वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्

Dijo Brahmā: Entonces Vīrabhadra, de fuerza inmensa, en la batalla contra Viṣṇu, recordó en su corazón a Śaṅkara—Śiva, el que disipa toda calamidad.

Verse 2

आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह

Subiendo a un carro celestial y resplandeciente, el que aplasta a todos los enemigos tomó las armas supremas y lanzó un rugido como de león.

Verse 3

विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव

Viṣṇu también, poderoso en hazañas, sopló su gran caracola llamada Pāñcajanya; su bramido tronó como el rayo, como si alegrara y alentara a los suyos.

Verse 4

तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः

Al oír aquel resonante toque de caracola, los devas que habían huido—abandonando antes el campo de batalla—regresaron de nuevo con presteza.

Verse 5

वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः

Entonces Vīrabhadra, junto con los gaṇas de Śiva, trabó combate contra los Lokapālas, con Indra y los demás devas; henchidos de fuerza, lanzaron un rugido de león y pelearon.

Verse 6

गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः

Allí surgió un duelo de combate, temible y tumultuoso, entre los gaṇas de Śiva y los Lokapālas, mientras rugían como leones en aquel campo.

Verse 7

नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली

Indra combatió con Nandin; Agni (Anala) también luchó, y los devotos de Viṣṇu entraron igualmente en la contienda. Kubera también peleó, y el poderoso señor de los Kūṣmāṇḍas se unió asimismo a la batalla.

Verse 8

तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा

Entonces Nandī fue derribado por Indra con el Vajra, el rayo de cien articulaciones.

Verse 9

नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे

Y Śakra (Indra) fue abatido por Nandin, atravesado por el tridente entre los pechos, en el centro del pecho.

Verse 10

बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया

Ambos, poderosos en fuerza, combatieron entre sí con mutua complacencia. Nandī y Śakra (Indra), deseosos de victoria, se asestaron golpes de muchas clases.

Verse 11

शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्

Entonces Śuci, encendido en cólera intensísima, hirió al dios del Fuego (Agni) con un arma a modo de lanza, como si arrojara una piedra. Y el Fuego, en pronta réplica, lo golpeó con ímpetu con un tridente de filo agudo. Así, su choque se alzó con fuerza violenta en el combate divino que se desplegaba.

Verse 12

यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा

Mahāloka, héroe y caudillo supremo de las gaṇas de Śiva, recordando con júbilo a Mahādeva, trabó con Yama una batalla feroz y tumultuosa.

Verse 13

नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्

Al encontrarse con Nairṛta en combate, el poderoso Caṇḍa—ahora aún más fuerte—luchó sin ceder, arrojando armas supremas y tejiendo sobre Nairṛti una densa e ininterrumpida lluvia de ataques.

Verse 14

वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव

Muṇḍa, héroe de gran fuerza, combatió en igualdad con Varuṇa, blandiendo un poder supremo, como si dejara maravillados a los tres mundos.

Verse 15

वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना

Con su propia arma, cargada de suprema energía, Vāyu abatió a Bhṛṅgī; y Bhṛṅgī, valeroso, abatió a Vāyu en respuesta con un tridente fulgurante.

Verse 16

कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्

Uniéndose a Kubera con reverencia, el venerado señor de los Kūṣmāṇḍas—poderoso y heroico—combatió con sincera determinación, tras meditar primero en su corazón a Maheśvara (Śiva), el Señor supremo.

Verse 17

योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्

Unido al círculo de las Yoginīs, el gran caudillo de las Bhairavīs desgarró a todos los dioses y bebió su sangre maravillosa: una visión sobrecogedora del poder terrible y protector del Señor.

Verse 18

क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु

Allí, los Kṣetrapālas, poderosos campeones celestiales, sintieron hambre de combate. Entonces Kālī también, desgarrándolos, bebió gran cantidad de su sangre.

Verse 19

अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश

Entonces Viṣṇu, de gran esplendor y destructor de enemigos, luchó contra ellos; y con ímpetu arrojó su disco, como si incendiara las diez direcciones.

Verse 20

क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली

Al ver el disco que se precipitaba hacia él, el poderoso héroe Kṣetrapāla acudió con presteza y, con fuerza repentina, lo asió en la misma punta delantera.

Verse 21

चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्

Al ver que el disco había sido tragado, Viṣṇu—vencedor de las fortalezas enemigas—le limpió suavemente la boca y obligó al adversario a devolverlo.

Verse 22

स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः

Tomando su propio disco, aquel señor de gran alma—Bhava, el único soberano—se enfureció en extremo. Poderosísimo, combatió contra aquellos héroes que, airados, blandían múltiples armas y proyectiles sagrados (astras).

Verse 23

चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्

Entonces Viṣṇu desató una gran batalla; unido a ellos, combatió con júbilo. Reuniendo y descargando armas de muchas clases, volvió el choque tumultuoso, mostrando un poder terrible y una proeza formidable.

Verse 24

अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा

Entonces aquellos Bhairavas y otros feroces servidores lucharon contra él en gran número. Encolerizados y dotados de suprema fuerza, soltaron armas de muchas clases.

Verse 25

इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली

Al ver así la batalla de aquellos guerreros contra Hari, de esplendor incomparable, el poderoso se volvió atrás, avanzó de nuevo y él mismo combatió contra ellos.

Verse 26

अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः

Entonces Viṣṇu, resplandeciente de gran fulgor, alzó su disco; y, arrebatado por el furor del combate, el Bienaventurado Mādhava luchó contra aquel Vīrabhadra.

Verse 27

तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने

Oh sabio, entre aquellos dos se alzó una batalla sumamente terrible, que erizaba los cabellos: era el choque de dos caudillos de grandes héroes, ambos portadores de armas de muchas clases.

Verse 28

विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे

Oh Señor de los dioses, por el poder de la potencia yóguica de Viṣṇu, de él surgieron innumerables seres divinos, sumamente terribles, con caracola, disco y maza en las manos.

Verse 29

ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः

A la orden de Vīrabhadra, ellos también entraron en combate. En verdad, las gaṇas de Śiva, portadoras de armas diversas, eran poderosas como Viṣṇu y lucharon sin temor.

Verse 30

तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्

Aquel valiente, tras recordar al Señor Śiva, el Supremo Soberano, dio muerte a todos esos guerreros, radiantes como Nārāyaṇa, y con su tridente los redujo a cenizas.

Verse 31

ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली

Entonces, en el campo de batalla, el poderosísimo Vīrabhadra—como si fuera un simple juego—hirió a Viṣṇu en el pecho con su tridente.

Verse 32

तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः

Herido de improviso por aquel golpe, Hari—Vishnu, el más excelso entre los hombres—cayó de inmediato al suelo; oh sabio, quedó inconsciente.

Verse 33

ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्

Entonces, del sacrificio surgió un fulgor ardiente, semejante al fuego del pralaya; tan feroz que podía abrasar los tres mundos, y temible incluso para los más valientes.

Verse 34

क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः

Con los ojos enrojecidos por la ira, aquel ilustre señor se alzó de nuevo; alzando su disco para herir, el toro entre los hombres quedó en pie, presto para atacar.

Verse 35

तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः

Entonces el poderoso Señor Vīrabhadra—que no era otro que Śiva, el Soberano—sin vacilar detuvo aquel disco sumamente terrible, que ardía con el fulgor del sol al fin del Tiempo.

Verse 36

मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्

Oh sabio, por la sola potencia de Śambhu—el gran Señor que gobierna sobre Māyā—el disco de Hari, aunque estaba en su mano, no se movió en absoluto; quedó totalmente inmovilizado y firme.

Verse 37

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en la segunda Saṃhitā, la Rudra Saṃhitā, en la segunda subdivisión llamada Satī Khaṇḍa—concluye el capítulo trigésimo séptimo, titulado «Descripción de la destrucción del sacrificio».

Verse 38

ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्

Entonces, oh Nārada, Viṣṇu quedó en verdad inmovilizado por Vīrabhadra. Aunque su mente se disponía a invocar con mantras a los sacerdotes del sacrificio, su poder de detener y sujetar quedó anulado.

Verse 39

ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने

Luego, liberado del hechizo de inmovilidad, Rameśvara—portador del arco Śārṅga—se enfureció, oh sabio, y tomó su propio arco Śārṅga junto con sus flechas.

Verse 40

त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने

Herido y dominado por sus tres flechas, el arco de Hari—Śārṅga—en ese mismo instante, oh amado, fue quebrado en tres partes por Vīrabhadra, oh sabio.

Verse 41

अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे

Entonces Viṣṇu, instruido por mis palabras, comprendió a aquel poderoso gaṇa. Al reconocer que su fulgor era insoportable a la vista, Viṣṇu dispuso en su mente retirarse y volverse invisible.

Verse 42

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्

Sabiendo todo lo que habría de suceder—el porvenir obrado por Satī, irresistible para los demás—aquellos servidores, acompañados de sus propios grupos, regresaron a sus respectivos mundos, recordando a Śiva, el Señor independiente, supremo Dueño de todo.

Verse 43

सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै

Habiendo llegado a Satyaloka, fui atormentado por el dolor por mi hijo. Abrumado por una pena intensísima, no dejaba de pensar: «¿Qué debo hacer ahora, en verdad?»

Verse 44

विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः

Cuando Viṣṇu y yo nos retiramos, los dioses, junto con los sabios, fueron completamente vencidos por los gaṇas, aquellos que viven de los ritos del sacrificio (yajña).

Verse 45

समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे

Al ver la gran calamidad y el poderoso sacrificio totalmente arruinado, Yajña, tomando la forma de un ciervo, huyó presa de un terror inmenso.

Verse 46

तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्

Entonces, al verlo huir hacia el cielo en forma de ciervo, Vīrabhadra lo apresó y lo dejó sin cabeza.

Verse 47

ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्

Entonces aquel héroe se acercó con reverencia y llevó consigo a Prajāpati Dharma y a Kaśyapa, así como a Ariṣṭanemi y al gran señor entre los sabios, Bahupatra.

Verse 48

मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्

Aquel poderoso gaṇa hirió a los sabios Āṅgirasa y Kṛśāśva, y también al eminente rishi Datta, aplastándoles la cabeza con el pie.

Verse 49

सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्

Entonces el poderoso Vīrabhadra, encendido en su gloria, cercenó con la punta de su uña el extremo de la nariz de Sarasvatī y, del mismo modo, abatió al dios Āstu.

Verse 50

ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः

Luego él, el de los tres ojos enteramente tomado por la ira, desgarró incluso a otros dioses y seres celestes y los arrojó sobre la faz de la tierra.

Verse 51

वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः

Aun después de desgarrar a los principales dioses y también a los sabios, Vīrabhadra no se apaciguó; presto a la ira, se alzó adornado como el rey de las serpientes: imagen de la cólera inexorable y purificadora de Rudra, que quiebra el sacrificio egoísta.

Verse 52

वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्

Vīrabhadra, habiendo capturado y sometido a los enemigos hostiles, escudriñaba todas las direcciones, como un león que busca elefantes salvajes, preguntando una y otra vez: "¿Quién está allí y dónde está?".

Verse 53

व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्

Maṇibhadra, poderoso y valeroso, golpeó y apaleó a Bhṛgu por largo rato; luego, poniendo su pie sobre el pecho de Bhṛgu, le arrancó a la fuerza el bigote.

Verse 54

चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः

Entonces Caṇḍa, arremetiendo con ímpetu, arrancó los dientes de Pūṣan, aquel que antes se había reído mostrando los dientes cuando el Señor Hara era injuriado.

Verse 55

नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्

Airado, Nandī arrancó los ojos de Bhaga y los arrojó al suelo; luego, con el fuego sacrificial de Dakṣa, abrasó al que profería maldiciones.

Verse 56

विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः

Allí, Svadhā fue humillada; del mismo modo Svāhā y también Dakṣiṇā. Los mantras, los tantras y otras ordenanzas sagradas permanecieron allí, sometidos y contenidos por los jefes de las gaṇas.

Verse 57

ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्

Encolerizados, aquellos heroicos Gaṇas hicieron llover inmundicias sobre el fuego bajo el dosel del sacrificio, y en ese instante volvieron aquel rito algo indecible: profanado y caótico.

Verse 58

अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्

Oculto dentro del recinto interior del sacrificio (el espacio del altar), yacía escondido; mas, por temor, fue sacado a la fuerza—pues Vīrabhadra, surgido de la propia tierra/energía de Śiva, lo reconoció y lo apresó.

Verse 59

कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः

Asiéndolo por la mejilla, le golpeó la cabeza con la espada; pero aquella cabeza se volvió impenetrable, imposible de hendir—por el poder de su logro yóguico.

Verse 60

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि

Concluyendo que su cabeza era impenetrable a toda arma y proyectil, intentó entonces aplastarla con su propia mano, plantando los pies sobre el pecho.

Verse 61

तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः

Entonces Vīrabhadra, caudillo supremo de los gaṇas de Śiva, arrojó al foso del fuego sacrificial la cabeza de aquel malvado Dakṣa—enemigo de Hara (Śiva).

Verse 62

रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः

Entonces Vīrabhadra resplandeció, haciendo girar el tridente en su mano. En su ira, aquellas fuerzas feroces, como demonios de batalla, se encendieron—semejantes a montañas—con un furor terrible, como de fin del mundo.

Verse 63

अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव

Habiéndolos aniquilado sin esfuerzo, Vīrabhadra, lleno de ira, los prendió fuego, abrasándolos como polillas que se lanzan a una llama ardiente.

Verse 64

वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्

Entonces Vīrabhadra, al ver a Dakṣa y a los demás reducidos a cenizas, lanzó una carcajada atronadora que llenó los tres mundos con su resonancia.

Verse 65

वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते

Allí, Vīrabhadra, rodeado por el esplendor del poder heroico y acompañado por los gaṇas de Śiva, fue honrado con una lluvia celestial de flores proveniente del jardín de Nandana.

Verse 66

ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्

Entonces, brisas frescas y suaves, cargadas de dulce fragancia y otorgando deleite, comenzaron a soplar suavemente. Después, los tambores celestiales resonaron al unísono.

Verse 67

कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्

Después, aquel héroe, cumplido ya su cometido, partió velozmente hacia Kailāsa—como el sol radiante que, al alzarse, disipa en un instante hasta la oscuridad más densa.

Verse 68

कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः

Al ver que Vīrabhadra había cumplido con éxito la misión, Śambhu—el Señor Supremo—se alegró en lo íntimo y lo nombró comandante de los heroicos gaṇas.