संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः

Sūta dijo: Habiendo oído así las palabras de Brahmā, el mejor de los sabios—con el corazón complacido en amor—recordó a Śaṅkara (Śiva) y habló entonces con alegría.

Verse 2

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः

Nārada dijo: «Oh Brahman, oh Vidhe, el Creador, oh muy afortunado—oh sabio discípulo de Viṣṇu—ciertamente has narrado la asombrosa līlā del Señor de la Luna por corona (Śiva).»

Verse 3

गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि

Cuando Kāma (Madanā), complacido tras asumir su cometido, regresó a su propia morada, y cuando Dakṣa también volvió a su casa—del mismo modo, oh Hacedor (Śiva), Tú permaneciste como el agente soberano detrás de todo lo sucedido.

Verse 4

मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः

Cuando los hijos nacidos de la mente partieron a sus moradas respectivas, Brahmā se preguntó: «¿Adónde ha ido Sandhyā—ella, hija de Brahmā y madre de los Pitṛs (los Ancestros)?»

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः

Así concluye el quinto capítulo, llamado «Descripción del relato de Sandhyā», en la segunda (Rudra Saṃhitā) del Śrī Śiva Mahāpurāṇa, dentro de la segunda sección conocida como Satī Khaṇḍa.

Verse 6

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्

Dijo Sūta: Al oír aquellas palabras, el sabio hijo de Brahmā (Nārada) recordó a Śaṅkara con su śakti interior concentrada; entonces Brahmā, conocedor de la verdad, habló.

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने

Dijo Brahmā: Oh sabio, escucha por completo el relato auspicioso de Sandhyā. Al oírlo, oh sabio, las mujeres de toda aspiración se vuelven siempre virtuosas y firmes en el dharma.

Verse 8

सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती

«Esa Sandhyā fue en verdad mi hija, nacida antaño de mi mente. Tras practicar austeridades y abandonar aquel cuerpo, ella misma renació como Arundhatī, la casta.»

Verse 9

मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता

Habiendo llegado a ser la sabia hija del excelso sabio Medhātithi, observó fielmente sus votos sagrados conforme a la palabra de Brahmā, Viṣṇu y Maheśāna (Śiva).

Verse 10

वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा

Escogió por esposo al magnánimo Vasiṣṭha, célebre por sus observancias alabadas. Al volverse la principal entre las pativratā, fue digna de reverencia y culto, y temible por su poder espiritual.

Verse 12

नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्

Dijo Nārada: «¿Cómo practicó ella la austeridad, con qué propósito y en qué sandhyā sagrada (tiempo/lugar de confluencia)? ¿Cómo abandonó su cuerpo y llegó a ser hija de Medhātithi? ¿Y cómo los dioses—Brahmā, Viṣṇu y Śiva—le ordenaron un esposo, de modo que eligió al magnánimo Vasiṣṭha, célebre por sus votos alabados?»

Verse 13

एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः

Oh Abuelo venerable, pues anhelo escuchar, cuéntame en detalle y conforme a la verdad el maravilloso relato de Arundhatī, que ha despertado en mí tan gran curiosidad.

Verse 14

ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा

Brahmā dijo: «Antes, al ver a mi propia hija Sandhyā, mi mente—¡ay de mí!—fue atraída con rapidez hacia el deseo. Pero ella, por temor a Śiva, abandonó aquella situación y se retiró».

Verse 15

संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्

En el crepúsculo, la mente, sacudida y revuelta por las flechas de Kāma, puede vacilar incluso en los grandes sabios de alma elevada, cuyos sentidos están bien refrenados.

Verse 16

भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति

Al oír las palabras de Bharga—pronunciadas con burla hacia mí—reconocí en mí un vacilar del dominio propio, y vi una falta de decoro en el modo en que se trataba a los sabios ṛṣis.

Verse 17

कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता

Al ver una y otra vez tal estado de Kāma—capaz de confundir incluso a los munis—Saṃdhyā misma, afligida, acudió allí y buscó amparo, pidiendo protección.

Verse 18

ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे

Entonces, oh sabio, cuando Kāma fue maldecido por Brahmā y también por mí, entró en mí; y yo, Śiva, regresé a mi propia morada.

Verse 19

आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्

Oh el mejor de los sabios, Sandhyā, dominada por la indignación, reflexionó de este modo; y entonces mi hija se entregó por completo a la meditación.

Verse 20

ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्

La resuelta Satī contempló con rapidez, por un instante, lo ocurrido antes; y en ese mismo momento, ponderó con discernimiento lo que era debido y apropiado hacer.

Verse 21

संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम

Sandhyā dijo: «Apenas surgí a la existencia, mi padre—incitado por Kāma, dios del deseo—me vio como a una joven y quedó preso de un anhelo colmado de apego».

Verse 22

पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः

Aun cuando aquellos sabios—dueños de la mente disciplinada y de la contemplación interior—observaban, en cuanto me vieron obrar sin el debido recato, su mente se agitó con deseo.

Verse 24

फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः

Kama (Madana) mismo recibió el fruto de este acto pecaminoso; pues Pitamaha (Brahma), enojado en presencia de Shambhu (Shiva), pronunció una maldición sobre él.

Verse 26

यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा

Al verme de frente, mi padre y mis hermanos—movidos por el deseo mundano—comenzaron a mirarme con codicia. Por ello, nadie es más pecador que yo.

Verse 27

ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि

Al verlos actuar sin freno, también en mí surgió el deseo; y como si fueran mis propios esposos, mi interior se inclinó asimismo hacia todos aquellos compañeros.

Verse 28

करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत

“Por el pecado que estoy a punto de cometer, yo misma seré la expiación. Siguiendo la senda prescrita por los Vedas, ofreceré mi propio ser en el fuego sagrado.”

Verse 29

किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

Sin embargo, estableceré un límite aquí en la tierra: que los seres encarnados, apenas nacidos, no queden arrastrados por el deseo y la búsqueda del placer.

Verse 30

एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्

“Con este fin realizaré austeridades sumamente severas. Estableceré el debido límite del dharma, y después renunciaré a esta vida.”

Verse 31

यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्

Este mismo cuerpo, respecto del cual mi padre ha concebido por sí mismo su deseo: ¿qué utilidad tengo yo en ese cuerpo, o en la vida sostenida por él, entre mis hermanos?

Verse 32

मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्

Ese cuerpo mío, por el cual, aun entre los parientes naturales, se despertó una pasión de deseo—tal cosa no es en absoluto un medio de mérito (puṇya).

Verse 33

इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः

Así, tras decidirlo en su mente, Sandhyā partió de aquella montaña excelsa y se dirigió al lugar llamado Candrabhāgā, donde fluye el río Candrabhāgā.

Verse 34

अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्

Entonces Brahmā, al saber que Sandhyā había ido allí hacia la montaña suprema—con la mente contenida y entregada a la austeridad—me habló a mí, su hijo.

Verse 35

वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्

Cerca estaba sentado Vasiṣṭha—dueño de sí, omnisciente, yogui establecido en el sendero del conocimiento—sentado a mi lado, plenamente versado en los Vedas y en sus ciencias auxiliares.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि

Dijo Brahmā: «Oh hijo de Vasiṣṭha, ve a Sandhyā, la de mente firme y resuelta, que ha escogido con constancia el sendero del tapas. Iníciala para la austeridad conforme al rito prescrito».

Verse 37

मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम

Oh el mejor de los sabios, antaño—con sólo ver a aquellos dominados por la lujuria—su mirada se abatía; y consideraba que vosotros, yo, e incluso ella misma, aún estábamos tocados por el deseo.

Verse 38

अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति

Habiendo reflexionado sobre aquel acto como algo sin precedentes, y habiendo ya contemplado la muerte de antemano, ahora ella desea abandonar su aliento vital—también por causa de vosotros mismos.

Verse 39

समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे

Para sostener el orden sagrado entre quienes honran la rectitud, la virtuosa Satī resolvió establecer los límites justos mediante la austeridad; y para practicar el tapas fue al monte llamado Chandrabhāgā.

Verse 40

न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु

Oh, querido, nadie puede en verdad autorizar ni determinar la intención interior y el fruto de la austeridad de otro. Por eso, obra exactamente según la instrucción recibida, para que ella alcance lo que desea.

Verse 41

इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्

Oh sabio, dejando esta forma y asumiendo otra forma propia, Él permaneció cerca de ella y mostró el poder disciplinado del tapas—revelando, mediante la observancia ascética, el sendero śaiva por el cual el alma madura hacia la gracia de Śiva.

Verse 42

इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु

Puesto que ella ya vio antes aquí esta misma forma tuya, ahora nada nuevo obtendría de verla; por eso, asume otra forma distinta.

Verse 43

ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः

Brahmā dijo: «Oh Nārada, así fui instruido por el compasivo Vasiṣṭha. Tras decirme: “Que así sea”, aquel sabio partió para cumplir los ritos del crepúsculo (saṃdhyā).»

Verse 44

तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि

Allí contempló un lago divino, pleno de cualidades auspiciosas y comparable al sagrado lago Mānasa. Entonces Vasiṣṭha vio también a Sandhyā (la diosa del crepúsculo) avanzando por su ribera.

Verse 45

तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा

De pie en la ribera, ella hizo resplandecer aquel lago, luminoso de lotos—como el cielo al crepúsculo, cuando brilla la luna naciente y la hermosa multitud de estrellas.

Verse 46

मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्

Al verla allí—tan auspiciosa y colmada de nobles señales—el sabio, movido por el asombro, miró en derredor y contempló un lago conocido con el nombre de Bṛhallohita.

Verse 47

चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्

Desde aquella muralla, el río Candrabhāgā corría hacia el sur, rumbo al océano. En su curso, ella contempló—con las montañas que lo circundan—un paisaje vasto y majestuoso.

Verse 48

निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्

Abriéndose paso hacia el occidente, aquel río—Candrabhāgā—sigue su curso. Así como el Gaṅgā, nacido del Himavat, llega al océano, así también ella avanza hasta el mar.

Verse 49

तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा

Allí, en aquel monte de la región llamada Candrabhāgā, Vasiṣṭha vio a Sandhyā acercarse desde la ribera del río Bṛhallohita; y entonces, con reverencia, le hizo preguntas.

Verse 50

वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्

Vasiṣṭha dijo: «Oh señora auspiciosa, ¿con qué propósito has venido a este monte solitario? ¿De quién eres hija, y qué es, en verdad, lo que intentas hacer?»

Verse 51

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव

Deseo oír esto—dímelo, si no ha de guardarse en secreto. ¿Cómo es que tu rostro, resplandeciente como la luna llena, se ha quedado inmóvil y sin expresión?

Verse 52

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्

Brahmā dijo: Al oír las palabras de aquel magnánimo Vasiṣṭha y al ver a ese noble sabio arder como el fuego, (quedaron sobrecogidos y atentos).

Verse 53

शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्

Al ver a aquel asceta—resplandeciente en el voto de brahmacarya, portador de jaṭā y sosteniendo el cuerpo con austera disciplina—Sandhyā se postró con reverencia ante ese tesoro de tapas y luego habló.

Verse 54

संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो

Sandhyā dijo: «Oh Señor poderoso, hazme saber con claridad qué propósito te ha traído a esta montaña consumada. Con sólo verte, ¿qué es lo que se cumplirá ahora para mí, oh Vibhū?»

Verse 55

तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता

«Oh Brahmán, he venido a esta montaña solitaria para practicar tapas. He nacido como hija de Brahmā y soy conocida con el nombre de Sandhyā.»

Verse 56

यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते

Si te parece adecuado y lo aceptas, instrúyeme por completo. Esta intención mía es secreta: nadie más sabe nada de ello.

Verse 57

अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम

Sin comprender el verdadero espíritu de la austeridad, me he refugiado en este bosque de penitencia. Pero aquí me marchito por la inquietud, y mi mente en verdad tiembla.

Verse 58

ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्

Dijo Brahmā: Tras oír sus palabras, Vasiṣṭha—el más eminente entre los conocedores de Brahman—siendo él mismo versado en todos los deberes y ritos, no le preguntó nada más.

Verse 59

अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्

Entonces, al verla dueña de sí y firmemente resuelta a emprender austeridades, Dakṣa habló—tras recordar en su interior a Śaṅkara, el Señor siempre compasivo con Sus devotos.

Verse 60

वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्

Dijo Vasiṣṭha: Que Śambhu sea sostenido en la mente: Él, supremamente radiante, supremamente austero, el Más Alto, y el más digno de toda adoración.

Verse 61

धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्

Adora a ese único Purusha Supremo, que solo es la causa primordial de dharma, artha, kāma y mokṣa; Él es la fuente única y primera de todos los mundos.

Verse 62

मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः

Oh de bello rostro, adora a Śambhu, Señor de los dioses, con este mismo mantra. Por él alcanzarás con certeza la plenitud y todos los logros deseados; no hay duda.

Verse 63

ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु

"Om—reverencia a Śaṅkara": con "Om" como sello final, repítelo continuamente. Escucha ahora mientras te declaro el comienzo de la austeridad del silencio (mauna-tapas), mediante la cual la mente se vuelve apta para la gracia de Śiva.

Verse 64

स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः

El baño debe realizarse en silencio, y en silencio debe hacerse la adoración a Hara (Śiva). En ambas ocasiones, uno debe tomar solo una dieta completa de agua.

Verse 65

तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्

En la tercera fase, en el sexto tiempo señalado, uno debe dedicarse al ayuno. Así, cuando concluya la disciplina de la austeridad, la observancia ritual debe realizarse también en el sexto tiempo.

Verse 66

एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः

Así, oh Diosa, esta disciplina llamada la austeridad del silencio otorga el fruto del brahmacarya, la casta continencia. Concede todo anhelo querido; esto es verdad—verdad en verdad—sin duda alguna.

Verse 67

एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति

Así, fija tu mente de este modo, aparta el deseo mundano y contempla a Śaṅkara. Cuando Él se complazca contigo, te concederá pronto tu anhelo más querido.

Verse 68

ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः

Brahmā dijo: Entonces Vasiṣṭha, tras sentarse, realizó el rito de la Sandhyā (adoración del crepúsculo), cargado de austeridad. Habiendo instruido (a ella) debidamente según la norma, el sabio desapareció en ese mismo lugar.