तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)

Verse 1

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

Dijo Vyāsa: «¿Cómo, y por qué medio particular, el bienaventurado Señor Nārāyaṇa depositó su semilla en el seno de Tulasī? Te ruego que me lo expliques».

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

Sanatkumāra dijo: «Nārāyaṇa, en verdad, es quien cumple los designios de los dioses y el refugio de los justos. Tomando la forma de Śaṅkhacūḍa, se recreó junto con esa Ramā (Lakṣmī)».

Verse 3

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

Por tanto, escucha ese relato, dador de dicha, acerca de Viṣṇu: cómo llegó a ser el ejecutor del mandato de Śiva, y cómo él, Hari, sustentador de los mundos, obró respecto de la Madre del universo.

Verse 4

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

En medio de la batalla, tras oír la voz celeste, Śambhu—el Señor—incitó a Śaṅkhacūḍa; y éste, así impulsado, tomó la armadura suprema.

Verse 5

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

Hari, asumiendo la forma de un brāhmaṇa y usando con presteza su propia māyā, fue a la morada de Tulasī, tomando la misma apariencia de Śaṅkhacūḍa.

Verse 6

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

De pie junto a la puerta, Tulasī hizo resonar el tambor dundubhi; y allí mismo despertó a la hermosa dama con el grito de «¡Victoria!».

Verse 7

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

Al oírlo, aquella mujer virtuosa, colmada de suprema dicha, miró por la ventana con el mayor respeto y contempló el camino real.

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् । द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

Tras dar riquezas en caridad a los brāhmaṇas, mandó celebrar ritos auspiciosos. Luego, al saber que su propio esposo había llegado, se adornó con presteza.

Verse 9

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

Descendiendo del carro, Viṣṇu se dirigió a la morada de aquella Diosa. Tomando la forma de Śaṅkhacūḍa, el señor de la māyā avanzó para cumplir el propósito de los dioses.

Verse 10

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

Al ver llegar ante ella a su amado, se llenó de dicha. Le lavó los pies, se inclinó ante él y también lloró.

Verse 11

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

Lo sentó, al auspicioso, en un hermoso trono enjoyado. Luego le ofreció tāmbūla (hoja de betel), perfumada con alcanfor y otras fragancias.

Verse 12

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

Hoy mi nacimiento se ha vuelto fecundo; mi vida misma ha hallado su plenitud—pues he visto a mi amado señor de la vida, que fue al campo de batalla, regresar de nuevo al hogar.

Verse 13

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

Dicho esto, lo miró de soslayo a su amado; luego, sonriendo con gozo, le preguntó dulcemente por el curso de la batalla.

Verse 14

तुलस्युवाच । असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

Dijo Tulasi: Él es el Señor, el más excelso entre los dioses, destructor de innumerables universos. Por su mandato, los dioses—Vishnú, Brahmá y los demás—permanecen siempre obedientes y actúan conforme a él.

Verse 15

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

Él es el progenitor de los tres dioses; es la esencia misma de las tres guṇas y, sin embargo, está más allá de las guṇas. Por el deseo de sus devotos, asume atributos (saguṇa) y es quien otorga poder y pone en marcha a Hari (Viṣṇu) y a Brahmā.

Verse 16

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

A la súplica de Kubera, Hara (Śiva) asumió una forma saguṇa, dotada de atributos divinos. Morador del Kailāsa, ese Señor—guía de las gaṇas—es el Parabrahman y el refugio último de los justos.

Verse 17

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

Con tan sólo un pala de su tiempo, se disuelven crores de huevos cósmicos (universos). En un instante, muchos Brahmās, Viṣṇus y otros ya han pasado—rebasados por el inconmensurable fluir del tiempo que pertenece a Él, Śiva, el Señor supremo.

Verse 18

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

Oh Señor, tú saliste a librar batalla junto con él. ¿Cómo, entonces, se desarrolló la guerra, siendo él asistido por los dioses como aliados?

Verse 19

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

«¿Has llegado aquí a salvo, después de vencer al Señor Supremo? Dime: ¿cómo se produjo tu victoria? Explícame precisamente eso.»

Verse 20

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

Al oír hablar así a Tulasi, el Señor de Ramā (Viṣṇu) sonrió. Tomando la forma de Śaṅkhacūḍa, le habló entonces con palabras como néctar de amṛta.

Verse 21

भगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

Dijo el Bienaventurado: «Cuando yo—amante del combate—entré en el campo de batalla, se alzó un gran clamor y la gran lucha comenzó con toda su fuerza.»

Verse 22

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

Entonces se entabló una batalla entre los Devas y los Danavas, ambos ansiosos de victoria. Allí los Daityas fueron derrotados por los dioses inmortales, orgullosos de su poder.

Verse 23

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

Entonces combatí allí contra los dioses, terribles en su vigor. Pero aquellos dioses fueron vencidos y acudieron a Śaṅkara (Śiva) en busca de refugio.

Verse 24

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

Aun Rudra acudió al campo de batalla para auxiliarle. Por eso yo—henchido por el orgullo de mi fuerza—no entré en combate durante largo tiempo.

Verse 25

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

Oh amada, la batalla entre nosotros continuó ciertamente durante un año completo; y, oh querida, trajo consigo la destrucción de todos los asuras.

Verse 26

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

El mismo Brahma propició la reconciliación entre nosotros dos, y —por mandato de Brahma— los cargos y autoridades legítimos de los dioses fueron debidamente restaurados.

Verse 27

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

Habiendo regresado a mi propia morada—el auspicioso reino de Śiva—, Śiva también retornó a su estado divino. Entonces se alcanzó por completo el bienestar en todo, y toda perturbación y adversidad fueron alejadas a gran distancia.

Verse 28

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

Dijo Sanatkumāra: Habiendo hablado así, el Señor de los mundos se recostó para descansar. Allí, el Señor de Śrī (Viṣṇu), junto con Ramā (Lakṣmī), se deleitó: ella con él y él con ella, en gozo recíproco.

Verse 29

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

Aquella dama casta y virtuosa, al sentir que la dicha y el sosiego esperados habían sido perturbados, lo meditó todo y dijo: «¿Quién eres tú, en verdad?»

Verse 30

तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

Dijo Tulasī: «¿Quién eres en verdad? Dímelo al instante. Por tu māyā he sido engañada y ultrajada. Puesto que mi castidad ha sido arrebatada, por ello te maldigo sin duda».

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

Dijo Sanatkumāra: «Oh Brahmán, al oír las palabras de Tulasī, y también por temor a la maldición de Hari, él, como en un juego divino, asumió su propia forma, sumamente encantadora».

Verse 32

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

Al ver aquella forma engañosa como Tulasī y reconocer a Viṣṇu por sus señales, ella—airada porque su fidelidad conyugal (pātivratya) había sido ultrajada—le habló.

Verse 33

तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

Dijo Tulasī: «¡Oh Viṣṇu, no tienes compasión; tu mente es como piedra! Por la ruptura del dharma de la esposa, mi señor ha sido en verdad muerto».

Verse 34

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

«Eres en verdad como piedra, pues eres un malvado sin compasión. Por eso, con mi maldición, ¡vuélvete de forma pétrea en este mismo instante!»

Verse 35

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

Quienes dicen que Tú—océano de compasión—has caído en delirio, ellos mismos están extraviados, sin duda. ¿Cómo podría un devoto, sin falta alguna, ser abatido—y más aún cuando obra por el bien de otro?

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

Dijo Sanatkumāra: Habiendo hablado así, la virtuosa Tulasī, amada de Śaṅkhacūḍa, quedó abrumada por el dolor. Lloró amargamente y, una y otra vez, se lamentó en voz alta.

Verse 37

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

Entonces, al verla llorar, el Señor Viṣṇu—soberano supremo—recordó (invocó) a Deva Śaṅkara, por cuyo poder divino el mundo entero queda velado por el desconcierto y sigue su curso destinado.

Verse 38

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

Entonces se manifestó Śaṅkara, siempre tierno con Sus devotos. Hari (Viṣṇu) se postró ante Él y, con humildad, le ofreció alabanzas reverentes.

Verse 39

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

Al ver a Hari abatido por el dolor y a su amada lamentándose, Él—compasivo con los afligidos—los instruyó a ambos con palabras prudentes y suaves.

Verse 40

शंकर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

Dijo Śaṅkara: «No llores, oh Tulasī. En verdad, cada ser ha de experimentar el fruto de sus propios actos. En este océano mundano del karma, no existe otro dador independiente de dicha o dolor».

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa, en la segunda sección llamada Rudra-saṃhitā, dentro del quinto apartado, el Yuddha-khaṇḍa, en el relato de la muerte de Śaṅkhacūḍa, concluye el capítulo cuadragésimo primero titulado «Descripción de la maldición de Tulasī».

Verse 42

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

Oh señora auspiciosa, la austeridad que has practicado ha dado su fruto justo. ¿Cómo podría ser de otro modo? En verdad, ese mismo resultado ha surgido en ti tal como debía ser.

Verse 43

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

Dejando este cuerpo y asumiendo un cuerpo divino, regocíjate eternamente con Hari; sé igual a Ramā (Lakṣmī) en esplendor y bienaventuranza.

Verse 44

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

«Este mismo cuerpo tuyo, al ser liberado, se convertirá aquí en un río. En Bhārata (India) será de naturaleza meritoria y santa, y será célebre con el nombre de Gaṇḍakī.»

Verse 45

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

Oh Mahādevī, ¿por cuánto tiempo, gracias al don que yo he concedido, permanecerá Tulasī como el medio supremo para consumar la adoración de los Devas?

Verse 46

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

«En el cielo, en la tierra y en los mundos subterráneos, permanece tú en la presencia de Hari. Conviértete en el sagrado árbol de tulasī, oh hermosa, la más excelente entre las flores.»

Verse 47

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी । सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

Tú eres, en verdad, la diosa tutelar de los árboles. En Vaikuṇṭha, tomando una forma divina, jugarás eternamente en secreto junto a Hari.

Verse 48

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

Tú, que eres la diosa tutelar de los ríos en Bhārata y otorgas abundante mérito, llegarás a ser la esposa de Lavaṇoda y nacerás como hija o linaje de Haryaṁśa.

Verse 49

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ । संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

En verdad, Hari (Viṣṇu) asumirá la forma de una montaña junto a la ribera del Gaṇḍakī. Allí, en Bhārata (India), por la fuerza de tu maldición, establecerá su asiento sagrado, morada de adoración.

Verse 50

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

Allí, insectos terribles por crores, de colmillos afilados como navajas, lo cortarán. Y, tras seccionarlo, forjarán una rueda (cakra) dentro de la cavidad, haciéndola suya.

Verse 51

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

Esa piedra de Śālagrāma, en verdad, concede mérito inmenso por sus distinciones naturales. Y, según las diversas marcas del disco (cakra) en ella, llega a ser designada con nombres como “Lakṣmī–Nārāyaṇa” y otros semejantes.

Verse 52

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

Oh Viṣṇu, la piedra de Śālagrāma y la sagrada unión con tu Tulasī son siempre de naturaleza concordante y auspiciosa, y acrecientan grandemente el mérito (puṇya) en muchas formas.

Verse 53

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

Oh amable, quien corte o arranque hojas de Tulasī en la adoración del Śālagrāma (Viṣṇu), en un nacimiento futuro sufrirá separación de su esposa.

Verse 54

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

Quien corta o quiebra hojas de tulasī, desatendiendo la santidad prescrita del śaṅkha (caracola sagrada), quedará sin esposa; y padecerá enfermedad durante siete nacimientos.

Verse 55

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

En verdad, quien—siendo gran sabio—guarda juntos y preserva con esmero la piedra Śālagrāma, la Tulasī y la caracola sagrada (śaṅkha), llega a ser amado por Śrī Hari.

Verse 56

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

Tú eres amado por Śaṅkhacūḍa, y este vínculo durará hasta el fin de un Manvantara. Pero separarte de ti, junto con la śaṅkha, no te traerá sino dolor.

Verse 57

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

Dijo Sanatkumāra: Habiendo hablado así, Śaṅkara, allí mismo, expuso la sagrada grandeza—otorgadora de abundante mérito—de la piedra Śālagrāma y de la Tulasī.

Verse 58

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

Entonces, Śambhu—siempre dador de paz auspiciosa a los justos—se volvió invisible; alegró a Hari y también a ella, y partió hacia Su propia morada.

Verse 59

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

Al oír las palabras de Śambhu (el Señor Śiva), ella quedó plenamente complacida y se volvió Tulasī. Abandonando aquel cuerpo anterior, asumió en verdad una forma divina y resplandeciente.

Verse 60

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

Entonces Kamalāpati (el Señor Viṣṇu) partió con ella hacia Vaikuṇṭha; y al instante, de aquel mismo cuerpo nació el río Gaṇḍakī.

Verse 61

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

Oh sabio, incluso aquella roca inmóvil fue desplazada allí; y esa ribera se volvió otorgadora de mérito para los hombres. En ese mismo lugar, gusanos e insectos perforaron agujeros de muchas clases.

Verse 62

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

Las piedras que allí caen al agua otorgan un mérito extraordinario. Pero las que permanecen en tierra seca deben conocerse como «piṅgalā», y en verdad se vuelven causa de aflicción.

Verse 63

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

Así, conforme a tus preguntas, todo ha sido narrado: el sagrado relato de Śambhu (el Señor Śiva), que otorga mérito y concede a los hombres todos los deseos dignos.

Verse 64

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

Así, este relato sagrado ha sido expuesto, entretejido con la alabanza de Viṣṇu. Otorga goce mundano y liberación, y es santo. ¿Qué más deseas escuchar?