Ghuśmā–Sudehā: Jealousy, Household Honor, and the Ethics of Śaiva Merit (गुश्मा–सुदेहा प्रसङ्गः)

Verse 1

सूत उवाच । पुत्रं दृष्ट्वा कनिष्ठाया ज्येष्ठा दुःखमुपागता । विरोधं सा चकाराशु न सहंती च तत्सुखम्

Dijo Sūta: Al ver que la menor (esposa/hermana) había dado a luz un hijo, la mayor quedó abatida por la pena. Incapaz de soportar aquella dicha, suscitó de inmediato la oposición.

Verse 2

सर्वे पुत्रप्रसूतिं तां प्रशशंसुर्निरन्तरम् । तया तत्सह्यते न स्म शिशो रूपादिकं तथा

Todos alababan sin cesar aquel nacimiento de un hijo. Pero ella no podía soportarlo; tampoco le era tolerable la hermosura del niño y sus demás cualidades.

Verse 3

सुप्रियं तनयं तं च पित्रोस्सद्गुणभाजनम् । दृष्ट्वाऽभवत्तदा तस्या हृदयं तप्तमग्निवत्

Al ver a aquel hijo tan amado, receptáculo de las nobles virtudes del padre, su corazón ardió entonces como si lo abrasara el fuego.

Verse 4

एतस्मिन्नंतरे विप्राः कन्यां दातुं समागताः । विवाहं तस्य तत्रैव चकार विधिवच्च सः

Entretanto, oh brāhmaṇas, los brahmanes se reunieron allí para entregar a la doncella en matrimonio; y él, en ese mismo lugar, celebró debidamente los ritos nupciales conforme a la norma.

Verse 5

सुधर्मा घुश्मया सार्द्धमानन्दं परमं गतः । सर्वे संबंधिनस्तस्यां घुश्मायां मानमादधुः

Sudharmā, junto con Ghuśmā, alcanzó la dicha suprema. Después, todos sus parientes colmaron a Ghuśmā de honor y reverencia.

Verse 6

तं दृष्ट्वा सा सुदेहा हि मनसि ज्वलिता तदा । अत्यन्तं दुःखमापन्ना हा हतास्मीति वादिनी

Al verlo, Sudehā se inflamó en lo íntimo de su mente. Abrumada por un dolor intensísimo, clamó: «¡Ay de mí, estoy perdida!»

Verse 7

सुधर्म्मा गृहमागत्य वधूं पुत्रं विवाहितम् । उत्साहं दर्शयामास प्रियाभ्यां हर्षयन्निव

Sudharmā regresó a casa y, al ver a su hijo ya casado y a la nuera presente, mostró gran entusiasmo, como si alegrara a sus seres queridos.

Verse 8

अभवद्धर्षिता घुष्मा सुदेहा दुःखमागता । न सहंती सुखं तच्च दुःखं कृत्वापतद्भुवि

Ghuṣmā fue abatida por la opresión, y Sudehā quedó sumida en el dolor. Incapaz de soportar aquella dicha, la tornó en pena y cayó al suelo.

Verse 9

घुश्माऽवदद्वधूपुत्रौ त्वदीयौ न मदीयकौ । वधूः पुत्रश्च तां प्रीत्या प्रसूं श्वश्रममन्यत

Ghuśmā dijo: «La novia y el hijo son tuyos, no míos». Por afecto, tanto la nuera como el hijo consideraron a la madre que lo dio a luz como su propia suegra.

Verse 10

भर्त्ता प्रियां तां ज्येष्ठां च मेने नैव कनिष्ठिकाम् । तथापि सा तदा ज्येष्ठा स्वान्तर्मलवती ह्यभूत्

El esposo consideró a aquella esposa amada como la mayor, no como la menor. Sin embargo, en ese momento, aunque llamada «la mayor», su interior quedó manchado por la impureza.

Verse 11

एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सा सुदेहा च दुःखिनी । हृदये संचिचिन्तेति दुःखशांतिः कथं भवेत्

Un día, la mujer mayor, Sudehā, afligida por el dolor, reflexionó profundamente en su corazón: '¿Cómo se puede apaciguar este sufrimiento?'

Verse 12

सुदेहोवाच । मदीयो हृदयाग्निश्च घुश्मानेत्रजलेन वै । भविष्यति ध्रुवं शांतो नान्यथा दुःखजेन हि

Sudehā dijo: 'Ciertamente, el fuego que arde en mi corazón será sin duda apagado por las lágrimas de Ghuśmā. No puede ser de otra manera, pues surgen de un dolor verdadero'.

Verse 13

अतोऽहं मारयाम्यद्य तत्पुत्रं प्रियवादिनम् । अग्रे भावि भवेदेवं निश्चयः परमो मम

'Por lo tanto, hoy mataré a ese hijo, aquel que habla con dulzura. En el tiempo por venir, así será de hecho; esta es mi resolución suprema'.

Verse 14

सूत उवाच । कदर्य्याणां विचारश्च कृत्याकृत्ये भवेन्नहि । कठोरः प्रायशो विप्राः सापत्नो भाव आत्महा

Sūta dijo: “En los avaros no hay, en verdad, discernimiento sobre lo que debe hacerse y lo que no debe hacerse. Tales personas son generalmente de corazón duro, oh brāhmaṇas, siempre en rivalidad y destructores de su propia naturaleza noble”.

Verse 15

एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सुप्तं पुत्रं वधूयुतम् । चिच्छिदे निशि चांगेषु गृहीत्वा छुरिकां च सा

Un día, la mujer mayor, tomando un cuchillo en su mano, fue por la noche y cortó cruelmente los miembros de su hijo mientras dormía junto a su esposa.

Verse 16

सर्वांगं खण्डयामास रात्रौ घुश्मासुतस्य सा । नीत्वा सरसि तत्रैवाक्षिपद्दृप्ता महाबला

En la noche, esa mujer orgullosa y poderosa cortó al hijo de Ghuśmā miembro por miembro; luego, llevándoselo, lo arrojó a ese mismo lago.

Verse 17

यत्र क्षिप्तानि लिंगानि घुश्मया नित्यमेव हि । तत्र क्षिप्त्वा समायाता सुष्वाप सुखमागता

Dondequiera que Ghuśmā arrojaba diariamente los lingas (adorados), allí fue ella y los arrojó de nuevo; habiendo regresado, durmió, habiendo alcanzado la tranquilidad.

Verse 18

प्रातश्चैव समुत्थाय घुश्मा नित्यं तथाकरोत् । सुधर्मा च स्वयं श्रेष्ठो नित्यकर्म समाचरत्

Levantándose temprano cada mañana, Ghuśmā realizaba infaliblemente sus observancias diarias. Sudharmā también, siendo un hombre noble, cumplía regularmente con sus deberes prescritos.

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे सा च ज्येष्ठा कार्यं गृहस्य वै । चकारानन्दसंयुक्ता सुशांतहृदयानला

Mientras tanto, la dama mayor atendía las tareas del hogar. Dotada de alegría, y con el fuego de su corazón plenamente apacificado, realizaba el trabajo de manera tranquila y compuesta.

Verse 20

प्रातःकाले समुत्थाय वधूश्शय्यां विलोक्य सा । रुधिरार्द्रां देहखंडैर्युक्तां दुःखमुपागता

Al levantarse por la mañana, miró la cama de la novia; al verla empapada de sangre y sembrada de trozos de un cuerpo, se sintió abrumada por el dolor.

Verse 21

श्वश्रूं निवेदयामास पुत्रस्ते च कुतो गतः । शय्या च रुधिरार्द्रा वै दृश्यंते देहखंडकाः

Se lo comunicó a su suegra: «¿Y adónde ha ido tu hijo?» En verdad, el lecho está empapado de sangre, y allí se ven fragmentos de un cuerpo.

Verse 22

हा हतास्मि कृतं केन दुष्टं कर्म शुचिव्रते । इत्युच्चार्य रुरोदातिविविधं तत्प्रिया च सा

«¡Ay de mí, estoy perdida! ¿Quién ha cometido esta acción malvada, oh tú de votos puros?»—diciendo así, ella, la amada de aquel hombre, lloró de muchas maneras.

Verse 23

ज्येष्ठा दुःखं तदापन्ना हा हतास्मि किलेति च । बहिर्दुःखं चकारासौ मनसा हर्षसंयुता

Entonces la mayor cayó en una pena aparente, clamando: «¡Ay, estoy arruinada de veras!» Pero, aunque por fuera mostraba aflicción, en su mente permanecía unida al gozo.

Verse 24

घुश्मा चापि तदा तस्या वध्वा दुखं निशम्य सा । न चचाल व्रतात्तस्मान्नित्यपार्थिवपूजनात्

Entonces Ghuśmā también oyó el dolor de su nuera, pero no vaciló en su voto: permaneció firme en la adoración diaria del Śiva-liṅga Pārthiva, hecho de tierra.

Verse 25

मनश्चैवोत्सुकं नैव जातं तस्या मनागपि । भर्तापि च तथैवासीद्यावद्व्रतविधिर्भवेत्

Su mente no se inquietó ni siquiera un poco; y su esposo también permaneció igual, mientras duró la observancia del voto sagrado (vrata).

Verse 26

मध्याह्ने पूजनांते च दृष्ट्वा शय्यां भयावहाम् । तथापि न तदा किञ्चित्कृतं दुःखं हि घुश्मया

Al mediodía, al concluir su adoración, vio un lecho terrible de contemplar. Sin embargo, aun entonces, Ghuśmā no cedió a lamento ni aflicción: no hizo nada movida por el dolor.

Verse 27

येनैव चार्पितश्चायं स वै रक्षां करिष्यति । भक्तप्रियस्स विख्यातः कालकालस्सतां गतिः

Aquel a quien se ha ofrecido esta ofrenda concederá sin duda protección. Es célebre como el amado de los devotos, como la “Muerte de la Muerte” (el Señor que trasciende el Tiempo), y como refugio y meta final de los justos.

Verse 28

यदि नो रक्षिता शंभुरीश्वरः प्रभुरेकलः । मालाकार इवासौ यान्युङ्क्ते तान्वियुनक्ति च

Si Śambhu, el único Señor soberano, es nuestro protector, entonces—como un hacedor de guirnaldas—Él une a quienes quiere unir, y también los separa de nuevo según su voluntad.

Verse 29

अद्य मे चिंतया किं स्यादिति तत्त्वं विचार्य सा । न चकार तदा दुःखं शिवे धैर्यं समागता

Meditando en la verdad—«¿Qué podría, en verdad, resultar hoy de mi inquietud?»—ya no se entregó entonces al dolor; refugiándose en Śiva, se volvió firme y valiente.

Verse 30

पार्थिवांश्च गृहीत्वा सा पूर्ववत्स्वस्थमानसा । शंभोर्नामान्युच्चरंती जगाम सरसस्तटे

Tomando en sus manos los liṅgas de barro, ella—como antes, con la mente serena y firme—fue a la orilla del lago, pronunciando sin cesar los nombres sagrados de Śambhu.

Verse 31

क्षिप्त्वा च पार्थिवांस्तत्र परावर्त्तत सा यदा । तदा पुत्रस्तडागस्थो दृश्यते स्म तटे तया

Después de arrojar allí las ofrendas de tierra, cuando ella se volvió para regresar, entonces vio a su hijo—que estaba en el estanque—aparecer en la orilla ante ella.

Verse 32

पुत्र उवाच । मातरेहि मिलिष्यामि मृतोऽहं जीवितोऽधुना । तव पुण्यप्रभावाद्धि कृपया शंकरस्य वै

El hijo dijo: «Madre, en verdad me reuniré contigo. Aunque estaba muerto, ahora vivo—por el poder de tu mérito y, ciertamente, por la compasiva gracia de Śaṅkara».

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसहितायां धुश्मेशज्योतिर्लिंगोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa, en la cuarta sección llamada Koṭirudra Saṃhitā, concluye el capítulo trigésimo tercero, titulado «Narración de la grandeza de la manifestación del Jyotirliṅga de Dhuśmeśa».

Verse 34

एतस्मिन्समये तत्र स्वाविरासीच्छिवो द्रुतम् । ज्योतिरूपो महेशश्च संतुष्टः प्रत्युवाच ह

En ese mismo instante, allí se manifestó Śiva con presteza. Maheśa, el Gran Señor, apareciendo como Luz resplandeciente y complacido, habló entonces en respuesta.

Verse 35

शिव उवाच । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि दुष्टया मारितो ह्ययम् । एनां च मारयिष्यामि त्रिशूलेन वरानने

Śiva dijo: "Estoy complacido. Pide tu deseo. Este ha sido ciertamente asesinado por esa woman malvada; y yo también la mataré con el tridente, oh tú de rostro hermoso".

Verse 36

सूत उवाच । पुरा तदा वरं वव्रे सुप्रणम्य शिवं नता । रक्षणीया त्वया नाथ सुदेहेयं स्वसा मम

Dijo Sūta: En tiempos antiguos, ella escogió entonces un don. Inclinándose profundamente y postrándose ante Śiva, dijo: «Oh Señor, que por Ti sea protegida mi hermana Sudehā».

Verse 37

शिव उवाच । अपकारः कृतस्तस्यामुपकारः कथं त्वया । क्रियते हननीया च सुदेहा दुष्टकारिणी

Śiva dijo: «Ella te ha causado daño; ¿cómo es que tú ahora le haces un bien? Sudehā, la de cuerpo hermoso, obra con maldad; merece ser abatida».

Verse 38

घुश्मोवाच । तव दर्शनमात्रेण पातकं नैव तिष्ठति । इदानीं त्वां च वै दृष्ट्वा तत्पापं भस्मतां व्रजेत्

Ghuśmā dijo: «Con sólo contemplarte, el pecado no puede permanecer. Ahora, al haberte visto, ese mismo pecado se reducirá a cenizas».

Verse 39

अपकारेषु यश्चैव ह्युपकारं करोति च । तस्य दर्शनमात्रेण पापं दूरतरं व्रजेत्

Aun hacia quienes causan daño, quien responde con bondad y presta ayuda: con sólo ver a tal persona, el pecado se aparta y se va muy lejos.

Verse 40

इति श्रुतं मया देव भगवद्वाक्यमद्भुतम् । तस्माच्चैवं कृतं येन क्रियतां च सदाशिव

«Así, oh Deva, he escuchado las palabras maravillosas del Señor Bienaventurado. Por ello, oh Sadāśiva, que se cumpla debidamente tal como Tú lo has declarado.»

Verse 41

सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तया तत्र प्रसन्नोऽत्यभवत्पुनः । महेश्वरः कृपासिंधुः समूचे भक्तवत्सलः

Dijo Sūta: Al ser así interpelado por ella allí, Mahādeva volvió a quedar sumamente complacido—Mahēśvara, océano de compasión, y en verdad el amante protector de Sus devotos.

Verse 42

शिव उवाच । अन्यद्वरं ब्रूहि घुश्मे ददामि च हितं तव । त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नोऽस्मि निर्विकारस्वभावतः

Śiva dijo: «Oh Ghuśmā, pide otro don. Te concederé lo que en verdad te sea beneficioso. Por tu devoción estoy sumamente complacido; pues por Mi propia naturaleza soy inmutable y sin defecto.»

Verse 43

सूत उवाच । सोवाच तद्वचश्श्रुत्वा यदि देयो वरस्त्वया । लोकानां चैव रक्षार्थमत्र स्थेयं मदाख्यया

Dijo Sūta: Al oír esas palabras, él habló: «Si has de conceder un don, entonces, para la protección de los mundos, permanece aquí llevando mi nombre.»

Verse 44

तदोवाच शिवस्तत्र सुप्रसन्नो महेश्वरः । स्थास्येऽत्र तव नाम्नाहं घुश्मेशाख्यस्सुखप्रदः

Entonces el Señor Śiva, el gran Mahēśvara, sumamente complacido, habló allí: «En este mismo lugar permaneceré, llevando tu nombre como ‘Ghuśmeśa’, otorgando dicha y bienestar espiritual».

Verse 45

घुश्मेशाख्यं सुप्रसिद्धं लिंगं मे जायतां शुभम् । इदं सरस्तु लिंगानामालयं जायतां सदा

«Que mi auspicioso Liṅga llegue a ser célebre con el nombre de Ghuśmeśa. Y que este lago sagrado permanezca siempre como morada y recinto de los Liṅga.»

Verse 46

तस्माच्छिवालयं नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये । सर्वकामप्रदं ह्येतद्दर्शनात्स्यात्सदा सरः

Por ello, el lugar sagrado llamado Śivālaya es célebre en los tres mundos. En verdad concede todo bien deseado; con solo contemplar este lago, uno queda siempre bendecido y alcanza auspiciosidad.

Verse 47

तव वंशे शतं चैकं पुरुषावधि सुव्रते । ईदृशाः पुत्रकाः श्रेष्ठा भविष्यंति न संशयः

Oh tú de excelentes votos, en tu linaje habrá ciento uno varones en sucesión. Hijos así, de noble condición, nacerán ciertamente: de ello no hay duda.

Verse 48

सुस्त्रीकास्सुधनाश्चैव स्वायुष्याश्च विचक्षणाः । विद्यावंतो ह्युदाराश्च भुक्तिमुक्तिफलाप्तये

Serán bendecidos con una esposa virtuosa, con riqueza, larga vida y discernimiento; eruditos y nobles también, para alcanzar los frutos tanto del bhukti (goce mundano) como del mukti (liberación final).

Verse 49

शतमेकोत्तरं चैव भविष्यंति गुणाधिकाः । ईदृशो वंशविस्तारो भविष्यति सुशोभनः

En verdad habrá ciento uno descendientes, dotados de virtudes superiores. Así se expandirá este linaje, hermoso e ilustre, por la gracia que sostiene el dharma.

Verse 50

सूत उवाच । इत्युक्त्वा च शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । घुश्मेशो नाम विख्यातः सरश्चैव शिवालयम्

Dijo Sūta: Dicho esto, Śiva se manifestó allí mismo en forma de Liṅga. Se hizo célebre con el nombre de Ghuśmeśa, y aquel lago sagrado también fue conocido como Śivālaya, la morada de Śiva.

Verse 51

सुधर्मा स च घुश्मा च सुदेहा च समागताः । प्रदक्षिणं शिवस्याशु शतमेकोत्तरं दधुः

Entonces Sudharmā, Ghuśmā y Sudehā se reunieron y, de inmediato, realizaron con devoción ciento una (101) circunvalaciones (pradakṣiṇā) en torno al Señor Śiva.

Verse 52

पूजां कृत्वा महेशस्य मिलित्वा च परस्परम् । हित्वा चांतर्मलं तत्र लेभिरे परमं सुखम्

Tras realizar la adoración a Maheśa y reunirse entre sí en armonía, allí mismo desecharon la impureza interior y alcanzaron la dicha suprema.

Verse 53

पुत्रं दृष्ट्वा सुदेहा सा जीवितं लज्जिताभवत् । तौ क्षमाप्याचरद्विप्रा निजपापापहं व्रतम्

Al ver a su hijo, la brāhmaṇī Sudehā se avergonzó incluso de su propia vida. Tras pedir perdón a ambos, asumió un voto (vrata) que destruye los pecados propios.

Verse 54

घुश्मेशाख्यमिदं लिंगमित्थं जातं मुनीश्वराः । तं दृष्ट्वा पूजयित्वा हि सुखं संवर्द्धते सदा

Oh, los mejores de los sabios: así este Liṅga llegó a ser conocido como Ghuśmeśa. Con sólo contemplarlo y luego adorarlo, el bienestar y la dicha crecen siempre.

Verse 55

इति वश्च समाख्याता ज्योतिर्लिंगावली मया । द्वादशप्रमिता सर्वकामदा भुक्ति मुक्तिदा

Así os he relatado la sagrada serie de los Jyotirliṅgas—doce en número—que concede el cumplimiento de todos los deseos justos y otorga tanto bhukti (goce mundano) como mukti (liberación).

Verse 56

एतज्ज्योतिर्लिंगकथां यः पठेच्छृणुयादपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

Quien recite—o incluso sólo escuche—este sagrado relato del Jyotirliṅga queda liberado de todos los pecados y, por la gracia de Śiva, el Pati supremo, alcanza tanto bhukti (plenitud mundana) como mukti (liberación final).