Adhyaya 23

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा । तत्सर्वं कथयाम्यद्य शृणुष्वैकाग्रमानसः

Vyāsa dijo: A partir de ahora expondré lo que Brahmā realizó en tiempos antiguos. Hoy lo relataré todo; escucha con la mente unificada en un solo punto.

Verse 2

देवानां दानवानां च वैराद्युद्धं बभूव ह । तस्मिन्युद्धे महादुष्टे देवाः संक्लिष्टमानसाः

Por enemistad surgió una guerra entre los Devas y los Dānavas. En aquel conflicto terriblemente impío, los Devas quedaron afligidos en su interior.

Verse 3

बभूवुस्तत्र सोद्वेगा ब्रह्माणं शरणं ययुः

Allí, estremecidos de ansiedad, acudieron a Brahmā en busca de refugio.

Verse 4

देवा ऊचुः । ब्रह्मन्केन प्रकारेण दैत्यानां वधमेव च । करोम्यद्य उपायं हि कथ्यतां शीघ्रमेव मे

Los Devas dijeron: Oh Brahman, ¿por qué medio podremos consumar la muerte de los Daityas? Dime pronto el recurso por el cual pueda actuar hoy.

Verse 5

ब्रह्मोवाच । मया हि शंकरेणैव विष्णुना हि तथा पुरा । यमस्य तपसा तुष्टैर्धर्मारण्यं विनिर्मितम्

Dijo Brahmā: Antaño, yo, junto con Śaṅkara y también con Viṣṇu, complacidos por las austeridades de Yama, hicimos surgir el bosque sagrado llamado Dharmāraṇya.

Verse 6

तत्र यद्दीयते दानं यज्ञं वा तप उत्तमम् । तत्सर्वं कोटिगुणितं भवेदिति न संशयः

Cualquier limosna que allí se otorgue, o sacrificio (yajña) que se celebre, o excelsa austeridad que se emprenda: todo ello se multiplica por un crore; no hay duda.

Verse 7

पापं वा यदि वा पुण्यं सर्वं कोटि गुणं भवेत् । तस्माद्दैत्यैर्न धर्षितं कदाचिदपि भोः सुराः

Sea pecado o sea mérito, todo allí se vuelve de un crore de veces. Por eso, oh dioses, jamás ha sido profanado por los Dānavas en tiempo alguno.

Verse 8

श्रुत्वा तु ब्रह्मणो वाक्यं देवाः सर्वे सविस्मयाः । ब्रह्माणं त्वग्रतः कृत्वा धर्मार ण्यमुपाययुः

Al oír las palabras de Brahmā, todos los dioses quedaron maravillados; poniendo a Brahmā al frente, se encaminaron hacia Dharmāraṇya.

Verse 9

सत्रं तत्र समारभ्य सहस्राब्दमनुत्तमम् । वृत्वाऽचार्यं चांगिरसं मार्कंण्डेयं तथैव च

Allí iniciaron un satra-yajña sin parangón, que duró mil años, y nombraron como maestros al sabio Āṅgirasa y asimismo a Mārkaṇḍeya.

Verse 10

अत्रिं च कश्यपं चैव होता कृत्वा महामतिः । जमदग्निं गौतमं च अध्वर्युत्वं न्यवेदयन्

Los magnánimos designaron a Atri y a Kaśyapa como sacerdotes Hotṛ; y encomendaron a Jamadagni y a Gautama el oficio de Adhvaryu.

Verse 11

भरद्वाजं वसिष्ठं तु प्रत्यध्वर्युत्वमादिशन् । नारदं चैव वाल्मीकिं नोदना याकरोत्तदा

Designaron a Bharadvāja y a Vasiṣṭha para el oficio de Pratyadhvaryu; y entonces asignaron a Nārada y a Vālmīki como Nodanā, los que incitan y entonan en el rito.

Verse 12

ब्रह्मासने च ब्रह्माणं स्थापयामासुरादरात् । क्रोशचतुष्कमात्रां च वेदिं कृत्वा सुरैस्ततः

Con reverencia sentaron a Brahmā en el asiento de Brahmā; y luego los dioses dispusieron una vedī, un altar, de extensión de cuatro krośas.

Verse 13

द्विजाः सर्वे समाहूता यज्ञस्यार्थे हि जापकाः । ऋग्यजुःसामाथर्वान्वै वेदानुद्गिरयंति ये

Todos los dvija fueron convocados, para el fin del yajña, como recitadores de japa: aquellos que proclaman en voz alta los Vedas—Ṛg, Yajus, Sāman y Atharvan.

Verse 14

गणनाथं शंभुसुतं कार्त्तिकेयं तथैव च । इन्द्रं वज्रधरं चैव जयंतं चन्द्रसूनुकम्

Invocaron también a Gaṇanātha, el hijo de Śambhu—y asimismo a Kārttikeya—, a Indra, portador del rayo, y a Jayanta, hijo de Candra.

Verse 15

चत्वारो द्वारपालाश्च देवाः शूरा विनिर्मिताः । ततो राक्षोघ्नमंत्रेण हूयते हव्यवाहनः

Cuatro deidades heroicas fueron designadas como guardianes de las puertas. Luego, mediante el mantra que destruye a los rākṣasas, se ofrecieron oblaciones a Havyavāhana (Agni).

Verse 16

तिलांश्च यवमिश्रांश्च मध्वाज्येन च मिश्रितान् । जुहुवुस्ते तदा देवा वेदमंत्रैर्नरेश्वर

Oh rey, entonces aquellos dioses ofrecieron al fuego sésamo y cebada mezclados, unidos con miel y ghee, acompañados por mantras védicos.

Verse 17

आघारावाज्यभागौ च हुत्वा चैव ततः परम् । द्राक्षेक्षुपूगनारिंग जंबीरं बीजपूरकम्

Tras ofrecer los āghāras y las porciones asignadas de ghee, ofrecieron luego uvas, caña de azúcar, nuez de areca, cidra, limón y granada.

Verse 18

उत्तरतो नालिकेरं दाडिमं च यथाक्रमम् । मध्वाज्यं पयसा युक्तं कृशरशर्करायुतम्

Hacia el norte, en el debido orden, ofrecieron coco y granada; y miel y ghee unidos con leche, junto con kṛśara (arroz cocido) mezclado con azúcar.

Verse 19

तंडुलैः शतपत्रैश्च यज्ञे वाचं नियम्य च । विचिंत्य च महाभागाः कृत्वा यज्ञं सदक्षिणम्

Con granos de arroz y flores de cien pétalos, refrenando la palabra en el sacrificio y meditando, aquellos nobles realizaron el yajña con la debida dakṣiṇā (ofrenda sacrificial).

Verse 20

उत्तमं च शुभं स्तोमं कृत्वा हर्षमुपाययुः । अवारितान्नमददन्दीनांधकृपणेष्वपि

Tras entonar un himno de alabanza excelente y auspicioso, alcanzaron gran júbilo. Dieron alimento sin impedimento, incluso a los pobres, a los ciegos y aun a los avaros.

Verse 21

ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण दत्तमन्नं यथेप्सितम् । पायसं शर्करायुक्तं साज्यशाकसमन्वितम्

En especial a los brāhmaṇas se les dio alimento conforme a su deseo: payasa, arroz con leche dulce con azúcar, acompañado de verduras preparadas con ghee.

Verse 22

मंडका वटकाः पूपास्तथा वै वेष्टिकाः शुभाः । सहस्रमोदकाश्चापि फेणिका घुर्घुरादयः

Había maṇḍakas, vaṭakas, pūpas y auspiciosos veṣṭikas; y también miles de modakas, junto con pheṇikās, ghurghurās y otros dulces semejantes.

Verse 23

ओदनश्च तथा दाली आढकीसंभवा शुभा । तथा वै मुद्गदाली च पर्पटा वटिका तथा

Había odana, arroz cocido, y auspiciosas preparaciones de legumbres hechas de āḍhakī; asimismo platos de mungo, y también preparaciones de parpaṭa y vaṭikā.

Verse 24

प्रलेह्यानि विचित्राणि युक्तास्त्र्यूषणसंचयैः । कुल्माषा वेल्लकाश्चैव कोमला वालकाः शुभाः

Había diversas delicias para lamer (pralehya), mezcladas con el conjunto de las tres especias picantes; y también kulmāṣas, vellakas y suaves y auspiciosas preparaciones de vālakā.

Verse 25

कर्कटिकाश्चार्द्रयुता मरिचेन समन्विताः । एवंविधानि चान्नानि शाकानि विविधानि च

Había también hortalizas karkaṭikā, jugosas y bien preparadas, sazonadas con pimienta negra; y asimismo tales manjares, con muchas clases de verduras de hoja y acompañamientos.

Verse 26

भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्धर्मारण्य निवासिनः । अष्टादशसहस्राणि सपुत्रांश्च तदा नृप

Oh rey, después de haber alimentado a todos los dvijas que moraban en Dharmāraṇya—dieciocho mil, junto con sus hijos—

Verse 27

प्रतिदिनं तदा देवा भोजयंति स्म वाडवान् । एवं वर्षसहस्रं वै कृत्वा यज्ञं तदामराः

Entonces, día tras día, los devas alimentaban a los vāḍavas. Así, durante mil años, los inmortales llevaron a cabo aquel yajña.

Verse 28

कृत्वा दैत्यवधं राजन्निर्भयत्वमवाप्नुयुः । स्वर्गं जग्मुस्ते सहसा देवाः सर्वे मरुद्गणाः

Oh rey, tras dar muerte a los daityas alcanzaron la ausencia de temor; y todos aquellos devas—junto con las huestes de los Maruts—partieron velozmente al cielo.

Verse 29

तथैवाप्सरसः सर्वा ब्रह्मवि ष्णुमहेश्वराः । कैलासशिखरं रम्यं वैकुंठं विष्णुवल्लभम्

Asimismo, todas las apsaras, y Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara, se dirigieron a la hermosa cumbre del Kailāsa y a Vaikuṇṭha, amado de Viṣṇu.

Verse 30

ब्रह्मलोकं महापुण्यं प्राप्य सर्वे दिवौकसः । परं हर्षमुपाजग्मुः प्राप्य नंदनमुत्तम्

Al alcanzar el Brahmaloka, sumamente meritorio, todos los moradores celestiales obtuvieron gozo supremo, al llegar al excelso bosque de Nandana.

Verse 31

स्वेस्वे स्थाने स्थिरीभूत्वा तस्थुः सर्वे हि निर्भयाः

Afirmados en sus propios puestos respectivos, todos permanecieron, en verdad, sin temor.

Verse 32

ततः कालेन महता कृताख्ययुगपर्यये । लोहासुरो मदोन्मत्तो ब्रह्मवेषधरः सदा

Luego, tras largo tiempo, al término de la era llamada Kṛta, Lohāsura, enloquecido por el orgullo, asumía siempre el disfraz de un brāhmaṇa.

Verse 33

आगत्य सर्वान्विप्रांश्च धर्षयेद्धर्मवित्तमान् । शूद्रांश्च वणिजश्चैव दंडघातेन ताडयेत्

Al llegar allí, hostigaba a todos los brāhmaṇas conocedores del dharma; y también golpeaba con un bastón a los śūdras y a los mercaderes.

Verse 34

विध्वंसयेच्च यज्ञादीन्होमद्रव्याणि भक्षयेत् । वेदिका दीर्घिका दृष्ट्वा कश्मलेन प्रदूषयेत्

Incluso destruía los sacrificios y demás, devoraba los materiales destinados al homa; y al ver los altares y los estanques sagrados, los mancillaba con impureza.

Verse 35

मूत्रोत्सर्गपुरीषेण दूषयेत्पुण्यभूमिकाः । गहनेन तथा राजन्स्त्रियो दूषयते हि सः

Por orinar y evacuar en lugar indebido se mancilla la tierra santa; y asimismo, oh Rey, al unirse en secreto (ilícitamente), el hombre en verdad mancha a las mujeres y su honor.

Verse 36

ततस्ते वाडवाः सर्वे लोहासुरभयातुराः । प्रनष्टाः सपरीवारा गतास्ते वै दिशो दश

Entonces toda aquella gente, afligida por el temor al Loha-asura, desapareció; y con sus familias partieron, en verdad, hacia las diez direcciones.

Verse 37

वणिजस्ते भयोद्विग्ना विप्राननुययुर्नृप । महाभयेन संभीता दूरं गत्वा विमृश्य च

Aquellos mercaderes, estremecidos por el miedo, siguieron a los brāhmaṇas, oh Rey; sobrecogidos por gran pavor, se alejaron mucho y luego deliberaron.

Verse 38

सह शूद्रैद्विजैः सर्व एकीभूत्वा गतास्तदा । मुक्तारण्यं पुण्यतमं निर्जनं हि ययुश्च ते

Entonces todos ellos—junto con los śūdras y los dos veces nacidos—marcharon unidos como un solo grupo; y se dirigieron a Muktāraṇya, santísimo y verdaderamente solitario.

Verse 39

निवासं कारयामासुर्नातिदूरे नरेश्वर । वजिङ्नाम्ना हि तद्ग्रामं वासयामासुरेव ते

No muy lejos, oh Señor de los hombres, mandaron construir moradas; y en verdad establecieron aquella aldea con el nombre de Vajiṅ.

Verse 40

लोहासुरभयाद्राजन्विप्र नाम्ना विनिर्मितम् । शंभुना वणिजा यस्मात्तस्मात्तन्नामधारणम्

Por temor al asura Loha, oh Rey, fue edificado y recibió el nombre de “Vipra”; y como lo estableció el mercader Śambhu, por eso llevó también el nombre ligado a él.

Verse 41

शंभुग्राममिति ख्यातं लोके विख्यातिमागतम् । अथ केचिद्भयान्नष्टा वणिजः प्रथमं तदा

Fue conocido como “Śambhu-grāma” y alcanzó fama en el mundo. Entonces, por miedo, algunos mercaderes—los primeros—se dispersaron y se perdieron.

Verse 42

ते नातिदूरे गत्वा वै मंडलं चक्रुरुत्तमम् । विप्रागमनकांक्षास्ते तत्र वासमकल्पयन्

Sin alejarse mucho, levantaron un excelente campamento, un noble maṇḍala. Anhelando la llegada de los brāhmaṇas, dispusieron allí su morada.

Verse 43

मंडलेति च नाम्ना वै ग्रामं कृत्वा न्यवीवसन् । विप्रसार्थपरिभ्रष्टाः केचित्तु वणिजस्तदा

Allí fundaron una aldea y, dándole el nombre de “Maṇḍala”, habitaron en ella. Pero entonces algunos mercaderes, separados de la caravana de brāhmaṇas, quedaron aparte.

Verse 44

अन्यमार्गे गता ये वै लोहासुरभयार्दिताः । धर्मारण्यान्नाति दूरे गत्वा चिंतामुपाययुः

Los que tomaron otro camino, afligidos por el temor al asura Loha, no se alejaron mucho de Dharmāraṇya; y allí cayeron en pensamientos de angustia.

Verse 45

कस्मिन्मार्गे वयं प्राप्ताः कस्मिन्प्राप्ता द्विजातयः । इति चिंतां परं प्राप्ता वासं तत्र त्वकारयन्

«¿Por qué senda hemos llegado? ¿Por qué ruta hemos venido aquí nosotros, los dos veces nacidos?»—así, cayendo en honda zozobra, mandaron levantar allí una morada y permanecieron en ese lugar.

Verse 46

अन्यमार्गे गता यस्मात्तस्मात्तन्नामसंभवम् । ग्रामं निवासयामासुरडालंजमिति क्षितौ

Como habían marchado por un sendero distinto, de ello nació un nombre; y sobre la tierra fundaron un poblado llamado «Aḍālaṃja».

Verse 47

यस्मिन्ग्रामे निवासी यो यत्संज्ञश्च वणिग्भवेत् । तस्य ग्रामस्य तन्नाम ह्यभवत्पृथिवीपते

Oh señor de la tierra, en cualquier aldea, el nombre que llevaba el mercader residente—con ese mismo apelativo llegó a ser conocida la aldea.

Verse 48

वणिजश्च तथा विप्रा मोहं प्राप्ता भयार्दिताः । तस्मान्मोहेतिसंज्ञास्ते राजन्सर्वे निरब्रुवन्

Los mercaderes y los brāhmaṇas por igual, heridos por el miedo, cayeron en la confusión; por eso, oh rey, todos declararon llevar el nombre de «Moha» (Desvarío).

Verse 49

एवं प्रनषणं नष्टास्ते गताश्च दिशो दिश । धर्मारण्ये न तिष्ठंति वाडवा वणिजोऽपि वा

Así, completamente confundidos y extraviados, se dispersaron en todas direcciones. En Dharmāraṇya no permanecieron ni los tratantes de caballos ni siquiera los mercaderes.

Verse 50

उद्वसं हि तदा जातं धर्मारण्यं च दुर्लभम् । भूषणं सर्वतीर्थानां कृतं लोहासुरेण तत्

Entonces Dharmāraṇya quedó desolado y de difícil acceso. Aquel ornamento de todos los tīrthas fue así manipulado por Lohāsura.

Verse 51

नष्टद्विजं नष्टतीर्थं स्थानं कृत्वा हि दानवः । परां मुदमवाप्यैव जगाम स्वालयं ततः

Habiendo hecho el lugar sin los dvijas y arruinada la eficacia del tīrtha, el Dānava, colmado de supremo gozo, partió de allí hacia su propia morada.