradicionales (smārta) será sin mancha, oh Brahmā; y también será pura la adoración de ti en las imágenes (pratimā).

Verse 52

यागस्थलमिदं तेऽद्य ब्रह्मकुण्डमिति प्रथाम् । गमिष्यति त्रिलोकेस्मिन्पुण्यं पापविनाशनम्

Este recinto de tu sacrificio será hoy célebre en los tres mundos como “Brahmakuṇḍa”, lugar santo que otorga mérito y destruye el pecado.

Verse 53

ब्रह्मकुण्डाभिधे तीर्थे सकृद्यः स्नानमा चरेत् । मुक्तिद्वारार्गलं तस्य भिद्यते तत्क्षणाद्विधे

En el tīrtha llamado Brahmakuṇḍa, quien se bañe siquiera una vez—oh Vidhātr̥ (Brahmā)—rompe en ese mismo instante el cerrojo de la puerta de su liberación.

Verse 54

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतं ललाटे भस्म धारयन् । मायाकपाटं निर्भिद्य मुक्तिद्वारं प्रया स्यति

Llevando en la frente la ceniza sagrada nacida de Brahmakuṇḍa, se rompe el postigo de māyā y se avanza hacia la puerta de la liberación.

Verse 55

ब्रह्मकुण्डोत्थितं भस्म ललाटे यो न धारयेत् । स्वपितुर्बीजसंभूतो न मातरि सुतस्तु सः

Quien no lleva en la frente la ceniza surgida de Brahmakuṇḍa, nace sólo de la semilla de su padre y no es, en verdad, hijo de su madre.

Verse 56

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणतो विधे । ब्रह्महत्यायुतं नश्येत्सुरापानायुतं तथा

Oh Vidhātr̥ (Brahmā), por llevar la ceniza nacida de Brahmakuṇḍa se destruyen pecados diez mil veces de brahma-hatyā, y asimismo diez mil veces los de beber licor.

Verse 57

गुरुतल्पायुतं नश्येत्स्वर्णस्तेयायुतं तथा । तत्संसर्गायुतं नश्येत्सत्यमुक्तं मया विधे

Aunque sean miríadas, se destruyen los pecados de profanar el lecho del guru; así también miríadas de pecados por robar oro. Incluso miríadas de pecados nacidos del trato con tales actos se desvanecen: esta verdad te he declarado, oh Vidhi (Brahmā).

Verse 58

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणवैभवात् । भूतप्रेतपिशाचाद्या नश्यंति क्षणमात्रतः

Por el prodigioso poder de llevar la ceniza nacida de Brahmakuṇḍa, los bhūtas, pretas, piśācas y otros seres semejantes son destruidos en un solo instante.

Verse 59

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । यज्ञेष्वथ समाप्तेषु मुनयश्च जितेंद्रियाः

Dicho esto, el Bienaventurado Señor Īśa se desvaneció allí mismo. Luego, cuando los sacrificios concluyeron, los munis—dueños de sus sentidos—permanecieron firmes en aquel lugar sagrado.

Verse 60

इन्द्रादिदेवताश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः । अन्ये च देवनिवहा गंधमादनपर्वते

Indra y las demás deidades, junto con los Siddhas, los Cāraṇas y los Kinnaras, y muchas otras huestes de devas, se congregaron en el monte Gandhamādana.

Verse 61

तां यज्ञभूमिमाश्रित्य स्वयं रुद्रेण सेविताम् । निरंतरमवर्तंत विदित्वा तस्य वैभवम्

Acogiéndose a aquel recinto sacrificial—servido por el propio Rudra—volvían sin cesar, pues conocían su gloria extraordinaria.

Verse 62

यथाविधि ततो यज्ञान्समाप्य बहुदक्षिणान् । सत्यलोकमगाद्ब्रह्मा शिवाल्लब्धमनोरथः

Entonces, tras concluir debidamente los sacrificios y otorgar abundantes dádivas rituales (dakṣiṇā), Brahmā partió a Satyaloka: su anhelo quedó cumplido por la gracia de Śiva.

Verse 63

तदाप्रभृति देवाश्च मुनयश्च द्विजोत्तमाः । ब्रह्मकुण्डं समासाद्य चक्रुर्यागान्विधानतः

Desde entonces, los dioses y los sabios—los mejores de los dos veces nacidos—se acercaron a Brahmakuṇḍa y allí realizaron sacrificios conforme a la debida ordenanza.

Verse 64

तस्मादियक्षवो मर्त्याः कुर्युर्यज्ञानिहैव हि

Por ello, oh mortales dotados de digna capacidad, ciertamente deben realizar sacrificios aquí mismo.

Verse 65

मनुजदेवमुनीश्वरवंदितं सकलसंसृतिनाशकरं द्विजाः । जलजसंभवकुण्डमिदं शुभं सकल पापहरं सकलार्थदम्

Oh dos veces nacidos, este auspicioso estanque del ‘Nacido del Loto’ (Brahmā), venerado por humanos, dioses y señores de los sabios, destruye por completo el ciclo de la atadura mundana (saṃsāra); borra todos los pecados y concede todos los fines deseados.