सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे प्रजानाथ महाप्राज्ञ कृपाकर । श्रावितं शंकरयशस्सतीशंकरयोः शुभम्

Dijo Nārada: Oh Brahmā, oh Vidhi, Creador; oh Señor de las criaturas—grandemente sabio y compasivo—relátame la gloria auspiciosa de Śaṅkara y el bendito relato acerca de Satī y Śaṅkara.

Verse 2

इदानीं ब्रूहि सत्प्रीत्या परं तद्यश उत्तमम् । किमकार्ष्टां हि तत्स्थौ वै चरितं दंपती शिवौ

Ahora, con sincero afecto, dinos esa gloria suprema y excelentísima. En verdad, ¿qué hicieron allí la pareja divina—Śiva y Satī? Describe su sagrada historia.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । सतीशिवचरित्रं च शृणु मे प्रेमतो मुने । लौकिकीं गतिमाश्रित्य चिक्रीडाते सदान्वहम्

Dijo Brahmā: Oh sabio, escúchame con amor acerca del sagrado relato de Satī y Śiva. Asumiendo un modo de conducta mundano, ambos se recreaban juntos día tras día, sin cesar.

Verse 4

ततस्सती महादेवी वियोगमलभन्मुने । स्वपतश्शंकरस्येति वदंत्येके सुबुद्धयः

Entonces, oh sabio, Satī, la Gran Diosa, llegó a experimentar la separación—la separación de su propio Señor, Śaṅkara; así lo afirman algunos de los prudentes y esclarecidos.

Verse 5

वागर्थाविव संपृक्तौ शक्तोशौ सर्वदा चितौ । कथं घटेत च तयोर्वियोगस्तत्त्वतो मुने

Como la palabra y su sentido, Śakti e Īśa están siempre unidos—ambos son conciencia pura. Oh sabio, ¿cómo podría darse en verdad alguna separación real entre ellos?

Verse 6

लीलारुचित्वादथ वा संघटेताऽखिलं च तत् । कुरुते यद्यदीशश्च सती च भवरीतिगौ

O bien, por el solo agrado de su līlā divina, el Señor puede reunir y ordenar todo este conjunto. Cuanto hace el Īśa supremo—y también Satī—ambos se mueven conforme al curso establecido del bhava, el devenir del mundo.

Verse 7

सा त्यक्ता दक्षजा दृष्ट्वा पतिना जनकाध्वरे । शंभोरनादरात्तत्र देहं तत्याज संगता

Allí, en el sacrificio de su padre, la hija de Dakṣa (Satī)—al verse desairada y al contemplar el desprecio hacia su esposo Śambhu—abandonó su cuerpo, firme en su propósito.

Verse 8

पुनर्हिमालये सैवाविर्भूता नामतस्सती । पार्वतीति शिवं प्राप तप्त्वा भूरि विवाहतः

De nuevo, ella se manifestó en el Himalaya como hija de Himālaya. Por nombre era la misma Satī, y llegó a ser conocida como Pārvatī. Tras realizar abundantes austeridades, alcanzó al Señor Śiva como esposo mediante el sagrado matrimonio.

Verse 9

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः । पप्रच्छ च विधातारं शिवाशिवमहद्यशः

Dijo Sūta: Habiendo escuchado así las palabras de Brahmā, el sabio Nārada—de gran fama, ligada tanto a lo auspicioso como a lo inauspicioso—volvió a interrogar al Creador.

Verse 10

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे मे वद विस्तरात् । शिवाशिवचरित्रं तद्भवाचारपरानुगम्

Dijo Nārada: «Oh noble, discípulo de Viṣṇu; oh Vidhī (Brahmā), cuéntame con detalle el sagrado relato de Śiva y Satī, junto con la conducta y las disciplinas que de él nacen y deben seguirse».

Verse 11

किमर्थं शंकरो जायां तत्याज प्राणतः प्रियाम् । तस्मादाचक्ष्व मे तात विचित्रमिति मन्महे

«¿Por qué razón Śaṅkara abandonó a su esposa, más querida para él que la propia vida? Por ello, querido padre, explícamelo; lo consideramos un asunto maravilloso».

Verse 12

कुतोऽह्यध्वरजः पुत्रां नादरोभूच्छिवस्य ते । कथं तत्याज सा देहं गत्वा तत्र पितृक्रतौ

«¿Cómo fue que Dakṣa, señor del sacrificio, no mostró respeto por Śiva, el Señor de tu hija? ¿Y cómo ella, tras ir al rito sacrificial de su padre, abandonó allí su cuerpo?»

Verse 13

ततः किमभवत्तत्र किमकार्षीन्महेश्वरः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रद्धायुक् तच्छुतावहम्

«Entonces, ¿qué ocurrió allí y qué hizo Maheśvara? Dímelo todo por completo, pues estoy colmado de fe y ansioso por escucharlo.»

Verse 14

ब्रह्मोवाच । शृणु तात परप्रीत्या मुनिभिस्सह नारद । सुतवर्य महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः

Brahmā dijo: «Hijo querido Nārada, escucha con supremo deleite, junto con los munis. Oh el más excelso de los Sūtas, oh el muy sabio: oye el sagrado relato del Señor de la Luna en la cimera (Śiva).»

Verse 15

नमस्कृत्य महेशानं हर्यादिसुरसेवितम् । परब्रह्म प्रवक्ष्यामि तच्चरित्रं महाद्भुतम्

Habiendo rendido homenaje a Maheśāna—servido y venerado por Hari (Viṣṇu) y los demás dioses—proclamaré ahora al Parabrahman y su maravillosa historia divina.

Verse 16

सर्वेयं शिवलीला हि बहुलीलाकरः प्रभुः । स्वतंत्रो निर्विकारी च सती सापि हि तद्विधा

Todo esto, en verdad, es la līlā divina de Śiva. El Señor, que manifiesta innumerables līlās, es plenamente independiente e inmutable; y Satī también es de esa misma naturaleza.

Verse 17

अन्यथा कस्समर्थो हि तत्कर्मकरणे मुने । परमात्मा परब्रह्म स एव परमेश्वरः

De otro modo, oh sabio, ¿quién podría en verdad realizar tal acto? Sólo Él—Śiva, el Ser Supremo, el Parabrahman—es ciertamente el Parameśvara, el Señor supremo.

Verse 18

यं सदा भजते श्रीशोऽहं चापि सकलाः सुराः । मुनयश्च महात्मानः सिद्धाश्च सनकादयः

A Aquel a quien el Señor de Śrī (Viṣṇu) adora siempre—y a quien yo también, junto con todos los dioses, venero; a Aquel a quien los sabios de gran alma y los Siddhas, comenzando por Sanaka, rinden culto sin cesar.

Verse 19

शेषस्सदा यशो यस्य मुदा गायति नित्यशः । पारं न लभते तात स प्रभुश्शंकरः शिवः

Oh querido, incluso Shesha, quien siempre canta Su gloria con alegría día tras día, no alcanza Su límite. Ese Señor es Shankara—Shiva, el Maestro supremo.

Verse 20

तस्यैव लीलया सर्वोयमिति तत्त्वविभ्रमः । तत्र दोषो न कस्यापि सर्वव्यापी स प्रेरकः

Por Su propio juego divino surge la ilusión: "Todo esto es realidad (independiente)". En eso, ningún ser individual tiene la culpa, pues Él, el Señor que todo lo impregna, es el impulsor interno de todo.

Verse 21

एकस्मिन्समये रुद्रस्सत्या त्रिभुवने भवः । वृषमारुह्य पर्याटद्रसां लीलाविशारदः

En una ocasión, Bhava—Rudra—junto con Satī, recorrió los tres mundos, montado sobre el Toro, deleitándose en el juego divino y plenamente experto en sus maravillosas expresiones.

Verse 22

आगत्य दण्डकारण्यं पर्यटन् सागरांबराम् । दर्शयन् तत्र गां शोभां सत्यै सत्यपणः प्रभुः

Al llegar al bosque de Daṇḍaka, el Señor, fiel a Su palabra empeñada, vagó por la tierra, vestida por así decirlo con el océano como su manto, mostrando a Satī el esplendor y la belleza de esa tierra.

Verse 23

तत्र रामं ददर्शासौ लक्ष्मणेनान्वितं हरः । अन्विष्यंतं प्रियां सीतां रावणेन हृता छलात्

Allí, el Señor Hara (Śiva) vio a Rāma acompañado de Lakṣmaṇa, buscando a su amada Sītā, a quien Rāvaṇa había raptado con engaño.

Verse 24

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे रामपरीक्षावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en el Segundo Libro, la Rudra Saṃhitā, en la segunda sección llamada Satī Khaṇḍa—concluye el capítulo vigésimo cuarto, titulado «Descripción de la prueba de Rāma».

Verse 25

समिच्छंतं च तत्प्राप्तिं पृच्छंतं तद्गतिं हृदा । कुजादिभ्यो नष्टधियमत्रपं शोकविह्वलम्

Anhelaba alcanzarla, y en su corazón preguntaba sin cesar por su rumbo y paradero. Pero ante Kuja y los demás, había perdido toda firmeza de mente: sin recato en su aflicción y abatido por el dolor.

Verse 26

सूर्यवंशोद्भवं वीरं भूपं दशरथात्मजम् । भरताग्रजमानंदरहितं विगतप्रभम्

Contempló al rey valiente—nacido del linaje solar, hijo de Daśaratha, hermano mayor de Bharata—ahora privado de gozo, con el esplendor desvanecido.

Verse 27

पूर्णकामो वराधीनं प्राणमत्स्म मुदा हरः । रामं भ्रमन्तं विपिने सलक्ष्मणमुदारधीः

Aunque siempre plenamente colmado, el Señor Hara—movido por el gozo y conforme a su propia gracia—se inclinó en reverencia. El de noble corazón contempló a Rāma vagando por el bosque junto con Lakṣmaṇa.

Verse 28

जयेत्युक्त्वाऽन्यतो गच्छन्नदात्तस्मै स्वदर्शनम् । रामाय विपिने तस्मिच्छंकरो भक्तवत्सलः

Diciendo «¡Victoria!», y marchando luego a otro lugar, Śaṅkara—compasivo y siempre afectuoso con sus devotos—le concedió allí, en aquel bosque, su propia visión divina (darśana), por amor a Rāma.

Verse 29

इतीदृशीं सतीं दृष्ट्वा शिवलीलां विमोहनीम् । सुविस्मिता शिवं प्राह शिवमायाविमोहिता

Al ver a Satī en tal estado y contemplar la līlā de Śiva, tan fascinante y desconcertante, ella quedó profundamente asombrada; engañada por la propia Māyā de Śiva, habló entonces al Señor Śiva.

Verse 30

सत्युवाच । देव देव परब्रह्म सर्वेश परमेश्वर । सेवंते त्वां सदा सर्वे हरिब्रह्मादयस्सुराः

Satī dijo: «Oh Dios de los dioses, oh Brahman supremo—oh Señor de todo, oh Señor supremo—todos los dioses, comenzando por Hari (Viṣṇu) y Brahmā, te adoran y te sirven sin cesar»។

Verse 31

त्वं प्रणम्यो हि सर्वेषां सेव्यो ध्येयश्च सर्वदा । वेदांतवेद्यो यत्नेन निर्विकारी परप्रभुः

Tú eres, en verdad, digno de la reverencia de todos; siempre digno de servicio y de constante meditación. Por el Vedānta se te conoce mediante esfuerzo sincero: inmutable, el Señor supremo más allá de todo.

Verse 32

काविमौ पुरुषौ नाथ विरहव्याकुलाकृती । विचरंतौ वने क्लिष्टौ दीनौ वीरौ धनुर्धरौ

Oh Señor, estos dos hombres, con el semblante turbado por el tormento de la separación, vagan por el bosque, exhaustos y afligidos; aunque son héroes arqueros, se muestran abatidos y desdichados.

Verse 33

तयोर्ज्येष्ठं कंजश्यामं दृष्ट्वा वै केन हेतुना । सुदितस्सुप्रसन्नात्माऽभवो भक्त इवाऽधुना

Al ver al mayor de ellos, de tez oscura como el loto, ¿por qué causa, en verdad, Sudita se volvió de inmediato sereno por dentro y resplandeciente de gozo, como si en ese instante fuese un devoto de Śiva?

Verse 34

इति मे संशयं स्वामिञ्शंकर छेत्तुमर्हसि । सेव्यस्य सेवकेनैव घटते प्रणतिः प्रभो

Así pues, oh Maestro, oh Śaṅkara, debes disipar mi duda. Oh Señor, es ciertamente apropiado que el servidor ofrezca reverente postración a Aquel que es digno de adoración.

Verse 35

ब्रह्मोवाच । आदिशक्तिस्सती देवी शिवा सा परमेश्वरी । शिवमायावशीभूत्वा पप्रच्छेत्थं शिवं प्रभुम्

Dijo Brahmā: Satī Devī—la Ādiśakti, Śivā, la Diosa Suprema—al quedar bajo el influjo de la māyā de Śiva, interrogó así al Señor Śiva, el soberano supremo.

Verse 36

तदाकर्ण्य वचस्सत्याश्शंकरः परमेश्वरः । तदा विहस्य स प्राह सतीं लीलाविशारदः

Al oír las palabras de Satī, Śaṅkara—el Señor Supremo—sonrió. Diestro en la līlā, entonces habló a Satī.

Verse 37

परमेश्वर उवाच । शृणु देवि सति प्रीत्या यथार्थं वच्मि नच्छलम् । वरदानप्रभावात्तु प्रणामं चैवमादरात्

Dijo Parameśvara, el Señor Śiva: «Escucha, oh Devī Satī, con amorosa atención. Hablaré la verdad tal como es, sin engaño. Por el poder del don concedido, esta reverente salutación se ofrece así, con el debido respeto».

Verse 38

रामलक्ष्मणनामानौ भ्रातरौ वीरसम्मतौ । सूर्यवंशोद्भवौ देवि प्राज्ञौ दशरथात्मजौ

Oh Devī, los dos hermanos llamados Rāma y Lakṣmaṇa—tenidos por héroes verdaderos—nacieron en la dinastía solar, el Sūryavaṃśa; eran sabios y eran hijos de Daśaratha.

Verse 39

गौरवर्णौ लघुर्बंधुश्शेषेशो लक्ष्मणाभिधः । ज्येष्ठो रामाभिधो विष्णुः पूर्णांशो निरुपद्रवः

El hermano menor, de tez clara, era el propio Śeṣa, conocido con el nombre de Lakṣmaṇa. El mayor, llamado Rāma, era Viṣṇu, porción divina plena, sin mancha y libre de toda aflicción.

Verse 40

अवतीर्णं क्षितौ साधुरक्षणाय भवाय नः । इत्युक्त्वा विररामाऽसौ शंभुस्मृतिकरः प्रभुः

«Ha descendido a la tierra para proteger a los virtuosos y para nuestro bien». Dicho esto, aquel Señor, que despierta en todos el recuerdo de Śambhu (Śiva), guardó silencio.

Verse 41

श्रुत्वापीत्थं वचश्शम्भोर्न विशश्वास तन्मनः । शिवमाया बलवती सैव त्रैलोक्यमोहिनी

Aun tras oír tales palabras de Śambhu (Śiva), su mente no les dio fe. Pues la Māyā de Śiva es poderosísima: ella misma es la que extravía a los tres mundos.

Verse 42

अविश्वस्तं मनो ज्ञात्वा तस्याश्शंभुस्सनातनः । अवोचद्वचनं चेति प्रभुलीलाविशारदः

Sabiendo que su mente aún no confiaba del todo, el eterno Śambhu—diestro en el divino juego del Señor—le dirigió entonces sus palabras.

Verse 43

शिव उवाच । शृणु मद्वचनं देवि न विश्वसिति चेन्मनः । तव रामपरिक्षां हि कुरु तत्र स्वया धिया

Śiva dijo: «Escucha mis palabras, oh Diosa. Si tu mente no pone fe en ellas, entonces, con tu propio discernimiento, realiza allí una prueba respecto de Rāma».

Verse 44

विनश्यति यथा मोहस्तत्कुरु त्वं सति प्रिये । गत्वा तत्र स्थितस्तावद्वटे भव परीक्षिका

«Amada Satī, haz aquello por lo cual se destruye la ilusión. Ve allí y permanece un tiempo junto al baniano, y conviértete en quien examina y verifica la verdad.»

Verse 45

ब्रह्मोवाच । शिवाज्ञया सती तत्र गत्वाचिंतयदीश्वरी । कुर्यां परीक्षां च कथं रामस्य वनचारिणः

Brahmā dijo: Por mandato de Śiva, Satī fue allí; y la soberana Diosa reflexionó: «¿Cómo he de poner a prueba a Rāma, el que mora en el bosque?»

Verse 46

सीतारूपमहं धृत्वा गच्छेयं रामसन्निधौ । यदि रामो हरिस्सर्वं विज्ञास्यति न चान्यथा

Asumiendo la forma de Sītā, iré a la presencia de Rāma. Si Rāma—que es Hari—conoce verdaderamente todo, reconocerá la verdad entera, y no de otro modo.

Verse 47

इत्थं विचार्य सीता सा भूत्वा रामसमीपतः । आगमत्तत्परीक्षार्थं सती मोहपरायणा

Tras reflexionar así, Satī, tomando la forma de Sītā, se acercó a Rāma; impulsada por la ilusión, llegó allí para ponerlo a prueba.

Verse 48

सीतारूपां सतीं दृष्ट्वा जपन्नाम शिवेति च । विहस्य तत्प्रविज्ञाय नत्वावोचद्रघूद्वहः

Al ver a Satī con la forma de Sītā y oírla murmurar suavemente el nombre «Śiva», Rāma—el mejor de la estirpe de Raghu—sonrió, comprendió quién era en verdad, se inclinó ante ella y entonces habló.

Verse 49

राम उवाच । प्रेमतस्त्वं सति ब्रूहि क्व शंभुस्ते नमोगतः । एका हि विपिने कस्मादागता पतिना विना

Dijo Rāma: «Oh Satī, dímelo con afecto y con verdad: ¿adónde ha ido tu Śambhu? ¿Por qué has venido sola a este bosque, sin tu esposo?»

Verse 50

त्यक्त्वा स्वरूपं कस्मात्ते धृतं रूपमिदं सति । ब्रूहि तत्कारणं देवि कृपां कृत्वा ममोपरि

Oh Satī, ¿por qué has dejado de lado tu verdadera forma y has asumido esta forma? Oh Diosa, por compasión hacia mí, dime la causa de ello.

Verse 51

ब्रह्मोवाच । इति रामवचः श्रुत्वा चकितासीत्सती तदा । स्मृत्वा शिवोक्तं मत्वा चावितथं लज्जिता भृशम्

Brahmā dijo: Al oír las palabras de Rāma, Satī quedó sobresaltada en ese instante. Recordando lo dicho por Śiva y comprendiendo que era infaliblemente verdadero, sintió una profunda vergüenza.

Verse 52

रामं विज्ञाय विष्णुं तं स्वरूपं संविधाय च । स्मृत्वा शिवपदं चित्ते सत्युवाच प्रसन्नधीः

Al reconocer que Rāma era en verdad Viṣṇu y comprender su naturaleza esencial, recordó en su corazón la suprema morada de Śiva; y, con mente serena, dijo la verdad.

Verse 53

शिवो मया गणैश्चैव पर्यटन् वसुधां प्रभुः । इहागच्छच्च विपिने स्वतंत्रः परमेश्वरः

El Señor Śiva—supremo y todopoderoso—recorría la tierra conmigo y con sus gaṇas; y ese Parameśvara, absolutamente independiente, llegó aquí, a este bosque.

Verse 54

अपश्यदत्र स त्वां हि सीतान्वेषणतत्परम् । सलक्ष्मणं विरहिणं सीतया श्लिष्टमानसम्

Allí te contempló—enteramente dedicado a la búsqueda de Sītā—junto con Lakṣmaṇa, afligido por la separación, con la mente abrazada sólo a Sītā.

Verse 55

नत्वा त्वां स गतो मूले वटस्य स्थित एव हि । प्रशंसन् महिमानं ते वैष्णवं परमं मुदा

Tras postrarse ante Ti, fue a la raíz del baniano y allí permaneció en verdad, alabando con júbilo Tu suprema majestad, semejante a la de Viṣṇu.

Verse 56

चतुर्भुजं हरिं त्वां नो दृष्ट्वेव मुदितोऽभवत् । यथेदं रूपममलं पश्यन्नानंदमाप्तवान्

Al verte como Hari (Viṣṇu) de cuatro brazos, al instante se llenó de dicha. Contemplando esa forma inmaculada y auspiciosa, alcanzó un gozo profundo.

Verse 57

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभौर्भ्रममानीय चेतसि । तदाज्ञया परीक्षां ते कृतवत्य स्मि राघव

Al oír esas palabras de Śambhu, introduje deliberadamente una duda en mi mente; y por Su mandato, oh Rāghava, llevé a cabo una prueba sobre ti.

Verse 58

ज्ञातं मे राम विष्णुस्त्वं दृष्टा ते प्रभुताऽखिला । निःसशंया तदापि तच्छृणु त्वं च महामते

Oh Rāma, sé que tú eres verdaderamente Viṣṇu; he contemplado la plenitud de tu poder soberano. No tengo duda alguna—y aun así, oh magnánimo, escucha lo que voy a decir.

Verse 59

कथं प्रणम्यस्त्वं तस्य सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः । कुरु निस्संशयां त्वं मां शमलं प्राप्नुहि द्रुतम्

«¿Cómo es que eres digno de inclinarte ante Él? Di la verdad delante de mí. Disipa por completo mi duda; de lo contrario, pronto incurrirás en culpa (pecado)»

Verse 60

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या रामश्चोत्फुल्ललोचनः । अस्मरत्स्वं प्रभुं शंभुं प्रेमाभूद्धृदि चाधिकम्

Brahmā dijo: Al oír sus palabras, los ojos de Rāma se abrieron como flores de gozo. Recordó a su propio Señor, Śambhu (Śiva), y en su corazón surgió un amor aún más grande.

Verse 61

सत्या विनाज्ञया शंभुसमीपं नागमन्मुने । संवर्ण्य महिमानं च प्रावोचद्राघवस्सतीम्

Oh sabio, sin el permiso de Satyā, Rāghava no se acercó a Śambhu. Tras relatar la gloria de Śiva, entonces habló a Satī.