Mantra 5

Rishi: Yājñavalkya (traditional White Yajurveda attribution; specific r̥ṣi not explicit in the mantra itself)
Devata: Prajāpati (with functional identifications to Viśve Devāḥ, Gharma, Aśvins, Pūṣan, Maruts, Mitra, Vāyu, Agni, and Vāc)
Chandas: Mixed/prose-formulaic (yajus); not a fixed ṛgvedic metre

प्र॒जाप॑तिः सम्भ्रि॒यमा॑णः स॒म्राट् सम्भृ॑तो वैश्वदे॒वः स॑ᳪस॒न्नो घ॒र्मः प्रवृ॑क्त॒स्तेज॒ उद्य॑त आश्वि॒नः पय॑स्यानी॒यमा॑ने पौ॒ष्णो वि॑ष्य॒न्दमा॑ने मारु॒तः क्लथ॑न् । मै॒त्रः शर॑सि सन्ता॒य्यमा॑ने वाय॒व्यो॒ ह्रि॒यमा॑ण आग्ने॒यो हू॒यमा॑नो॒ वाग्घु॒तः

prajā́patiḥ sambhriyámāṇaḥ samrā́ṭ sambhṛ́to vaiśvadeváḥ saṁsannó gharmáḥ pravṛ́ktas téja údyata āśvináḥ páyasy anīyámāne pauṣṇó viṣyandámāne mārutáḥ kláthan | maitráḥ śárasi santāyyámāne vāyavyó hriyámāṇa āgneyó hūyámāno vā́g-ghutáḥ

Prajāpati, cuando es reunido, es el Soberano (Samrāṭ); reunido, es Vaiśvadeva, «de todos los dioses»; compactado, es el Gharma; enviado hacia delante, es el esplendor alzado. En la corriente lechosa, cuando es conducido, es los Aśvins; en el fluir, es Pūṣan; en el batido, es el Marut. En el lago, cuando es unido, es el Maitra; llevado, es el Vāyavya; vertido en oblación, es el Āgneya; por la ofrenda de la palabra, es ofrecido.

प्र॒जाप॑तिः । सम्भ्रि॒यमा॑णः । स॒म्राट् । सम्भृ॑तः । वैश्वदे॒वः । स॑ᳪस॒न्नः । घ॒र्मः । प्रवृ॑क्तः । तेजः॑ । उद्य॑तः । आश्वि॒नः । पय॑स्य । अनी॒यमा॑ने । पौ॒ष्णः । वि॑ष्य॒न्दमा॑ने । मारु॒तः । क्लथ॑न् । मै॒त्रः । शर॑सि । सन्ता॒य्यमा॑ने । वाय॒व्यः । ह्रि॒यमा॑णः । आग्ने॒यः । हू॒यमा॑नः । वाक् । घु॒तः

प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रा-जा-पति)
सम्भ्रियमाणःbeing borne/being carried together
सम्भ्रियमाणः:
कर्तृ (प्रजापतिः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootसम्+भृ (धातु: भृ ‘धारणे’)
सम्राट्the sovereign
सम्राट्:
कर्तृ/सम्बोधन-भावः (उपाधि)
TypeNoun
Rootसम्राज् (प्रातिपदिक)
सम्भृतःcollected, brought together
सम्भृतः:
कर्तृ (सम्राट्/प्रजापतिः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootसम्+भृ (भृ)
वैश्वदेवःbelonging to all the gods; Vaiśvadeva
वैश्वदेवः:
कर्तृ (घर्मस्य/देवतारूपेण विशेषणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootवैश्वदेव (प्रातिपदिक)
संसन्नःsettled down, seated, established
संसन्नः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootसम्+सद् (धातु: सद् ‘सीदने/उपवेशने’)
घर्मःthe Gharma (hot oblation/ritual vessel/pressing)
घर्मः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootघर्म (प्रातिपदिक)
प्रवृक्तःpurified/strained, made ready
प्रवृक्तः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootप्र+वृज्/वृक् (धातु: वृज् ‘वर्जने/मार्जने’—वेदे ‘प्रवृक्त’ = ‘प्रवृज्य/प्रवृक्त’ ‘cleansed/strained’)
तेजःsplendour, heat, brilliance
तेजः:
कर्म/विशेष्य (उद्यतस्य)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
उद्यतःraised up, uplifted
उद्यतः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootउद्+यम् (धातु: यम् ‘उपग्रहणे/उद्यमे’)
आश्विनःAśvin-related; of the Aśvins
आश्विनः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootआश्विन (प्रातिपदिक)
पयस्यानीयमानेwhen being brought as milky (with milk)
पयस्यानीयमाने:
अधिकरण (काल/अवस्था)
TypeParticiple (Locative qualifier)
Rootपयस्य (प्रातिपदिक ‘milky/with milk’) + आ+नी (धातु: नी ‘नयने’)
पौष्णःof Pūṣan
पौष्णः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootपौष्ण (प्रातिपदिक)
विष्यन्दमानेwhen flowing forth, when being made to stream
विष्यन्दमाने:
अधिकरण (काल/अवस्था)
TypeParticiple (Locative qualifier)
Rootवि+स्यन्द् (धातु: स्यन्द् ‘स्रवणे’)
मारुतःof the Maruts; Marut-like
मारुतः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeAdjective/Noun
Rootमारुत (प्रातिपदिक)
क्लथन्he/it churns, agitates
क्लथन्:
क्रिया (कर्तृ: घर्मः)
TypeVerb
Rootक्लथ् (धातु: क्लथ् ‘मन्थने/कम्पने/शिथिलीकरणे’)
मैत्रःof Mitra; friendly
मैत्रः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootमैत्र (प्रातिपदिक)
शरसिin the lake/pond; in the pool
शरसि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootशरस् (प्रातिपदिक)
सन्ताय्यमानेwhen being stretched/extended/laid out
सन्ताय्यमाने:
अधिकरण (काल/अवस्था)
TypeParticiple (Locative qualifier)
Rootसम्+ताय्/तन् (वेद. ‘सन्ताय्य’ < सम्+तन्/ताय् ‘विस्तारे/तानने’; ‘to stretch/extend/prepare’)
वायव्यःof Vāyu
वायव्यः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootवायव्य (प्रातिपदिक)
ह्रियमाणःbeing carried/borne
ह्रियमाणः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootहृ (धातु: हृ ‘हरणे’)
आग्नेयःof Agni
आग्नेयः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
हूयमानःbeing offered (into the fire), being invoked
हूयमानः:
कर्तृ (घर्मः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootहु (धातु: हु ‘आह्वाने/होमे’)
वाक्speech
वाक्:
कर्तृ/सम्बन्ध (अग्नेयः… वाक्)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
हुतःoffered, sacrificed
हुतः:
कर्तृ (घर्मः/यज्ञः-विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootहु (धातु: हु)
P
Prajāpati
S
Samrāṭ (Sovereign)
V
Viśve Devāḥ
G
Gharma
A
Aśvins
P
Pūṣan
M
Maruts
M
Mitra
V
Vāyu
A
Agni
V
Vāc