शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम् (Description of Shiva’s Pañcabrahma Avatāras)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

Así, en el sagrado Śrī Śiva Mahāpurāṇa, en el tercer libro, la Śatarudra Saṃhitā, concluye el primer capítulo, titulado «Descripción de la manifestación de Śiva como el Brahman quíntuple (Pañcabrahma)».

Verse 2

सूत उवाच । मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः । अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु

Dijo Sūta: «Oh sabio Śaunaka, dotado de verdadera bhakti, con la mente ofrecida en reverencia y los sentidos dominados, escucha ahora. A ti, oh muni, te hablaré de las manifestaciones divinas (avatāras) del Señor Śiva.»

Verse 3

एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः । सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्

Antaño, cuando el sabio Sanatkumāra le preguntó esto, Nandī—que encarna a Śiva y es refugio y meta de los justos—respondió recordando al Señor Śiva.

Verse 4

नन्दीश्वर उवाच । असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व्वेश्वरस्य वै । अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति

Nandīśvara dijo: «En verdad, a lo largo de los kalpas, los descensos (avatāras) del Señor omnipenetrante—Śiva, Señor de todo—son incontables. Con todo, aquí describiré esas encarnaciones según mi entendimiento.»

Verse 5

एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेत लोहितः । सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः

Sabe que el decimonoveno kalpa se llama Śveta-Lohita. En ese ciclo, la primera manifestación (avatāra) proclamada es Sadyojāta: la aparición inmediata y auspiciosa de Śiva para ordenar los mundos y otorgar gracia.

Verse 6

तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा । उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः

Mientras Brahmā meditaba en el Brahman supremo, surgió un joven ser divino—Śvetalohita—adornado con moño en la coronilla, de fulgor radiante, nacido de la contemplación de la Realidad más alta.

Verse 7

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः

Al ver a aquel Purusha supremo—Īśvara manifestado en la misma forma de Brahmā—Brahmā lo reconoció, lo contempló en su corazón y luego se postró con las palmas unidas en reverencia.

Verse 8

सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः । मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्

Al reconocer a Śiva como Sadyojāta (el que se manifiesta de inmediato), el Señor de los mundos se llenó de júbilo. Una y otra vez, con entendimiento purificado, contempló esa Realidad suprema.

Verse 9

ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः । कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः

Entonces, mientras meditaba, se manifestaron ilustres Kumāras de resplandor blanco. Eran de la naturaleza del conocimiento supremo y del Brahman supremo, firmemente establecidos en la más alta sabiduría espiritual.

Verse 10

सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ । शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्

Sunanda, Nandana, Viśvananda y Upanandana—estos magnánimos fueron sus discípulos; por medio de ellos, ese Brahman (la realidad suprema) quedó abarcado y hecho manifiesto en la tradición.

Verse 11

सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः

Entonces Śambhu, en su aspecto de Sadyojāta, otorgó con gracia el conocimiento verdadero a Vedhas (Brahmā); y el Señor Supremo, complacido, le concedió también con amor el poder de llevar a cabo la creación.

Verse 12

ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः । ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्

Después, el vigésimo eón es proclamado como el Kalpa «Rakta». En ese ciclo, el muy resplandeciente Brahmā asumió un color rojo.

Verse 13

ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भू तो विधेस्सुतः । रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः

Mientras meditaba con el anhelo de un hijo, se manifestó ante él el hijo del Ordenador (Brahmā): llevaba guirnalda roja y vestiduras rojas, con ojos rojizos y adornado con ornamentos rojos.

Verse 14

स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः । वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृतांजलिः

Al ver aquella forma juvenil de gran alma, absorta en la meditación, lo reconoció como Vāmadeva—el propio Señor Śiva—y se postró con las manos juntas.

Verse 15

ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः । विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः

Después, ella tuvo cuatro hijos, vestidos con ropas rojas: Virajā, Vivāha, Viśoka y Viśvabhāvana, sustentador e inspirador del universo entero.

Verse 16

वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः

Aquel Vāmadeva—Śambhu mismo—otorgó con gracia el conocimiento sagrado a Vedhas (Brahmā). El Parameśvara, complacido y supremamente compasivo, le concedió también con amor el poder de la creación.

Verse 17

एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः । ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह

El vigésimo primer kalpa es recordado como “Pītavāsā”. En ese kalpa, el muy afortunado Brahmā llegó a ser, en verdad, aquel que vestía ropajes amarillos.

Verse 18

ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः । पीतवस्त्रादिक प्रौढो महातेजा महाभुजः

Mientras Vidhātr̥ (Brahmā), deseoso de un hijo, permanecía absorto en la meditación, de él nació un joven—de porte ya maduro, ataviado con vestiduras amarillas y ornamentos, dotado de gran fulgor y poderosos brazos.

Verse 19

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् । प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शांकरीं विधिः

Al verlo unido a la meditación y reconocer en Él a Śiva en la forma de Tatpuruṣa, Vidhi (Brahmā) se postró con comprensión reverente e invocó la Gāyatrī Śāṃkarī.

Verse 20

जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् । प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा

Habiendo realizado japa a Mahādevī—venerada y saludada por todos los mundos—Mahādeva se mostró propicio, con la mente unida a la meditación.

Verse 21

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः । पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः

Entonces, de sus costados se manifestaron jóvenes sabios divinos—todos vestidos de amarillo—que se convirtieron en los promulgadores del sendero del Yoga.

Verse 22

ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः । पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स

Después, cuando hubo pasado aquel Kalpa Svāyambhuva, de tonalidad dorada, comenzó de nuevo otro Kalpa, conocido con el nombre de «Śiva».

Verse 23

एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः

Cuando habían transcurrido mil años divinos y todo era sólo un único océano cósmico, Brahmā—deseoso de engendrar a las criaturas—se puso a meditar, afligido en su interior.

Verse 24

ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम् । कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा

Entonces aquel de gran resplandor vio a un niño que se manifestó de pronto: de tez oscura, de inmenso poder, fulgurante con su propio brillo innato.

Verse 25

धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् । कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्

Vestía ropas negras y un turbante negro; negro era también su cordón sagrado (yajñopavīta). Su cabeza estaba adornada con una cresta negra, y llevaba las señales de un baño y ungüentos negros—manifestando así la forma de Rudra con atributos (saguṇa), apta para la contemplación y el culto.

Verse 26

स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् । ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिंगलम्

Al ver a aquel Señor magnánimo—Aghora, y sin embargo de terrible poder—se postró ante el Dios de los dioses, el supremo Señor maravilloso, de tez oscura y ojos leonados.

Verse 27

अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिंतयत् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्

Entonces Brahmā meditó en el Señor como Aghora—la Realidad auspiciosa, no aterradora—concibiéndolo como la misma forma de Brahman. Luego alabó con himnos escogidos y amados a Aquel imperecedero e inmutable, tierno con Sus devotos.

Verse 28

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः

Entonces, a sus costados, aparecieron cuatro jóvenes de gran alma: de tez oscura, con baño y ungüento oscuros, manifestándose como formas asistentes en la presencia de Rudra.

Verse 29

कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णा स्यः कृष्णकण्ठधृक् । इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः

«Unos son oscuros de tez; también de cresta oscura; oscuros de forma, portando una garganta oscura». Así son esas formas de Śiva—de nombres aún no manifestados—radiantes con su propio esplendor innato.

Verse 30

एवंभूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे । योगं प्रवर्त्तया मासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्

Así dotados, aquellos magnánimos seres—para que Brahmā llegara a ser la causa de la creación—pusieron en marcha un yoga formidable llamado «Ghora», vasto y maravilloso.

Verse 31

अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्त्तत मुनीश्वराः । विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः

Entonces, oh supremos sabios, comenzó otro ciclo de la creación de Brahmā—maravillosamente célebre por el nombre de “Viśvarūpa”, el “De Todas las Formas”, prodigioso aun en su designación.

Verse 32

ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् । प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती

Cuando Brahmā, deseoso de un hijo, meditaba en su mente en Śiva, Sarasvatī—de forma cósmica y resonante con el gran sonido primordial—se manifestó ante él.

Verse 33

तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः । शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः

Así es, en verdad, el Bienaventurado Señor Īśāna, el Dios Supremo: resplandeciente como cristal puro y engalanado con toda clase de ornamentos divinos.

Verse 34

तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् । सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्

Al verlo, se postró con reverencia ante el Señor de Brahmā—Īśāna, el No Nacido, el Supremo que todo lo penetra. Él está en todas partes, lo concede todo, es el Todo mismo—de perfecta belleza auspiciosa, y sin embargo más allá de toda forma limitante.

Verse 35

ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः । सशक्तिः कल्पयांचक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्

Así también Īśāna—el Señor que todo lo penetra—tras instruir a Brahmā en el sendero verdadero, junto con su Śakti hizo manifestarse a cuatro jóvenes divinos, auspiciosos.

Verse 36

जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे । योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः

Entonces nacieron las formas llamadas Jaṭīmuṇḍī, Śikhaṇḍī y Arddhamuṇḍa. Mediante la disciplina del yoga enseñaron el verdadero dharma; y, tras establecer la senda yóguica, alcanzaron la consumación del yoga: la liberación por la unión con Śiva.

Verse 37

एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः । सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया

Así, en breve, el origen de Sadyā y de las demás (formas) fue expuesto por Sanatkumāra, el omnisciente, movido por el deseo del bien de los mundos.

Verse 38

अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् । त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्

Entonces, oh sapientísimo, la conducta de ellos—cada cual según su debido orden—quedó establecida en el Huevo Cósmico; pues todo, en verdad, está dispuesto para el bien de los tres mundos.

Verse 39

ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च । ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः

Īśāna, Puruṣa, Ghora, Vāma y la forma llamada Brahmā: éstas son las cinco mūrtis, célebres y veneradas, de Maheśa (Śiva).

Verse 40

ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

Īśāna—de la misma forma de Śiva—es recordado como el primero y el más excelso. Él preside directamente al kṣetrajña, el conocedor del campo, el que experimenta a Prakṛti, y lo gobierna desde dentro.

Verse 41

शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति

La segunda forma manifiesta es la śaiva, llamada Tatpuruṣa. Como Señor omnisciente, Él mora presidiendo lo disfrutable—el ámbito de la experiencia—que se apoya en las guṇas.

Verse 42

धर्माय स्वांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यंतस्तृतीयकः

Para el establecimiento del dharma, el Señor Pinākin (Śiva, portador del arco Pināka) mora en el interior como el principio de Buddhi—la inteligencia iluminadora—unido a Su propia potencia. Ese tercer principio interno es la forma llamada Aghora.

Verse 43

वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि । अहंकृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा

En verdad, la cuarta forma de Śaṅkara se llama Vāmadeva. Él preside el principio de la egoidad (ahaṃkṛti) y está siempre dedicado a cumplir múltiples funciones.

Verse 44

ईशानाह्वस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा । श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च

En verdad, el Señor de Śaṅkara es siempre de la forma llamada Īśāna; y Él es también la deidad que preside el oír y el hablar, así como el cielo omnipenetrante (éter).

Verse 45

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् । पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते

Los sabios y perspicaces declaran que la Forma soberana y señorial que preside la piel, las manos, el tacto y los aires vitales es el mismo Puruṣa, la Persona Suprema.

Verse 46

वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः

Los sabios declaran que el adhiṣṭhāna, el fundamento regente del cuerpo, del sabor, de la forma y asimismo del fuego, es la forma llamada Aghora: el aspecto auspicioso y no temible de Śiva, que sostiene y gobierna estos principios manifestados.

Verse 47

रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम्

La forma śāṃkara llamada Vāmadeva es recordada como el Señor que preside sobre la lengua, el ano, el sabor y también sobre las aguas.

Verse 48

प्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शांकरं विदुः

Los sabios saben que el Señor Śāṅkara, Īśvara llamado Sadyojāta, preside el aliento vital, el órgano generador, la fragancia y el ámbito terrestre (Bhū).

Verse 49

इमे स्वरूपाः शंभोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

En verdad, estas manifestaciones de Śambhu deben ser veneradas con empeño devocional; para quienes buscan el Bien Supremo, son siempre la única causa que conduce a toda auspiciosidad verdadera.